મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા
સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પ્રકરણ ૧ થી ૧૯) મોકા પ્રા. શાળા
નીચે આપેલ પ્રકરણનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પ્રકરણ ખૂલશે. પછી અંદરના પ્રશ્ન-પ્રકાર પર ટૅપ કરી જવાબો જુઓ.
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
પોર્ટુગલ, સ્પેન, અને હોલૅન્ડ જેવા રાષ્ટ્રોએ ભારત આવવાનો જળમાર્ગ શોધવા માટે કમર કસી હતી.
યુરોપની પ્રજા મુખ્યત્વે માંસાહારી હોવાથી માંસને સાચવવા માટે ભારતીય મરીમસાલાની ખૂબ જ આવશ્યકતા રહેતી હતી.
બક્સરના યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપ બંગાળમાં દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ અમલમાં આવી.
ઈ.સ. 1773ના નિયામકધારા અન્વયે સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના થઈ હતી.
2 (અ) ટૂંક નોંધ લખો :
પ્લાસીનું યુદ્ધ 23 જૂન, 1757ના રોજ મુર્શિદાબાદ નજીક "પ્લાસી" નામના સ્થળે થયું હતું. આ યુદ્ધ અંગ્રેજ સેના અને બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની સેના વચ્ચે થયું હતું. કોલકાતામાં અંગ્રેજોની હારના સમાચાર મળતા જ, ક્લાઈવના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજી સેનાને કોલકાતા મોકલવામાં આવી.
અંગ્રેજોએ નવાબ સામે કૂટનીતિ અપનાવી. તેમણે નવાબના મુખ્ય સેનાપતિ મીરજાફરને નવાબ બનાવવાનું વચન આપી પોતાની તરફેણમાં લીધો. આ ઉપરાંત, તેમણે મોટા શાહુકારો જેવા કે જગત શેઠ, રાય દુર્લભ અને અમીચંદને પણ પોતાના પક્ષમાં કરી લીધા. મીરજાફરના વિશ્વાસઘાતને કારણે નવાબની સેના હારી ગઈ. યુદ્ધના પરિણામે મીરજાફરને નવાબ બનાવવામાં આવ્યો, અને સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની હત્યા કરવામાં આવી.
આ યુદ્ધ પછી, અંગ્રેજોને બંગાળના 24 પરગણાં વિસ્તારની જાગીર મળી અને તેમને જકાત વિના વેપાર કરવાની છૂટ આપવામાં આવી. પ્લાસીના યુદ્ધને ભારતના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ગણવામાં આવે છે, કારણ કે આ યુદ્ધ પછી અંગ્રેજો ભારતમાં માત્ર વેપારી જ નહીં, પરંતુ શાસક બન્યા, અને અહીંથી જ ભારતમાં અંગ્રેજી શાસનનો પાયો નંખાયો.
બક્સરનું યુદ્ધ 22 ઑક્ટોબર, 1764ના રોજ થયું હતું. આ યુદ્ધ બંગાળના નવાબ મીરકાસીમ, અવધના નવાબ, અને મુઘલ સમ્રાટની સંયુક્ત સેના અને અંગ્રેજોની કંપનીની સેના વચ્ચે થયું હતું. મીરકાસીમે અંગ્રેજોને ભારતમાંથી બહાર કાઢવા માટે અવધના નવાબ અને મુઘલ સમ્રાટ સાથે મળીને યોજના બનાવી હતી.
ત્રણેયની સંયુક્ત સેનામાં લગભગ 50,000 સૈનિકો હતા, જ્યારે કંપનીની સેનામાં માત્ર 7,072 સૈનિકો હતા. મેજર મનરોના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજોએ આ યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો અને પ્લાસીના યુદ્ધના નિર્ણયને વધુ મજબૂત બનાવ્યો. આ યુદ્ધથી અંગ્રેજોને બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાના દીવાની અધિકારો મળ્યા, જેનો અર્થ એ થયો કે તેઓ આ પ્રદેશોના કાયદેસરના માલિક બન્યા.
બક્સરના વિજય પછી, વહીવટી જવાબદારી નવાબના શિરે રાખવામાં આવી જ્યારે મહેસૂલ ઉઘરાવવાનો અધિકાર અંગ્રેજો પાસે રહ્યો. આ વ્યવસ્થાને દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ યુદ્ધે ભારતમાં અંગ્રેજોના સામ્રાજ્યને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટેનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.
મરાઠા સામ્રાજ્ય 1761માં પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધમાં ઈરાનના અહેમદશાહ અબ્દાલી સામે હાર્યા પછી વિભાજિત થઈ ગયું હતું. આ સામ્રાજ્ય સિંધિયા, હોલકર, ગાયકવાડ, અને ભોંસલે જેવા રાજવંશોમાં વહેંચાઈ ગયું, જે બધા પેશ્વાના નિયંત્રણમાં હતા. મરાઠા અને અંગ્રેજો વચ્ચે ત્રણ મુખ્ય યુદ્ધો થયા.
પ્રથમ યુદ્ધ ઈ.સ. 1775 થી 1782 દરમિયાન થયું, જેનો અંત સાલબાઈની સંધિથી થયો, જેમાં કોઈની હાર-જીત થઈ નહિ. દ્વિતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ ઈ.સ. 1803 થી 1805 દરમિયાન થયું, જેમાં વેલેસ્લીએ મરાઠાઓ પર અંગ્રેજોનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કર્યું. આ યુદ્ધના પરિણામે ઓડિશા અને યમુના નદીના ઉત્તરમાં આવેલા આગ્રા અને દિલ્લી જેવા પ્રદેશો અંગ્રેજોના કબજામાં આવ્યા.
તૃતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ ઈ.સ. 1817 થી 1819 દરમિયાન થયું. આ યુદ્ધમાં મરાઠા શક્તિને સંપૂર્ણપણે કચડી નાખવામાં આવી. પેશ્વાને પૂણેમાંથી હટાવીને કાનપુર નજીક બિઠુરમાં પેન્શન આપીને મોકલી દેવામાં આવ્યા. આ યુદ્ધ પછી વિંધ્યાચલથી લઈને દક્ષિણના બધા જ ભાગો પર કંપનીની સત્તા સ્થાપિત થઈ અને આ રીતે સમગ્ર ભારત પર બ્રિટિશ સત્તાની સ્થાપના થઈ.
વિજયનગર સામ્રાજ્યના અંત પછી, હૈદરઅલીના નેતૃત્વ હેઠળ મૈસૂર દક્ષિણ ભારતનું એક શક્તિશાળી રાજ્ય બન્યું. હૈદરઅલીએ યુરોપીય પદ્ધતિ અનુસાર પોતાના સૈનિકોને તાલીમ આપી હતી અને તેમને શસ્ત્રસજ્જ બનાવ્યા હતા. હૈદરઅલીની વધતી જતી સત્તાથી અંગ્રેજો ચિંતિત બન્યા, જેના પરિણામે મૈસૂર રાજ્ય સાથે ચાર મૈસૂર-વિગ્રહો થયા.
આ યુદ્ધો ઈ.સ. 1767-69, 1780-84, 1790-92 અને 1799માં લડાયા હતા. પ્રથમ બે યુદ્ધો હૈદરઅલી સાથે અને છેલ્લાં બે યુદ્ધો તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન સાથે થયા હતા. પ્રથમ મૈસૂર યુદ્ધનું કોઈ સ્પષ્ટ પરિણામ આવ્યું ન હતું, જ્યારે બીજા યુદ્ધ દરમિયાન હૈદરઅલીનું મૃત્યુ થયું હતું, પરંતુ યુદ્ધ ચાલુ રહ્યું અને તેનો અંત સંધિથી થયો.
ત્રીજા મૈસૂર-વિગ્રહમાં ટીપુ સુલતાનને ભારે નુકસાન થયું, અને ચોથા યુદ્ધમાં તે વીરગતિ પામ્યો. ટીપુ સુલતાનના અવસાન બાદ, અંગ્રેજોએ મૈસૂર રાજ્ય અગાઉના વાડિયાર રાજવંશને સોંપી દીધું અને તેના પર સહાયકારી સંધિ લાદી, જેનાથી દક્ષિણમાં તેમની સત્તા મજબૂત બની.
2 (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
ઈ.સ. 1453માં તુર્કોએ કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલ જીતી લીધું. કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલ એ ભારત અને યુરોપ વચ્ચેના વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. આ શહેર પર તુર્કોએ કબજો જમાવતા, યુરોપ અને પશ્ચિમના દેશોમાં ભારતનો માલ જતો બંધ થઈ ગયો.
યુરોપની પ્રજાને ભારતના મરીમસાલા, સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ, તેજાના, ગળી અને અફીણ જેવી વસ્તુઓની ખૂબ જરૂરિયાત રહેતી હતી. ખાસ કરીને, માંસાહારી હોવાને કારણે માંસને સાચવવા માટે મરીમસાલાની તાતી જરૂર હતી. જમીનમાર્ગે થતો વેપાર બંધ થતાં, યુરોપિયન પ્રજાને ભારત સુધી પહોંચવા માટે નવા જળમાર્ગો શોધવાની ફરજ પડી, જેના પરિણામે વાસ્કો-દ-ગામાએ ઈ.સ. 1498માં ભારતમાં કાલિકટ ખાતે આવીને નવા જળમાર્ગની શોધ કરી.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લશ્કર જેટલું જ મહત્ત્વનું પોલીસતંત્ર હતું. આધુનિક પોલીસતંત્રની શરૂઆત ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસે કરી હતી. તેમણે પરંપરાગત સામંતશાહી પોલીસ ખાતાની જગ્યાએ આધુનિક પોલીસ ખાતાની સ્થાપના કરી.
બ્રિટિશ વહીવટીતંત્ર, ભલે આધુનિક માળખું ધરાવતું હતું, પણ તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને મજબૂત બનાવવાનો હતો. આ તંત્ર ભારતીય પ્રજાના કલ્યાણ માટે નહિ, પરંતુ બ્રિટિશ હિતોને સાચવવા માટે કામ કરતું હતું. અંગ્રેજોએ ભારતમાં કાયદાના શાસનની સ્થાપના કરી અને સૌ માટે એકસમાન કાયદાની નીતિ અપનાવી, જેમાં જાતિ, ધર્મ કે વર્ગના આધારે કોઈ ભેદભાવ ન હતો.
જોકે, અંગ્રેજોએ આ કાયદાઓનો ઉપયોગ ભારતીયો વિરુદ્ધ નિરંકુશ રીતે કર્યો હતો. તેઓ આ કાયદાઓને ભારતીય પ્રજાના કલ્યાણ માટે ઉપયોગમાં લેવાને બદલે, પોતાના સામ્રાજ્યને વધુ મજબૂત કરવા માટે વાપરતા હતા. આ કારણોસર, બ્રિટિશ શાસન પ્રત્યે ભારતીયોમાં અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું.
દ્વિતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ ઈ.સ. 1803-1805 દરમિયાન થયું હતું. આ યુદ્ધનું મુખ્ય પરિણામ એ હતું કે વેલેસ્લીએ મરાઠાઓ પર અંગ્રેજોની આણ વર્તાવી. આ યુદ્ધના પરિણામે ઓડિશા અને યમુના નદીના ઉત્તરે આવેલા આગ્રા અને દિલ્લીના પ્રદેશો પર અંગ્રેજોનો કબજો થયો, જેનાથી ભારતમાં તેમનું વર્ચસ્વ વધુ મજબૂત બન્યું.
3 નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
ગોવા
ડચ
વૉરન હેસ્ટિંગ્સ
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
મીરજાફરને હટાવીને અંગ્રેજોએ મીરકાસીમને બંગાળનો નવાબ બનાવ્યો.
ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસના સમયમાં ભારતમાં કાયમી જમાબંધી દાખલ કરવામાં આવી.
બક્સરના યુદ્ધના વિજયથી અંગ્રેજોને બંગાળમાં મહેસૂલ ઉઘરાવવાની સત્તા મળી.
રૈયતવારી પદ્ધતિના પ્રણેતા થોમસ મૂનરો હતા.
2 (અ) ટૂંક નોંધ લખો :
બિરસા મુંડાનો જન્મ 15 નવેમ્બર, 1875ના રોજ થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ સુગના મુંડા અને માતાનું નામ કરમી મુંડાઈના હતું. તેમનું બાળપણ ઘેટાં-બકરાં ચરાવવામાં, વાંસળી વગાડવામાં અને પરંપરાગત રમતોમાં વીત્યું હતું. ગરીબીને કારણે, તેઓ તેમના પિતા સાથે સતત સ્થળાંતર કરતા હતા, પરંતુ તેમણે મિશનરી શાળાઓમાં શિક્ષણ મેળવ્યું. તેમણે નાનપણથી જ આદિવાસીઓ અને બહારથી આવેલા લોકો (દીકુઓ) વચ્ચેના સંઘર્ષો વિશે સાંભળ્યું હતું.
યુવાન વયે, બિરસા આદિવાસી સમાજના ઉત્કર્ષ માટે કાર્ય કરવા લાગ્યા. તેમણે આદિવાસીઓ પર થતા શોષણ અને અત્યાચારને નજીકથી જોયો. જેના વિરોધમાં તેમણે 1895માં "ઉલગુલાન" નામના વ્યાપક આંદોલનનું નેતૃત્વ લીધું. આ આંદોલન દક્ષિણ બિહારના છોટાનાગપુર વિસ્તારમાં લગભગ 400 ચોરસ માઈલના પ્રદેશમાં ફેલાયું હતું. મુંડા લોકોનો દાવો હતો કે છોટાનાગપુર તેમનું છે અને અંગ્રેજો તેમના પરંપરાગત હકોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
બિરસા મુંડાએ લોકોને દારૂ પીવાનું છોડવા, ઘર અને ગામને સ્વચ્છ રાખવા અને જાદુ-ટોણામાં વિશ્વાસ ન રાખવાની હાકલ કરી. તેમણે મુંડાઓને તેમના ગૌરવપૂર્ણ ભૂતકાળને યાદ કરવા અને સ્થાયી ખેતી અપનાવવા જણાવ્યું. આંદોલન જ્યારે વ્યાપક બન્યું ત્યારે અંગ્રેજોએ રાજવહીવટમાં અડચણ ઊભું કરવાનો ખોટો આરોપ મૂકીને 1895માં તેમની ધરપકડ કરી. જેલમાંથી મુક્ત થયા બાદ, તેઓ ફરીથી જનજાગૃતિના કાર્યમાં લાગી ગયા. 1900માં તેમનું અવસાન થયું, અને આંદોલન ધીમું પડ્યું.
રૈયતવારી પદ્ધતિની શરૂઆત 19મી સદીની શરૂઆતમાં, ઈ.સ. 1820માં મુંબઈ અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ) પ્રાંતોમાં થઈ હતી. આ પદ્ધતિના પ્રણેતા થોમસ મૂનરો હતા, જેઓ તે સમયે મદ્રાસના ગવર્નર હતા. આ પ્રથા હેઠળ જમીન ખેડનાર ખેડૂતને જ જમીનનો માલિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ખેડૂતે સરકારની શરતો મુજબ જમીન મહેસૂલ ચૂકવવાનું હતું.
જોકે, આ પદ્ધતિથી ખેડૂતોને જમીનની માલિકીનો કોઈ ખાસ ફાયદો થયો ન હતો. તેના મુખ્ય કારણો હતા: જમીન પરનું મહેસૂલ ખૂબ વધારે હતું, અને સરકાર પોતાની ઈચ્છા મુજબ મહેસૂલમાં વધારો કરી શકતી હતી. આ ઉપરાંત, અનાજનું ઉત્પાદન ન થાય અથવા પાક નાશ પામે તો પણ ખેડૂતને જમીન મહેસૂલ ભરવું ફરજિયાત હતું, જેના પરિણામે ખેડૂતોનું મોટા પાયે શોષણ થતું હતું.
મહાલવારી પદ્ધતિનો અમલ ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રાંત અને મધ્ય ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં થયો હતો. આ પદ્ધતિને હોલ્ટ મેકેન્ઝી નામના અંગ્રેજ અધિકારીએ 1822માં દાખલ કરી હતી. બ્રિટિશ મહેસૂલી રેકોર્ડમાં 'મહાલ' શબ્દનો ઉપયોગ ગ્રામ અથવા ગ્રામના સમૂહ માટે થતો હતો.
આ પ્રથા અનુસાર, મહેસૂલનું એકમ કોઈ વ્યક્તિગત ખેડૂતનું ખેતર નહોતું, પરંતુ સમગ્ર ગામ કે ગામના જમીનના સમૂહનો સમાવેશ થતો હતો. ગામનું સર્વેક્ષણ કરીને ખેતર કે ખેતરોના ઉત્પાદન અને આવકને ધ્યાનમાં રાખીને મહેસૂલ નક્કી કરવામાં આવતું હતું. આ જમીન મહેસૂલ વસૂલ કરવાની જવાબદારી ગામના મુખીને સોંપવામાં આવતી હતી. આ પદ્ધતિએ પરંપરાગત ભારતીય ગામોની સ્વતંત્રતા અને સ્થિરતાને નષ્ટ કરી દીધી.
2 (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિમાં ખેડૂતોનું શોષણ થતું હતું કારણ કે, આ પદ્ધતિમાં જમીનદારને જમીનના અને મહેસૂલના હક આપવામાં આવ્યા હતા. ખેડૂતોએ જમીનદારને એક નિશ્ચિત મહેસૂલ ચૂકવવાનું હતું. જમીનદાર ખેડૂતો પર જુલમ કરીને પણ મહેસૂલ વસૂલ કરતો હતો, કારણ કે તેણે દર વર્ષે સરકારને એક નિશ્ચિત રકમ જમા કરાવવી પડતી હતી. આ પદ્ધતિમાં ખેડૂતના વિકાસમાં સરકારને કોઈ રસ ન હતો, જેના પરિણામે ખેડૂતોનું જીવન મુશ્કેલ બની ગયું હતું.
અઢારમી સદીમાં ભારતમાં અંગ્રેજ શાસન શરૂ થતાં, ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ યુરોપમાં માંગ હોય તેવી વસ્તુઓ ભારતમાંથી મેળવવાનો હતો. તેથી, કંપનીએ બંગાળ, બિહાર, અને ઓડિશા જેવા સમૃદ્ધ પ્રદેશો પર સત્તા સ્થાપીને ખેતપેદાશોના ખરીદ-વેચાણ પર પોતાનો એકાધિકાર સ્થાપવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઇંગ્લેન્ડમાં નિકાસ કરવા માટે જરૂરી મુખ્ય ખેતપેદાશોમાં ગળી, કપાસ, કાચું રેશમ, અફીણ અને મરીનો સમાવેશ થતો હતો.
કંપનીએ ખેતીનું વેપારીકરણ કર્યું, જેના કારણે ખેડૂતોને પોતાની મરજી મુજબના પાકો ઉગાડવા માટે ફરજ પાડવામાં આવતી. ખેડૂતોને નીચા ભાવે કપાસ વેચવા મજબૂર કરવામાં આવતા, જેના કારણે તેઓ પાયમાલ થયા. આ ઉપરાંત, અગાઉથી ધિરાણ આપવામાં આવતું અને ખેડૂતો દેવાદાર બનતા, જેના પરિણામે તેમને નીચા ભાવે પાક વેચવો પડતો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે ખેડૂતો ગરીબ બનતા ગયા, અને મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો જમીનવિહોણા ખેતમજૂરો બની ગયા. ભારતીય કાચા માલથી ઇંગ્લેન્ડના ઉદ્યોગો સમૃદ્ધ બન્યા, જ્યારે ભારતીય ખેતી અને ખેડૂતોની સ્થિતિ કંગાળ બની.
ગળી એ એક રંગકામમાં વપરાતું દ્રવ્ય હતું જે ગરમ પ્રદેશોમાં ઉગાડવામાં આવતું. ભારતીય ગળીનો રંગ કાપડ પર ચમકતો અને સુંદર લાગતો હતો, જે અન્ય કોઈ ગળીથી મેળવી શકાતો નહોતો. ઈ.સ. 1790 સુધી યુરોપીય દેશો ગળીનો પુરવઠો કેરેબિયન દેશોમાંથી મેળવતા હતા.
પરંતુ, કેરેબિયન દેશોમાં ગળીનું ઉત્પાદન ઘટવાથી યુરોપમાં ભારતીય ગળીની માંગ ખૂબ વધી ગઈ. આથી, અંગ્રેજોએ ભારતમાં પોતાના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારોમાં યુરોપિયનોને વસાવીને ગળીનું ઉત્પાદન વધારવાનું શરૂ કર્યું. ભારતમાં ગળીના ઉત્પાદનની મુખ્ય બે પ્રથાઓ હતી: 'નિજ' અને 'રૈયતી', જેના દ્વારા મોટા પાયે ગળીનું ઉત્પાદન થતું હતું.
અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન, ભારતમાં વિવિધ જનજાતિ સમૂહો હતા જેમ કે ખોંડ, સંથાલ, મુંડા, કોયા, કોલ, ગોંડ અને ભીલ. આ સમુદાયોની પ્રવૃત્તિઓ અલગ અલગ હતી. કેટલાક સમૂહો શિકાર કરવાનો અને જંગલમાંથી ફળ, કંદમૂળ, ઔષધિઓ, અને જડીબુટ્ટીઓ જેવી વન્યપેદાશો એકઠી કરવાનો વ્યવસાય કરતા હતા. તેઓ આ વસ્તુઓ સ્થાનિક બજારોમાં વેચતા અને કાપડ કે ચામડાં રંગવા માટે કસુંબી અને પલાશના ફૂલો વેચતા હતા.
કેટલાક જનજાતિ સમૂહો પશુપાલન સાથે પણ સંકળાયેલા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબના પહાડી પ્રદેશોના વનગુજ્જર અને આંધ્રપ્રદેશના લબાડિયા સમુદાયના લોકો ગાય-ભેંસ પાળતા હતા, જ્યારે કુલ્લુના ગદી અને કાશ્મીરના બકરવાલ સમુદાયના લોકો ઘેટાં-બકરાં પાળતા હતા. આ ઉપરાંત, કેટલાક જનજાતિ સમૂહો સ્થળાંતરીય કે સ્થાયી ખેતી સાથે પણ જોડાયેલા હતા. આ સમુદાયોના મુખિયાઓ અંગ્રેજ સરકારના નિયમોનું પાલન કરવા અને નજરાણાં આપવા મજબૂર બન્યા હતા, જેના કારણે તેમની સ્વતંત્રતા છીનવાઈ ગઈ હતી.
3 નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
બે
મુંબઈ અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ)
સંથાલ
બિરસા મુંડા
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનો પ્રથમ શહીદ મંગલપાંડે ગણાય છે.
ભારતમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા તોડવા અંગ્રેજોએ 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો'ની નીતિ અપનાવી હતી.
ઓખામંડળ વિસ્તારમાં જોધા માણેક અને મૂળુ માણેકે અંગ્રેજોનો જબરજસ્ત પ્રતિકાર કર્યો હતો.
ગુજરાતમાં ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ સાથે અમદાવાદ, લુણાવાડા, પાટણ, આણંદ, દ્વારકા, ઓખા, વિજાપુર, ખેરાલુ અને સાબરકાંઠા જેવાં સ્થળો જોડાયેલાં છે.
2 (અ) ટૂંક નોંધ લખો :
ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામના મુખ્ય કારણોમાંનું એક ભારતીયોનું આર્થિક શોષણ હતું. બ્રિટિશરોએ ભારતના વિદેશી વેપારનો નાશ કર્યો અને ભારતને તેમના ઉદ્યોગો માટે કાચા માલનું ઉત્પાદન કરનારું સંસ્થાન અને તૈયાર માલ માટેના બજાર તરીકે વિકસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ખેડૂતોને કપાસ, ગળી, રેશમ, અને અફીણ જેવા રોકડિયા પાકો ઉગાડવા ફરજ પાડી, જેના કારણે અનાજ અને કઠોળના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો.
અંગ્રેજોની અન્યાયી જકાતનીતિએ ખેડૂતવર્ગને બરબાદ કરી નાખ્યો. ભારતના અનેક મહાન વેપારી કેન્દ્રોનો નાશ થયો, અને વારંવાર પડતા દુષ્કાળોએ ભારતીય પ્રજાની મુશ્કેલીઓમાં વધારો કર્યો. અનાજની અછતને લીધે લાખો લોકો દુષ્કાળનો ભોગ બન્યા. ભારતના પરંપરાગત હુન્નર ઉદ્યોગો, ગ્રામ ઉદ્યોગો અને હસ્તકલા કારીગરી નાશ પામી. આ આર્થિક પાયમાલીના કારણે, રાજાઓ, જમીનદારો, ખેડૂતો, અને કારીગરો સહિત સમાજના દરેક વર્ગમાં અંગ્રેજો પ્રત્યે ભારે રોષ ફેલાયો, જે આ સંગ્રામનું એક મુખ્ય કારણ બન્યું.
ઈ.સ. 1857નો સંગ્રામ અનેક કારણોસર નિષ્ફળ ગયો. મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
2. (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ માટે અનેક કારણો જવાબદાર હતા, જેમાં રાજકીય, વહીવટી, આર્થિક, સામાજિક-ધાર્મિક અને લશ્કરી કારણો મુખ્ય હતા:
ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં અનેક નેતાઓ હતા, જેમણે જુદી જુદી જગ્યાએ નેતૃત્વ સંભાળ્યું. જોકે, આ નેતાઓમાં એક કેન્દ્રીય અને સર્વોચ્ચ નેતાનો અભાવ હતો. રાજાઓ અને જાગીરદારો કોઈનો આદેશ માનવા તૈયાર ન હતા. સંગ્રામના મુખ્ય નેતા બહાદુરશાહ વૃદ્ધ હતા, અને સમગ્ર સંગ્રામમાં કોઈ શિસ્તબદ્ધ યોજના નહોતી. આ નેતાગીરીના અભાવને કારણે સંગ્રામની વ્યૂહરચના અને સંકલન નબળું પડ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોની સેના એક સુનિયોજિત નેતૃત્વ હેઠળ કામ કરતી હતી. આના પરિણામે, અંગ્રેજોએ અલગ અલગ જગ્યાએ વિદ્રોહને સરળતાથી દબાવી દીધો, જેના કારણે આ સંગ્રામ નિષ્ફળ ગયો.
ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામના સ્વરૂપ વિશે ઇતિહાસકારો અને વિદ્વાનોના મંતવ્યો અલગ-અલગ છે. અંગ્રેજો તેને માત્ર "સૈનિક વિદ્રોહ" ગણાવે છે, જ્યારે કેટલાક ભારતીય ઇતિહાસકારો તેને "જનવિદ્રોહ" માને છે. ઇંગ્લેન્ડના રાજપુરુષ ડિઝરાયલી તેને "રાજકીય અને ધાર્મિક બળવો" કહે છે. વિનાયક દામોદર સાવરકર અને પટ્ટાભી સીતા રામૈયા જેવા વિદ્વાનો આ સંગ્રામને "ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ" ગણાવે છે.
આ સંગ્રામમાં રાજાઓ, જાગીરદારો, ખેડૂતો, આદિવાસીઓ, અને સામાન્ય નાગરિકો એમ દરેક વર્ગના લોકોએ ભાગ લીધો હતો. હિંદુ અને મુસ્લિમ એમ બંને ધર્મના લોકોએ એક સાથે લડાઈ લડી હતી. આ સંગ્રામનું સ્વરૂપ માત્ર સૈનિકોના બળવા કરતાં વધુ વ્યાપક અને પ્રભાવી હતું. તેમાં રાષ્ટ્રીય ભાવનાનો ઉદય થયો હતો. આ સંગ્રામ, ભલે નિષ્ફળ ગયો, પણ તેણે ભવિષ્યના રાષ્ટ્રીય આંદોલનો માટે એક મહાન પ્રેરણાનો સ્ત્રોત પૂરો પાડ્યો હતો.
3 નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
ચંદીગઢ
ડેલહાઉસી
ગાય-ડુક્કર
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન વિકાસ પામેલાં ત્રણ શહેરોનાં નામ: કોલકાતા, સુરત, અને મુંબઈ.
ભારતમાં સૌપ્રથમ રેલવેલાઈન મુંબઈથી થાણા સુધી શરૂ થઈ હતી.
નવી દિલ્લીનું નિર્માણ અંગ્રેજકાળમાં રાયસીન પહાડી વિસ્તારમાં શરૂ થયું હતું.
ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ઈ.સ. 1854માં મુંબઈમાં શરૂ થઈ હતી.
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
અંગ્રેજોના આગમન પહેલાં, ભારતના ગૃહઉદ્યોગો ખૂબ સમૃદ્ધ હતા. ઢાકાની મલમલ, જરીકામ, રંગકામ, છાપકામ, અને પીંજણકામ જેવા ગૃહઉદ્યોગોનો મોટા પાયે વિકાસ થયો હતો. ગ્રામ અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત હતી કારણ કે લોકો અશુદ્ધ લોખંડને શુદ્ધ કરીને વેચતા અને અન્ય અનેક ગૃહઉદ્યોગો ચલાવતા.
જોકે, અંગ્રેજ શાસનની શરૂઆત સાથે, પરંપરાગત ભારતીય ઉદ્યોગો જેવા કે સુતરાઉ કાપડ, શિલ્પકલા, ધાતુકલા, અને ગરમ મસાલા ઉદ્યોગ નાશ પામવા લાગ્યા. ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને કારણે, ત્યાંના આધુનિક કારખાનાઓમાં બનેલો માલ ભારતમાં સસ્તા ભાવે વેચાતો હતો, જેની સામે ભારતીય હાથવણાટના કારીગરો ટકી શક્યા નહિ અને બેકાર બન્યા. અંગ્રેજોએ ભારતને માત્ર કાચા માલના સપ્લાયર અને તૈયાર માલના બજાર તરીકે ગણાવવાનું શરૂ કર્યું. આથી, ભારતના ભોગે ઇંગ્લેન્ડના ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો.
અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન ભારતીય કાપડ ઉદ્યોગની પડતી શરૂ થઈ. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી, ઇંગ્લેન્ડમાં યંત્રસામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને મોટા પ્રમાણમાં કાપડનું ઉત્પાદન થવા લાગ્યું. આ કાપડ ભારતીય બજારોમાં સસ્તા ભાવે વેચાતું હતું, જેની સામે ભારતીય હાથવણાટના કારીગરો ટકી શક્યા નહિ અને બેકાર બન્યા. તેમ છતાં, ભારતની સ્વદેશી કાપડ કલા સંપૂર્ણપણે નાશ પામી નહોતી, કારણ કે જટિલ ભાતવાળી સાડીઓ અને કિનારીઓ બનાવવા માટે હાથવણાટના કારીગરોની જરૂરિયાત રહેતી હતી.
આધુનિક કાપડ ઉદ્યોગની શરૂઆત ધીમી ગતિએ થઈ. ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ઈ.સ. 1854માં મુંબઈમાં શરૂ થઈ. ત્યારબાદ અમદાવાદ, નાગપુર, સોલાપુર અને મદ્રાસ જેવા સ્થળોએ પણ મિલો સ્થપાઈ. એકલા અમદાવાદમાં 106 મિલો શરૂ થઈ હતી, જેના કારણે તેને ભારતનું 'માન્ચેસ્ટર' કહેવામાં આવતું હતું. રણછોડલાલ રેંટિયાવાળાએ 1861માં અમદાવાદમાં ગુજરાતની સૌપ્રથમ મિલ શરૂ કરી હતી. મહાત્મા ગાંધીના સ્વદેશી આંદોલને હાથવણાટ અને કુટીર ઉદ્યોગોને ફરીથી પ્રોત્સાહન આપ્યું.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન યુરોપમાં અશાંતિ ફેલાવાને કારણે ભારતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને વેગ મળ્યો. જમશેદજી તાતાએ સાકચી (હાલનું જમશેદપુર)માં ભારતનું સૌપ્રથમ લોખંડનું કારખાનું સ્થાપ્યું. આ કારખાનાની સ્થાપના સાથે જ ભારતમાં લોખંડ-પોલાદ જેવા પાયાના ઉદ્યોગોનો પ્રારંભ થયો. નવી પદ્ધતિથી લોખંડનું ઉત્પાદન થવા લાગ્યું, જેના કારણે જૂની ભઠ્ઠીઓમાં બનેલા લોખંડનો યુગ પૂરો થયો, કારણ કે અંગ્રેજોના કાયદા મુજબ જંગલમાંથી કોલસો મેળવવો મુશ્કેલ બની ગયો હતો.
લોખંડ-પોલાદના ઉત્પાદનની શરૂઆતથી બીજા ક્ષેત્રના ઉદ્યોગોને પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું. બેંગલૂરુમાં 'ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ' જેવી સંસ્થાની સ્થાપના થવાથી આ ઉદ્યોગને નવી દિશા મળી. કૂલટી, બુરહાનપુર, અને ભદ્રાવતી જેવા સ્થળોએ પણ લોખંડ-પોલાદના કારખાના શરૂ થયા, જેનાથી ભારતમાં ધાતુવિદ્યામાં પ્રગતિ થઈ. આમ, ધીમે-ધીમે ભારતમાં આધુનિક ઉદ્યોગોનો પાયો નંખાયો.
3 (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો :
પોર્ટુગીઝોએ
કોલકાતા
અમદાવાદ
ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ
3 (બ) જોડકાં જોડો :
| અ | બ |
|---|---|
| (1) લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ | (C) જમશેદપુર |
| (2) કાપડ ઉદ્યોગ | (D) અમદાવાદ |
| (3) ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ | (E) ચેન્નઈ |
| (4) ફૉર્ટ વિલિયમ | (A) કોલકાતા |
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણનો કાયદો ઘડવા સૂચન કર્યું હતું.
ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે હિંદુ બાલિકા સરકારી વિદ્યાલયની સ્થાપનામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો.
ગાંધીજીના મત મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ 7 વર્ષનો રાખવો જોઈએ.
દુર્ગારામ મહેતાએ સુરતમાં માનવધર્મસભાની સ્થાપના કરી.
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
વડોદરાના મહારાજા સર સયાજીરાવ ગાયકવાડે પોતાના રાજ્યમાં શિક્ષણના ફેલાવા માટે ઘણાં મહત્ત્વના પગલાં ભર્યા. તેમણે 1901માં વડોદરામાં મફત, ફરજિયાત, અને સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણની જોગવાઈ કરી. આ ઉપરાંત, તેમણે બે વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા માટે શિષ્યવૃત્તિની શરૂઆત પણ કરી.
તેમના પત્ની ચિમનાબાઈ ગાયકવાડે દલિત વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા માટે શિષ્યવૃત્તિ આપતો કાયદો પસાર કર્યો. આ બંનેના પ્રયત્નોથી વડોદરા રાજ્યમાં શિક્ષણનો વ્યાપ મોટા પ્રમાણમાં વધ્યો.
ગાંધીજીના મતે, સાક્ષરતા એ શિક્ષણનો અંત કે પ્રારંભ નથી, પરંતુ તે માત્ર એક સાધન છે જેના દ્વારા પુરુષો અને સ્ત્રીઓને શિક્ષિત કરી શકાય છે. તેઓ માનતા હતા કે માત્ર અક્ષરજ્ઞાન મેળવવું એ જ સાચું શિક્ષણ નથી, પરંતુ શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે વ્યક્તિના શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમ ગુણોને બહાર લાવે.
ગાંધીજીએ પાશ્ચાત્ય શિક્ષણની સામે બુનિયાદી શિક્ષણ, નઈ તાલીમ, અને ઉદ્યોગ શિક્ષણ જેવા વિચારોને અમલમાં મૂકીને ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીને ટકાવી રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે શિક્ષણ વિદ્યાર્થીને આત્મનિર્ભર અને રોજગારલક્ષી બનાવે તેવું હોવું જોઈએ.
ઈ.સ. 1854ના 'વુડના ખરીતા'ને ભારતમાં શિક્ષણનો મેગ્નાકાર્ટા ગણવામાં આવે છે, જેમાં શિક્ષણ સુધારણા માટે ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ ભલામણો કરવામાં આવી હતી. આ ભલામણો નીચે મુજબ છે:
મહારાષ્ટ્રમાં અનેક સુધારકોએ કન્યાશિક્ષણ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયત્નો કર્યા. મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને તેમનાં પત્ની રમાબાઈ રાનડેએ કન્યાશાળાઓ અને વિધવાઓ માટેની શાળાઓની સ્થાપના કરી. જ્યોતિરાવ ફૂલે અને તેમનાં પત્ની સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ પણ કન્યા-કેળવણી અને વિધવાઓની કેળવણી માટે પ્રયાસો કરીને શાળાઓ સ્થાપી. આ ઉપરાંત, મહર્ષિ કર્વેએ 1916માં સ્ત્રીઓ માટે એક અલગ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી, જે આજે SNDT યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાય છે. આ સુધારકોના પ્રયત્નોને કારણે મહારાષ્ટ્રમાં સ્ત્રીશિક્ષણને વેગ મળ્યો.
3 ટૂંક નોંધ લખો :
રાજા રામમોહનરાયે 1828માં બ્રહ્મોસમાજની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ સમાજમાં પ્રવર્તતા અનિષ્ટોને દૂર કરવાનો હતો. આ સમાજે ભારતમાં નવજાગૃતિ લાવવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. રાજા રામમોહનરાયે 1815માં ‘આત્મીય સભા' અને 1821માં 'સંવાદ કૌમુદી' નામની પત્રિકા દ્વારા સતીપ્રથા વિરુદ્ધ વ્યાપક ઝુંબેશ ચલાવી.
તેમના પ્રયત્નોના પરિણામે 1829માં ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો ઘડ્યો. બ્રહ્મોસમાજના પ્રયાસોથી 1839માં નરબલિ પ્રથા અને બાળકીને દૂધપીતી કરવાની પ્રથા વિરુદ્ધ પણ કાયદા બનાવવામાં આવ્યા. રાજા રામમોહનરાય બાદ ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે 'સોમપ્રકાશ' સામયિક દ્વારા વિધવા પુનર્વિવાહની હિમાયત કરી, જેના પરિણામે 1856માં ડેલહાઉસીએ વિધવા પુનર્વિવાહ કાયદો પસાર કર્યો, જેણે વિધવા લગ્નને કાયદેસર બનાવ્યા. કેશવચંદ્ર સેને 1870માં બાળલગ્ન વિરુદ્ધ ઝુંબેશ ચલાવી જેનાથી 1872માં 'લગ્નવય સંમતિધારો' પસાર થયો.
મધ્યકાલીન ભારતમાં વિધવાઓને પુનઃલગ્નની છૂટ નહોતી. પતિના મૃત્યુ બાદ, વિધવાઓ માટે જીવન જીવવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જતું હતું. આ સામાજિક અનિષ્ટને દૂર કરવા માટે ઘણા સમાજસુધારકોએ મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયાસો કર્યા. રાજા રામમોહનરાય અને ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર આ દિશામાં અગ્રેસર હતા.
ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરના પ્રયત્નોના પરિણામે, 1856માં ડેલહાઉસીએ વિધવા પુનર્વિવાહ કાયદો પસાર કર્યો, જેનાથી વિધવાના લગ્નને કાયદેસરની માન્યતા મળી. આ ઉપરાંત, મહારાષ્ટ્રમાં મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, રમાબાઈ રાનડે, જ્યોતિરાવ ફૂલે, સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, અને મહર્ષિ કર્વે જેવા સુધારકોએ પણ વિધવા પુનર્વિવાહ માટે મોટી ઝુંબેશ ચલાવી અને વિધવા આશ્રમોની સ્થાપના કરી. ગુજરાતમાં પણ નર્મદ, કરસનદાસ મૂળજી, અને મહિપતરામ રૂપરામ જેવા સુધારકોએ આ માટે આંદોલનો ચલાવ્યા, અને નર્મદે તો એક વિધવા સાથે લગ્ન કરીને એક ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું. આ પ્રયત્નોથી ધીમે ધીમે સમાજમાં પરિવર્તન આવવા લાગ્યું.
કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર એક પ્રખર પ્રકૃતિવાદી હતા અને શિક્ષણ અંગે તેમના વિચારો અનોખા હતા. તેમનું માનવું હતું કે શિક્ષણ વિદ્યાર્થીના સર્જનાત્મક વિકાસમાં મદદ કરનારું હોવું જોઈએ. તેઓ પ્રકૃતિમૂલક શિક્ષણના હિમાયતી હતા અને માનતા હતા કે જ્ઞાન પ્રકૃતિના ગાઢ સાનિધ્યમાં જ મેળવી શકાય છે. તેમણે શિક્ષણને કઠોર શિસ્તથી મુક્ત રાખવાની હિમાયત કરી, જેથી બાળકોની કલ્પનાશક્તિ અને જિજ્ઞાસા વૃત્તિનો વિકાસ થઈ શકે.
તેઓ સંગીત, અભિનય, ચિત્રકળા, નૈતિકતા, અને આધ્યાત્મિકતા જેવા ગુણોનો વિકાસ થાય તેવા શિક્ષણ પર ભાર મૂકતા હતા. શિક્ષકમાં બાળકોનો મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસ કરવાની ક્ષમતા હોવી જોઈએ એવું તેઓ માનતા હતા. આ વિચારોને સાકાર કરવા માટે તેમણે 1901માં 'શાંતિનિકેતન' સંસ્થાની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા પાછળથી 'શાંતિનિકેતન વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી' તરીકે જાણીતી બની.
સ્વામી વિવેકાનંદ, રામકૃષ્ણ પરમહંસના શિષ્ય, એક મહાન સંત અને સમાજ સુધારક હતા. તેમણે 1897માં 'રામકૃષ્ણ મિશન'ની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ રામકૃષ્ણ પરમહંસની ઉદાર ધર્મભાવના અને સેવાભાવનાનો પ્રચાર કરવાનો હતો. તેઓ સમાજસેવાને જ પ્રભુસેવા માનતા હતા. તેમણે ધાર્મિક ક્રિયાકાંડો અને સમાજમાં પ્રવર્તતા દૂષણોનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે, જે ધર્મ કે ઈશ્વર વિધવાના આંસુ લૂછી ન શકે અથવા નિરાધાર બાળકોના મુખમાં રોટીનો ટુકડો મૂકી ન શકે, તેવા ધર્મ કે ઈશ્વરમાં તેઓ માનતા નથી. તેમનું સૂત્ર હતું: "પહેલાં અન્ન પછી ધર્મ."
તેમણે યુવાનોને ઉદ્દેશીને કહ્યું હતું: “ઉઠો, જાગો અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ સુધી મંડ્યા રહો.” 1893માં શિકાગોમાં ભરાયેલ સર્વધર્મ સંમેલનમાં તેમણે “ભાઈઓ અને બહેનો” શબ્દો દ્વારા સંબોધન કરીને સૌને મુગ્ધ કર્યા હતા. તેમની વાણીમાં ઊંડું ડહાપણ અને અનુભવનો નીચોડ હતો. તેઓ યુવાનો માટે એક મહાન પ્રેરણાસ્રોત બન્યા અને ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો.
4 નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
દુર્ગારામ મહેતા
મૌખિક શિક્ષણ
અંગ્રેજીના જાણકારને નોકરીમાં અગ્રતા
5 જોડકાં જોડો :
| અ | બ |
|---|---|
| (1) ઍલેક્ઝાન્ડર ડફ | (F) પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓની સ્થાપના |
| (2) દયાનંદ સરસ્વતીના શિષ્યો | (E) લાહોરમાં એંગ્લો વૈદિક કૉલેજની સ્થાપના |
| (3) ડી. કે. કર્વે | (A) સ્ત્રીઓ માટેના વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના |
| (4) કેશવચંદ્ર સેન | (C) લગ્નવય સંમતિધારો |
| (5) જોનાથન ડંકન | (D) બનારસ સંસ્કૃત કૉલેજની સ્થાપના |
1 ખાલી જગ્યા પૂરો :
સરદાર
મોહનલાલ પંડ્યા
સુભાષચંદ્ર બોઝ
2 નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ એક-બે વાક્યમાં લખો :
મવાળવાદી નેતાઓમાં વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી, દાદાભાઈ નવરોજી, ફિરોજશાહ મહેતા, બદરુદ્દીન તૈયબજી, કે. ટી. તેલંગ, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે, અને દિનશા વાચ્છાનો સમાવેશ થતો હતો.
ગાંધીજીએ રોલેટ ઍક્ટને 'કાળો કાયદો' કહ્યો કારણ કે તેમાં કોઈ પણ વ્યક્તિની કારણ આપ્યા વિના ધરપકડ કરી શકાતી હતી અને ખાસ અદાલતમાં કામ ચલાવીને સજા પણ કરી શકાતી હતી. આ કાયદો લોકોની સ્વતંત્રતા પર કાપ મૂકતો હતો.
સાયમન કમિશનના સભ્યોમાં એક પણ ભારતીય ન હોવાથી ભારતના લોકો અને પક્ષો દ્વારા તેનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો.
ઈ.સ. 1922માં ઉત્તરપ્રદેશના ગોરખપુર પાસેના ચૌરીચોરા ગામે ખેડૂતોના શાંત સરઘસ પર પોલીસે ગોળીબાર કરતા ટોળાએ રોષે ભરાઈને પોલીસ સ્ટેશન પર હુમલો કરી તેને આગ ચાંપી દીધી, જેમાં 22 પોલીસ કર્મચારીઓ મૃત્યુ પામ્યા. આ હિંસાના કારણે ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન મોકૂફ રાખવાની જાહેરાત કરી.
3 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર લખો :
ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદના ઉદ્ભવ અને વિકાસ માટે નીચેના પરિબળો જવાબદાર હતાં:
ભારતમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓની શરૂઆત વાસુદેવ બળવંત ફડકેએ કરી હતી. તેમણે પછાત જાતિઓને સંગઠિત કરીને લડાયક તાલીમ આપી. મહારાષ્ટ્રમાં દામોદર અને બાલકૃષ્ણ ચાફેકર બંધુઓએ પ્લેગ કમિશનર રેન્ડની હત્યા કરી. વિનાયક સાવરકરે 'મિત્રમેલા' નામની ક્રાંતિકારી સંસ્થા સ્થાપી, જે પાછળથી 'અભિનવ ભારત' તરીકે ઓળખાઈ. બંગાળમાં ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ ચાકીએ ન્યાયાધીશ કિગ્સફર્ડની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેમાં ખુદીરામને ફાંસી થઈ અને પ્રફુલ ચાકીએ આત્મહત્યા કરી.
કાકોરી ટ્રેન લૂંટની યોજનામાં રામપ્રસાદ બિસ્મિલ અને અશફાક ઉલ્લાખાને ભાગ લીધો, જેમને પાછળથી ફાંસીની સજા થઈ. ચંદ્રશેખર આઝાદે પણ કાકોરી લૂંટમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો અને 1931માં અલ્હાબાદના આલ્ફ્રેડ બાગમાં અંગ્રેજો સાથેના સંઘર્ષમાં શહીદી વહોરી. ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તે મધ્યસ્થ ધારાસભામાં બોમ્બ ફેંકીને અંગ્રેજોના બહેરા કાન ખોલવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જે માટે ભગતસિંહને ફાંસીની સજા થઈ. વિદેશોમાં પણ શ્યામજીકૃષ્ણ વર્માએ ઇંગ્લેન્ડમાં 'ઇન્ડિયન હોમરૂલ સોસાયટી'ની સ્થાપના કરી, અને મેડમ ભીખાઈજી કામાએ જર્મનીમાં ભારતનો પ્રથમ તિરંગો ફરકાવ્યો હતો. આ ક્રાંતિકારીઓએ દેશની આઝાદી માટે પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું હતું.
ઈ.સ. 1930માં ગાંધીજીએ મીઠાના અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કરવા માટે દાંડીકૂચની જાહેરાત કરી. તે સમયે મીઠાના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર અંગ્રેજ સરકારનો એકાધિકાર હતો, અને મીઠા પર કર લાદવામાં આવતો હતો. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે મીઠા પર વેરો નાખવો એ પાપ છે કારણ કે તે ભોજનની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે.
12 માર્ચ, 1930ના રોજ, ગાંધીજીએ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી પોતાના 78 સાથીદારો સાથે દાંડીયાત્રાની શરૂઆત કરી. લગભગ 370 કિમીની આ યાત્રા દરમિયાન, તેઓ રસ્તામાં આવતા અનેક ગામો અને શહેરોમાં સભાઓ ભરીને લોકોને જાગૃત કરતા. આખરે, 5 એપ્રિલના રોજ તેઓ દાંડી ગામે પહોંચ્યા. 6 એપ્રિલની સવારે, ગાંધીજીએ દાંડીના દરિયાકિનારે મીઠું હાથમાં લઈને મીઠાના કાયદાનો ભંગ કર્યો. આ ઘટના સાથે જ ભારતમાં સવિનય કાનૂન ભંગની લડતનો પ્રારંભ થયો, જેમાં ખેડૂતો, આદિવાસીઓ, અને સ્ત્રીઓએ મોટી સંખ્યામાં ભાગ લીધો.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, અંગ્રેજ સરકારને સાથ આપવા માટે ક્રિપ્સ મિશન મોકલવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તે નિષ્ફળ ગયું. આના પરિણામે ભારતીય પ્રજામાં અંગ્રેજ સરકાર પ્રત્યે અસંતોષ વધતો ગયો. આ પરિસ્થિતિમાં, 8 ઓગસ્ટ, 1942ના રોજ મુંબઈમાં મળેલી કોંગ્રેસ મહાસમિતિની બેઠકમાં 'હિંદ છોડો'નો ઐતિહાસિક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં અંગ્રેજોને ભારત છોડી દેવા માટે કહેવામાં આવ્યું.
આ ઠરાવના બીજા જ દિવસે, 9 ઓગસ્ટે, વહેલી સવારે ગાંધીજી, વલ્લભભાઈ પટેલ, જવાહરલાલ નેહરુ, અને મૌલાના આઝાદ સહિત દેશના મુખ્ય નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી, જેનાથી આંદોલન વધુ ઉગ્ર બન્યું. વિદ્યાર્થીઓ અને ખેડૂતો મોટી સંખ્યામાં જોડાયા. આંદોલન દરમિયાન સરકારી મકાનો, રેલવે, અને તાર-ટેલિફોન જેવા માધ્યમોને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું. અંગ્રેજોએ દમનકારી પગલાં ભરીને આંદોલનને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો અને હજારો લોકોને જેલમાં પૂર્યા. જોકે, આ આંદોલને અંગ્રેજ સરકારને એ ખાતરી કરાવી દીધી કે તેઓ હવે લાંબા સમય સુધી ભારતના લોકોને પરાધીન રાખી શકશે નહીં.
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
વડોદરામાં 'કલાભવન'ની સ્થાપના મહારાજા સયાજીરાવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
પાલ ચિત્રશૈલીનો વિસ્તાર બંગાળ, બિહાર, નેપાળ અને તિબેટ સુધી થયો હતો.
ચિત્રકલાને પ્રોત્સાહન આપનાર મુઘલ રાજવીઓમાં બાબર, હુમાયુ, અકબર, અને જહાંગીરનો સમાવેશ થાય છે.
ચિત્રકલાનો પ્રસાર કરવા અવનીન્દ્રનાથ ટાગોરે ‘બંગાળ સ્કૂલ ઑફ આર્ટ'ની સ્થાપના કરી.
ગુજરાતમાં જૈન શૈલીનાં ચિત્રો વિશેષ મળી આવ્યાં છે.
2 ટૂંક નોંધ લખો :
રાજા રવિવર્માનો જન્મ કેરલના કિલિમન્નુર ગામમાં થયો હતો અને તેઓ રાજવી કુટુંબના સભ્ય હોવાથી 'રાજા રવિવર્મા' તરીકે ઓળખાયા. તેમના સમયમાં કલા ક્ષેત્રે પાશ્ચાત્ય કલાનો પ્રભાવ હતો. તેમણે યુરોપિયન ચિત્રકારો પાસેથી કલાનું શિક્ષણ મેળવી પોતાની આગવી શૈલી વિકસાવી. તેમનાં ચિત્રો વાસ્તવદર્શી હતાં અને વ્યક્તિચિત્રો તૈયાર કરવામાં તેમની સિદ્ધિ અનન્ય હતી. તેમણે ભારતીય પૌરાણિક અને સામાજિક વિષયો પર ઉત્કૃષ્ટ તૈલચિત્રો બનાવ્યાં, જેમાં દેવી સરસ્વતીનું ચિત્ર ખૂબ વિખ્યાત છે.
1894માં તેમણે મુંબઈમાં એક લિથોગ્રાફી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ શરૂ કર્યું, જ્યાં હિન્દુ દેવી-દેવતાઓના ચિત્રો છાપવામાં આવતા, જે સામાન્ય લોકો માટે પોસાય તેવા હતા. વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ અને ભાવનગરના રાજવીએ તેમને આમંત્રિત કરીને રાજકુટુંબનાં અને પૌરાણિક ચિત્રો તૈયાર કરાવ્યાં હતાં. બ્રિટિશ સરકારે તેમને 'કૈસરે હિંદ'નો ખિતાબ આપી સન્માનિત કર્યા હતા. તેમનાં ચિત્રો ત્રિવેન્દ્રમના સંગ્રહાલય, વડોદરાની ફતેસિંહરાવ આર્ટ ગેલેરી, અને ભાવનગરના દરબારમાં સચવાયેલા છે.
રાજપૂત શૈલી રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં રાજપૂત રાજાઓના આશ્રય નીચે 10મીથી 16મી સદી દરમિયાન પ્રચલિત થઈ હતી. આ શૈલીમાં લઘુચિત્રો અને ભીંતચિત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ રાજાઓ ચિત્રકારોને આશ્રય આપતા હોવાથી, રાજપૂત ચિત્રકલાના કેન્દ્રમાં રાજવીઓનું જીવન, તેમના રીતરિવાજો, પહેરવેશ, અને ઉત્સવો રહેતા હતા. રાધા-કૃષ્ણ, કૃષ્ણભક્તિ, રાસલીલા અને રાજસ્થાની લોકજીવન પણ આ શૈલીના મુખ્ય વિષયો હતા.
રાજસ્થાનના બુંદી, કિશનગઢ, બિકાનેર, અને જોધપુર જેવા સ્થળોએ આ શૈલીનો ખૂબ વિકાસ થયો હોવાથી તેને 'રાજસ્થાન શૈલી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ચિત્રોમાં શાસકો અને તેમના સમાજનું પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે.
કાંગડા શૈલી ભારતીય ચિત્રકલાનું એક આગવું પાસું છે. આ શૈલી હિમાલયના પહાડી પ્રદેશોમાં રાજસ્થાન અને મુઘલ ચિત્રકારોના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવી હતી. કાંગડા, કુલુ, ગઢવાલ, ચંબા, અને મંડી તેનાં મુખ્ય કેન્દ્રો હતાં. આ શૈલીના મહાન ચિત્રકાર મોલારામ હતા. કાંગડા શૈલીના મુખ્ય વિષયોમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, કૃષ્ણભક્તિ, અને હિમાલયના કુદરતી સૌંદર્યનો સમાવેશ થાય છે. આ શૈલીમાં ચિત્રો ખૂબ જ સુંદર અને ભાવનાત્મક રીતે આલેખાયેલા જોવા મળે છે. પહાડી વિસ્તારોના કુદરતી વાતાવરણની સુંદરતા આ શૈલીના ચિત્રોમાં સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.
3 નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
સિત્તાનાવસલની ગુફાઓ
કથાસરિતસાગર
પીરાજી સાગરા
કૃષ્ણભક્તિ
4 જોડકાં જોડો :
| અ | બ |
|---|---|
| (1) જહાંગીર | (F) ચિત્રશાળાની સ્થાપના |
| (2) પાલ શૈલી | (D) જાતક કથાઓ અને બોધિસત્ત્વનાં ચિત્રો |
| (3) મુઘલ શૈલી | (E) પશુપંખીઓ અને પ્રાણીઓની સાઠમારીનાં ચિત્રો |
| (4) દેવીપ્રસાદ રોય ચૌધરી | (B) મદ્રાસ સ્કૂલ ઓફ આર્ટની સ્થાપના |
| (5) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર | (C) ચિત્રકલાના ભીષ્મપિતામહ |
1 ખાલી જગ્યા પૂરો :
હિંદ સ્વાતંત્ર્ય
ડૉ. જીવરાજ મહેતા
નીતિઆયોગ
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો :
ભારત 15 ઑગસ્ટ, 1947ના રોજ સ્વતંત્ર થયું.
રાજ્ય પુનઃરચના પંચના અધ્યક્ષ સર્વોચ્ચ અદાલતના પૂર્વ ન્યાયમૂર્તિ ડૉ. ફઝલઅલી હતા.
ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના 1 મે, 1960ના રોજ કરવામાં આવી.
3 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો :
સ્વતંત્ર ભારતની સામે અનેક પડકારો હતા. પાકિસ્તાનમાંથી આવેલા લગભગ 80 લાખ શરણાર્થીઓનો પુનઃ વસવાટ કરાવવો એ એક વિકટ સમસ્યા હતી. 562 જેટલા દેશી રાજ્યોનું ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણ કરવું એક મોટો પડકાર હતો. આ ઉપરાંત, દેશની વિશાળ અને ભાષા, પહેરવેશ, પ્રદેશ અને સંસ્કૃતિમાં ભિન્નતાઓ ધરાવતી વસ્તીમાં રાષ્ટ્રીય એકતા સ્થાપવી, તેમજ ગરીબી, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી સમસ્યાઓ હલ કરવી પણ પડકારરૂપ હતું.
જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાણખત લખી આપ્યું હતું, પરંતુ જૂનાગઢની પ્રજાએ ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવા માટે 'આરઝી હકૂમત'ની સ્થાપના કરીને નવાબના નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો. આના કારણે જૂનાગઢના નવાબ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. ત્યારબાદ, ભારતે જૂનાગઢનો કબજો લીધો અને લોકમત લેવાયો. લોકમતમાં પ્રચંડ બહુમતીથી જૂનાગઢની જનતાએ ભારતસંઘ સાથે જોડાણને સમર્થન આપ્યું, જેનાથી જૂનાગઢનું ભારતસંઘમાં વિલીનીકરણ થયું.
સ્વતંત્રતા પછીના વર્ષોમાં ભારતે અવકાશ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. ભારતે અવકાશમાં ઉપગ્રહો છોડવા માટે વિશિષ્ટ પ્રકારના GSLV (ઝીયોસિન્ક્રોનાસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હિકલ) તૈયાર કર્યા છે. ભારતે પોતાના ઉપગ્રહો છોડવામાં સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી છે. આ ઉપરાંત, મંગળ ગ્રહ પર પહોંચવા માટેનું મંગળ અભિયાન પણ ભારતની એક આગવી અને નોંધપાત્ર સિદ્ધિ રહી છે. વિશ્વના દેશોએ પણ ભારતની આ સિદ્ધિઓની નોંધ લીધી છે.
4 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :
ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે દેશમાં 562 જેટલાં નાનાં-મોટાં દેશી રાજ્યો હતાં. આ રાજ્યોનું ભારતીય સંઘમાં એકીકરણ કરવું એ એક મોટો પડકાર હતો. તત્કાલીન નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે દેશી રાજાઓને ભારતીય સંઘમાં જોડાવા અપીલ કરી અને તેમની વ્યવહારુ બુદ્ધિથી લગભગ બધાં રાજ્યોનું ભારતમાં વિલીનીકરણ શરૂ કર્યું. ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહે સૌપ્રથમ 'જવાબદાર સરકાર'ની શરૂઆત કરી અને સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યની રચનામાં તેમનું રાજ્ય વિલીન થયું. આ ઘટનાને જવાહરલાલ નેહરુએ 'સમકાલીન ઇતિહાસનું સૌથી વિશેષ નોંધપાત્ર એકીકરણ' ગણાવ્યું.
જોકે, ત્રણ રાજ્યો- હૈદરાબાદ, જૂનાગઢ, અને કશ્મીર- ભારતસંઘમાં જોડાવા તૈયાર નહોતા. હૈદરાબાદમાં પોલીસ પગલું ભરીને તેનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું, જેમાં કનૈયાલાલ મુનશીની ભૂમિકા મહત્ત્વની હતી. જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાણખત લખ્યું, પરંતુ પ્રજાના વિરોધ અને 'આરઝી હકૂમત'ની સ્થાપનાને કારણે નવાબ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા અને લોકમત લઈને જૂનાગઢનું ભારતમાં વિલીનીકરણ થયું. કશ્મીરના મહારાજા હરિસિંહે જોડાણખત પર સહી નહોતી કરી, પરંતુ પાકિસ્તાનના આક્રમણ બાદ તેમણે ભારતની મદદ માંગી અને જોડાણખત પર સહી કરી, જેથી ભારતીય લશ્કરે કશ્મીરનું રક્ષણ કર્યું. આમ, સરદાર પટેલના કુશળ નેતૃત્વથી 1948ના અંત સુધીમાં ભારતમાં રાજકીય એકતા સિદ્ધ થઈ.
ભારત સરકારે 1950માં આયોજનપંચનો પ્રારંભ કર્યો (જે હવે નીતિઆયોગ તરીકે ઓળખાય છે), જેણે દેશના આર્થિક વિકાસ માટે પંચવર્ષીય યોજનાઓ શરૂ કરી. આ યોજનાઓના મુખ્ય ઉદ્દેશોમાં ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ, આર્થિક અસમાનતામાં ઘટાડો, પૂર્ણ રોજગારી, સ્વાવલંબન, અને શૈક્ષણિક વિકાસનો સમાવેશ થતો હતો. પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના 1951-56 દરમિયાન શરૂ થઈ.
આ યોજનાઓને કારણે ભારતમાં ભારે અને પાયાના ઉદ્યોગોની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેનાથી ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં આપણે મોટાભાગે સ્વાવલંબી બન્યા છીએ. કૃષિક્ષેત્રે 'હરિયાળી ક્રાંતિ' સર્જાઈ, જેના પરિણામે અનાજની આયાત કરતો દેશ આજે અનાજની નિકાસ કરતો રાષ્ટ્ર બન્યો છે. દૂધ ઉત્પાદનમાં 'શ્વેત ક્રાંતિ' અને તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં 'પીળી ક્રાંતિ' જેવી પહેલોથી ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું છે. આ યોજનાઓના કારણે રાષ્ટ્રીય આવક અને માથાદીઠ આવકમાં વધારો થયો છે, અને ગરીબી ઘટાડવા માટે ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો પણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. આમ, પંચવર્ષીય યોજનાઓથી ભારતનો આર્થિક વિકાસ આયોજનબદ્ધ રીતે થયો છે.
આઝાદી પછીનાં વર્ષોમાં ભારતે અનેક ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. રાજકીય રીતે, ભારતે લોકશાહી આદર્શોને જીવંત રાખ્યા છે અને સફળતાપૂર્વક ચૂંટણીઓ યોજી છે, જેના કારણે વિદેશી વિવેચકોની ભારત લાંબા સમય સુધી ટકી શકશે નહિ એવી આશંકાઓ ખોટી સાબિત થઈ છે. ભારતમાં પ્રેસ સ્વાતંત્ર્ય અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર છે. ભાષાકીય અને ધાર્મિક વિવિધતા હોવા છતાં, રાષ્ટ્રીય એકતા જળવાઈ રહી છે. આર્થિક ક્ષેત્રે, પંચવર્ષીય યોજનાઓ દ્વારા ઔદ્યોગિક અને કૃષિ વિકાસ થયો છે. હરિયાળી ક્રાંતિથી આપણે અનાજની આયાત કરનાર દેશમાંથી નિકાસ કરનાર દેશ બન્યા છીએ, અને શ્વેત ક્રાંતિથી દૂધ ઉત્પાદનમાં પણ વધારો થયો છે.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે, ભારતે મર્યાદિત સંસાધનો હોવા છતાં મોટી પ્રગતિ કરી છે. અવકાશ સંશોધનમાં ભારતે GSLV જેવા રોકેટ વિકસાવ્યા છે, અને મંગળ મિશન જેવી સિદ્ધિઓ પણ મેળવી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઊર્જા, ખનીજ તેલ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, અને સ્ટીલ જેવા ઉદ્યોગોમાં પણ દેશે હરણફાળ ભરી છે. સામાજિક ક્ષેત્રે, લોકોના આરોગ્યમાં સુધારો થયો છે, સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું છે, અને બાળ મૃત્યુદરમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. શિક્ષણનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે. આ ઉપરાંત, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને યોગનું મહત્ત્વ વિશ્વભરમાં સ્વીકારાયું છે, અને 21 જૂનને 'વિશ્વ યોગ દિવસ' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં લખો :
પોતાની જાતે ઊગનારી વનસ્પતિ જેમાં વેલા, છોડવા અને વૃક્ષોનો સમાવેશ થાય છે, તેને કુદરતી વનસ્પતિ કહેવાય છે.
વન્યજીવનમાં વિવિધ પશુ-પંખીઓ અને કીટકોનો સમાવેશ થાય છે.
વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ અને આબોહવાની વિવિધતાને આધારે થાય છે.
તળાવ કે સરોવરોમાં જમા થયેલ કાંપ દૂર કરીને તેને ઊંડા કરવાથી તેની પાણી સંગ્રહણ-ક્ષમતા વધારી શકાય છે.
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
પ્રાપ્તિસ્થાનોના આધારે સંસાધનોના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે:
| નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધન | બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય) સંસાધન |
|---|---|
| આ સંસાધનો કુદરતી રીતે ફરીથી નિર્માણ પામે છે અથવા અખૂટ હોય છે. | આ સંસાધનો એકવાર વપરાયા પછી નજીકના ભવિષ્યમાં ફરીથી નિર્માણ કરી શકાતા નથી. |
| તેનો ઉપયોગ કરવાથી તેનો જથ્થો ઓછો થતો નથી. | તેનો ઉપયોગ કરવાથી તેનો જથ્થો ધીમે ધીમે ઓછો થાય છે અને એક દિવસ તે સમાપ્ત થઈ જશે. |
| ઉદાહરણો: સૂર્યપ્રકાશ, પવન, જળ, જંગલો, પશુ-પંખીઓ. | ઉદાહરણો: ખનિજ કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ, પરમાણુ ખનિજો. |
માનવ પોતે જ એક શક્તિશાળી સંસાધન છે. તે કુદરતમાંથી મળતા વિવિધ તત્ત્વોને પોતાના જ્ઞાન, કૌશલ્ય, અને આવડત દ્વારા સંસાધનમાં પરિવર્તિત કરે છે. માનવ સંસાધનોને બનાવનાર અને તેનો વપરાશ કરનાર બંને છે. આપણે કુદરતી સંપત્તિનો મહત્તમ ઉપયોગ ત્યારે જ કરી શકીએ જ્યારે આપણી પાસે તેને વાપરવા માટે જરૂરી કૌશલ્યો અને ટેક્નોલોજી હોય.
શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી સેવાઓ માનવને એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું સંસાધન બનાવે છે. માનવીની સંસાધન બનવાની આ પ્રક્રિયાને માનવ-સંસાધન વિકાસ કહેવામાં આવે છે. માનવસંસાધનના કારણે જ સમાજમાં સંસ્કૃતિ અને આર્થિક વિકાસનું નિર્માણ શક્ય બને છે.
જળતંગી માટે ઘણા પરિબળો જવાબદાર છે. વસ્તીવિસ્ફોટ એ મુખ્ય કારણ છે, કારણ કે વધતી વસ્તીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પાણીનો વપરાશ પણ વધે છે. રોકડિયા પાકોનું વધતું જતું વાવેતર, આધુનિક જીવનશૈલી, અને શહેરીકરણ પણ પાણીની માંગ વધારે છે. ઉદ્યોગોમાં પાણીનો મોટા પાયે ઉપયોગ થવાથી પણ જળતંગી સર્જાય છે. ઉપરાંત, જંગલોનો નાશ (નિર્વનીકરણ) થવાથી ભૂગર્ભ જળનું સ્તર નીચું જાય છે, જે પણ જળતંગીનું એક મહત્ત્વનું કારણ છે.
પરિસરતંત્ર (Ecosystem) એટલે જીવાવરણમાં એક સજીવ બીજા સજીવ સાથે પરસ્પર જોડાઈને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવે છે તે પ્રક્રિયા. દરેક નાના-મોટા સજીવની પરિસરતંત્રમાં એક અનન્ય ભૂમિકા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વનસ્પતિ પ્રાણીઓને આવાસ અને ખોરાક પૂરાં પાડે છે. પક્ષીઓ કીટકોનો આહાર કરીને તેમની સંખ્યાને નિયંત્રિત રાખે છે. મધમાખી જેવા કીટકો ફૂલોના પરાગનયનમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવીને વનસ્પતિના પ્રજનનમાં મદદ કરે છે.
આમ, પરિસરતંત્રમાં દરેક ઘટક એકબીજા પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એક ઘટકને નુકસાન થાય તો તેની અસર સમગ્ર તંત્ર પર પડે છે, જેનાથી સંતુલન જોખમાય છે. માનવ પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે જંગલોનો નાશ અને પ્રદૂષણ, આ પરિસરતંત્રને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેના કારણે સજીવોના અસ્તિત્વ સામે સંકટ ઊભું થાય છે.
જંગલો આપણા માટે અનેક રીતે ઉપયોગી છે. તે વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સંતુલન જાળવી રાખે છે. જંગલો ઇમારતી અને બળતણ માટે લાકડું પૂરું પાડે છે. તે જમીન ધોવાણને અટકાવવામાં અને ભૂગર્ભ જળની જાળવણી કરવામાં મદદ કરે છે. જંગલોમાંથી આપણને વિવિધ ફળો, ઔષધિઓ, અને ગુંદર મળે છે. ઉદ્યોગો માટે પણ જંગલો કાચા માલનો મુખ્ય સ્રોત છે.
આ ઉપરાંત, જંગલો વન્યજીવોને આવાસ અને ખોરાક પૂરાં પાડે છે, જેનાથી પરિસરતંત્રનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે. આમ, જંગલો માનવી અને પ્રાણીસૃષ્ટિ બંને માટે જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ છે. જંગલોના નાશથી પર્યાવરણ અને સજીવસૃષ્ટિ પર નકારાત્મક અસરો થાય છે, તેથી તેનું સંરક્ષણ કરવું ખૂબ જરૂરી છે.
સંસાધનોના સંરક્ષણ માટે નીચેના ઉપાયો અપનાવી શકાય છે:
સંસાધનો માનવજીવન માટે ખૂબ જ અગત્યના છે. આધુનિક જીવનશૈલી અને ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે સંસાધનોનો વપરાશ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ઘણા સંસાધનો, ખાસ કરીને બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો, ખૂટી પડવાની અણી પર છે. જો આ સંસાધનો સમાપ્ત થઈ જાય તો માનવીની પ્રગતિ અને આધુનિક જીવનશૈલી જાળવી શકાશે નહીં.
તેથી, સંસાધનોનો આયોજનપૂર્વક અને કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો એ આપણા સૌની જવાબદારી છે. ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પણ પૂરતા સંસાધનો ઉપલબ્ધ રહે તે માટે તેમનું સંરક્ષણ કરવું જરૂરી છે. આ માટે બિનનવીનીકરણીય સંસાધનોના વિકલ્પો શોધવા, રિસાયકલિંગ કરવું, અને પ્રદૂષણ ઘટાડવા જેવા ઉપાયો અપનાવીને આપણે પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી શકીએ છીએ, અને આ રીતે ભવિષ્યની પેઢીને સ્વચ્છ અને સમૃદ્ધ પર્યાવરણની ભેટ આપી શકીએ છીએ.
3 નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો :
જમીનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
ખનિજ કોલસો
ખનિજ તેલ
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો :
લોખંડ, તાંબું, અને ચૂનાનો પથ્થર.
ધાત્વિક ખનિજોના અયસ્ક સામાન્ય રીતે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડક સમૂહોથી બનેલા વિશાળ સ્તરોમાંથી મળી આવે છે.
ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના પ્લાન્ટ હિમાચલ પ્રદેશના મણિકરણ અને લદાખમાં પૂગાઘાટી ખાતે આવેલાં છે.
પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક, અને ઊંજણતેલ જેવાં વિવિધ ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં લસુન્દ્રા, ઉનાઈ, ટુવા અને તુલસીશ્યામ ખાતે ગરમ પાણીના ઝરા આવેલા છે.
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
ખનિજ તેલ ખૂબ જ મૂલ્યવાન છે. તેમાંથી ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક, અને ઊંજણતેલ જેવાં અનેક ઉપયોગી ઉત્પાદનો મેળવવામાં આવે છે. ખનિજ તેલનો કોઈ પણ ભાગ બિનઉપયોગી હોતો નથી. તેના બહોળા વ્યાપારિક મહત્ત્વને લીધે તેને 'કાળું સોનું' કહેવામાં આવે છે.
ઊર્જા બચાવવા માટે નીચેના ઉપાયો કરી શકાય છે:
ગુજરાતમાં ખનિજ કોલસાના ક્ષેત્રો કચ્છ, ભરૂચ, મહેસાણા, ભાવનગર, અને સુરત જિલ્લામાં છે, જ્યાં લિગ્નાઇટ કોલસો મળે છે. કચ્છમાં પાનધ્રો, સુરતમાં તડકેશ્વર, ભરૂચમાં રાજપારડી, અને ભાવનગરમાં થોરડી, તગડી, અને સામતપર ખાતે લિગ્નાઇટ કોલસાનો જથ્થો આવેલો છે.
કોલસો અને ખનિજ તેલ જેવા પરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતોનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને તેમનું નિર્માણ થવામાં હજારો વર્ષ લાગે છે. વર્તમાન વપરાશના દરે આ ભંડારો ભવિષ્યમાં સમાપ્ત થઈ જશે. આ ઉપરાંત, આ ઇંધણોના બળવાથી પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ પણ ફેલાય છે.
આ પરિસ્થિતિને કારણે ભવિષ્યમાં સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, ભરતી ઊર્જા અને બાયોગેસ જેવા બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો પડશે. આ સ્રોતો અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત છે, અને તેના ઉપયોગથી પર્યાવરણનું રક્ષણ પણ કરી શકાય છે. ઘણા દેશો અને સંસ્થાઓ આ દિશામાં કાર્ય કરી રહ્યા છે, જેમાં ભારત પણ અગ્રગણ્ય છે.
અશ્મિભૂત બળતણ, જેમ કે ખનિજ કોલસો અને ખનિજ તેલ, મર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે અને તેમના નિર્માણમાં હજારો વર્ષોનો સમય લાગે છે. જો વર્તમાન દરે તેનો વપરાશ થતો રહેશે, તો ભવિષ્યમાં તેના ભંડારો સમાપ્ત થઈ જશે. આ ઉપરાંત, આ બળતણોના દહનથી ઝેરી પ્રદૂષકો ઉત્પન્ન થાય છે, જે પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. તેના કારણે પૃથ્વીનું તાપમાન સતત વધી રહ્યું છે.
આ તમામ કારણોસર ભવિષ્યમાં અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં જ સમજદારી છે. તેના બદલે, બિનપરંપરાગત અને પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા સ્રોતોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જેથી પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય અને ઊર્જાની જરૂરિયાતો પણ લાંબા સમય સુધી સંતોષી શકાય.
3 નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :
તેઓ અપ્રાપ્ય હોય છે.
(a-4), (b-5), (c-2), (d-1), (e-3)
યુ.એસ.એ.
4 ખાલી જગ્યા પૂરો :
ફ્લૉરસ્પાર, ચૂનાનો પથ્થર
ગુજરાત
અંકલેશ્વર, ગાંધાર
જસત
પાનધ્રો
5 સંકલ્પના સમજાવો :
ખનિજ એટલે એવા જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો જે ગરમી અને દબાણને કારણે પરિવર્તન પામીને એક ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધારણ કરે છે. આ ખનિજો પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં અશુદ્ધ સ્વરૂપે જોવા મળે છે, જેને 'અયસ્ક' કહેવાય છે. શુદ્ધીકરણની પ્રક્રિયા બાદ તે શુદ્ધ સ્વરૂપે મળે છે. ખનિજો કુદરતની બક્ષિસ છે અને તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો જેવા કે રંગ, ચમક, ઘનતા, અને નક્કરતાને આધારે ઓળખી શકાય છે. તે ઉદ્યોગો માટે કાચા માલ તરીકે ખૂબ જ મહત્ત્વના છે અને રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન ગણાય છે.
ભૂ-તાપીય ઊર્જા એટલે પૃથ્વીના ભૂગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થતી ગરમીને નિયંત્રણમાં લઈને મેળવવામાં આવતી ઊર્જા. જેમ જેમ પૃથ્વીની અંદર ઊંડાઈમાં જઈએ તેમ તાપમાન વધતું જાય છે. આ ગરમી ઘણીવાર ગરમ પાણીના ઝરણાંના રૂપમાં સપાટી પર આવે છે. આ તાપ ઊર્જાનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરી શકાય છે. ભૂ-તાપીય ઊર્જા પ્રદૂષણમુક્ત, પર્યાવરણને અનુકૂળ અને હંમેશાં ઉપલબ્ધ હોય છે. ભારતમાં હિમાચલ પ્રદેશના મણિકરણ અને લદાખની પૂગાઘાટી ખાતે આ ઊર્જાના પ્લાન્ટ આવેલા છે.
ભરતીઊર્જા એટલે સમુદ્રમાં આવતી ભરતી દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઊર્જા. આ ઊર્જા સમુદ્રના સાંકડા માર્ગમાં બંધ બાંધીને મેળવવામાં આવે છે. ઊંચી ભરતીના સમયે ભરતીની ઊર્જાનો ઉપયોગ બંધમાં સ્થાપિત ટર્બાઇનને ફેરવવા માટે કરવામાં આવે છે. આ ટર્બાઇન વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. ભરતીઊર્જા એક અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા સ્રોત છે. ગુજરાતમાં કચ્છ અને ખંભાતના અખાતમાં આ ઊર્જા મેળવવાની યોજનાનો આરંભ થયો છે.
બાયોગૅસ એ જૈવિક કચરા જેવા કે મૃત છોડ, જંતુઓના અવશેષો, પશુઓનું છાણ, અને રસોડાના કચરાને વાયુયુક્ત બળતણમાં રૂપાંતરિત કરીને મેળવવામાં આવે છે. આ પદાર્થોના સડવાથી મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ છૂટા પડે છે. મિથેન એક દહનશીલ વાયુ છે. બાયોગૅસનો ઉપયોગ રસોઈ બનાવવા અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે. આ પ્રક્રિયાથી મોટા પ્રમાણમાં નિંદણમુક્ત જૈવિક ખાતર પણ મળે છે. બાયોગૅસ સસ્તો અને ઉપયોગમાં સરળ ઊર્જા સ્રોત છે. ગુજરાત અને ઉત્તર પ્રદેશ તેના ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્યો છે.
6 તફાવત આપો :
| પરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત | બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત |
|---|---|
| આ સ્રોત લાંબા સમયથી સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યા છે, જેમ કે લાકડું અને અશ્મિભૂત બળતણ. | આ સ્રોતોનો ઉપયોગ તાજેતરમાં જ શરૂ થયો છે અને તે ભવિષ્ય માટેના વિકલ્પો છે. |
| આ સ્રોતોનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને તેમનો વપરાશ કરવાથી પર્યાવરણ પ્રદૂષિત થાય છે. | આ સ્રોતો અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત છે. |
| ઉદાહરણો: કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ. | ઉદાહરણો: સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, ભરતી ઊર્જા અને બાયોગેસ. |
| બાયોગૅસ | કુદરતી ગેસ |
|---|---|
| તે જૈવિક કચરાના સડવાથી ઉત્પન્ન થાય છે. | તે પેટ્રોલિયમ નિક્ષેપોની સાથે કુદરતી રીતે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મળે છે. |
| તેનો ઉપયોગ રસોઈ અને વીજળી માટે થાય છે અને તેમાંથી જૈવિક ખાતર પણ પ્રાપ્ત થાય છે. | તેનો ઉપયોગ ઘરેલું અને ઔદ્યોગિક ઇંધણ તરીકે થાય છે. |
| તે એક માનવસર્જિત પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે. | તે એક બિનનવીનીકરણીય અને મર્યાદિત સંસાધન છે. |
| ધાત્વિક ખનિજ | અધાત્વિક ખનિજ |
|---|---|
| આ ખનિજોમાં ધાતુઓ કાચા સ્વરૂપમાં હોય છે. તે સખત અને ઉષ્મા-વિદ્યુત વાહક હોય છે. | આ ખનિજોમાં ધાતુઓ હોતી નથી. તે બરડ હોય છે અને પ્રહાર કરવાથી ટુકડાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે. |
| તેને ટીપીને કે ગાળીને વિવિધ આકારોમાં ઢાળી શકાય છે. | તેને કાપીને, તોડીને કે ઉખાડીને આકારો આપી શકાય છે. |
| ઉદાહરણ તરીકે, સોનું, તાંબું, અને લોખંડ. | ઉદાહરણ તરીકે, ચૂનાનો પથ્થર, અબરખ, અને જિપ્સમ. |
7 ટૂંક નોંધ લખો :
ખનિજસંપત્તિ કોઈ પણ રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ખનિજો ઉદ્યોગો માટે કાચા માલનો મુખ્ય સ્રોત છે અને તેનાથી રાષ્ટ્ર સમૃદ્ધ બને છે, તેથી ખનિજોને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની ધોરીનસ ગણવામાં આવે છે. ખનિજોના ઉપયોગથી મોટા યંત્રો, વાહનો, જહાજો, રેલવે, પુલ અને મકાનો જેવાં નિર્માણ કાર્યો શક્ય બને છે. લોખંડ, તાંબું, મેંગેનીઝ, અને બૉક્સાઇટ જેવા ખનિજોનો ઉપયોગ વિવિધ ઉદ્યોગોમાં થાય છે. આ ઉપરાંત, ઊર્જા સંસાધનો જેવા કે કોલસો અને ખનિજ તેલ ઉદ્યોગ, પરિવહન, અને વીજળી ઉત્પાદન માટે અનિવાર્ય છે. આમ, ખનિજસંપત્તિ વિના આધુનિક જીવનશૈલી અને વિકાસની કલ્પના કરી શકાતી નથી.
ખનિજો બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો છે અને તેમના ભંડારો મર્યાદિત છે. તેથી, તેમનું સંરક્ષણ કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. સંરક્ષણના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
સૌરઊર્જા સૂર્યમાંથી મળતી અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા છે. સૂર્યની ગરમી અને પ્રકાશઊર્જાનો ઉપયોગ સૌરકોષોથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરી શકાય છે. ગરમીની વધુ માત્રા ધરાવતા ઉષ્ણકટિબંધીય દેશો માટે આ ટેકનોલોજી ખૂબ ફાયદાકારક છે. સૌરઊર્જાનો ઉપયોગ સૌર વોટર હીટર, સોલર કૂકર, સોલર ડ્રાયર્સ, અને જાહેર સ્થળોએ રાત્રિપ્રકાશ માટે પણ થાય છે. મધ્ય પ્રદેશના રેવામાં એશિયાની સૌથી મોટી સૌરઊર્જા પરિયોજના આવેલી છે. ગુજરાત પણ સૌરઊર્જા મેળવવામાં અગ્રગણ્ય રાજ્ય છે, જ્યાં સૌરછત, કેનાલ આધારિત પ્રોજેક્ટ્સ અને સોલાર પાર્ક જેવા પ્રયાસો થયા છે. સૌરઊર્જાનો વ્યાપ વધારીને પરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતો પરનું ભારણ ઘટાડી શકાય છે.
બાયોગૅસ એ જૈવિક કચરા જેવા કે મૃત છોડ, પશુઓનું છાણ, અને રસોડાના એંઠવાડના અવશેષોના સડવાથી ઉત્પન્ન થતો વાયુ છે. આ પ્રક્રિયાથી મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુઓ છૂટા પડે છે, જેમાં મિથેન વાયુ દહનશીલ હોય છે. બાયોગૅસનો ઉપયોગ રસોઈ બનાવવા, વીજળી ઉત્પન્ન કરવા અને વાહનોના ઇંધણ તરીકે પણ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાથી મોટા પ્રમાણમાં નિંદણમુક્ત જૈવિક ખાતર પણ મળે છે, જેના કારણે ઊર્જા અને ખાતર એમ બંને લાભો થાય છે. બાયોગૅસ સસ્તો, ઉપયોગમાં સરળ, અને પર્યાવરણને અનુકૂળ છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાત ભારતમાં બાયોગેસ ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્યો છે.
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
ખેતી અથવા કૃષિને અસર કરતાં પરિબળોમાં અનુકૂળ જમીન, પાણી અને આબોહવા મુખ્ય છે. આ પરિબળો જ્યાં ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં જ કૃષિ-પ્રવૃત્તિઓ કેન્દ્રિત થાય છે.
ખેતીના વિકાસ માટે સરકાર ખેડૂતોને વિવિધ રીતે મદદ કરે છે. સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ અને બેંકો દ્વારા કૃષિધિરાણ જેવી આર્થિક મદદ પૂરી પાડવામાં આવે છે. ખેતપેદાશોનો સંગ્રહ કરવા માટે ગોદામોની સગવડ ઊભી કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, રેડિયો, ટેલિવિઝન, કિસાન ચેનલ, મોબાઈલ પર કિસાન SMS, અને ટોલ ફ્રી નંબર દ્વારા નવી તકનીકો અને માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં કૃષિમેળાઓ દ્વારા પણ ખેડૂતોને અદ્યતન માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, ઘઉં, બાજરી, મગફળી, કપાસ, અને દિવેલા જેવા પાકો થાય છે. આ ઉપરાંત, શેરડી અને તમાકુનું ઉત્પાદન પણ થાય છે.
કૃષિના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
વનસ્પતિજન્ય કીટનાશકોમાં લીમડો, કરંજ, મહૂડ, તુલસી, રતનજ્યોત, ફૂદીનો, કારેલાં, તમાકુ, અને સેવંતી જેવી વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.
| બાગાયતી ખેતી | સઘન ખેતી |
|---|---|
| આ ખેતી બગીચાની પદ્ધતિથી થાય છે અને તેમાં પાકોની ખાસ સારસંભાળ લેવામાં આવે છે. | આ એક આધુનિક ખેત પદ્ધતિ છે, જેમાં સિંચાઈ, ઉત્તમ બિયારણ, રાસાયણિક ખાતર અને યંત્રોનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. |
| એકવાર વાવેતર કર્યા બાદ પાકો વર્ષો સુધી કે બારેમાસ ઉત્પાદન આપે છે. | તેમાં હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન ખૂબ જ વધારે હોય છે. |
| તેમાં રબર, ચા, કૉફી, નાળિયેર, સફરજન, કેરી વગેરે જેવા પાકોનો સમાવેશ થાય છે. | આ ખેતી આર્થિક વળતરને મહત્ત્વ આપે છે, તેથી તેને 'વ્યાપારી ખેતી' પણ કહે છે. |
જૈવિક કીટનાશકોમાં જીવાણુઓ (બૅક્ટેરિયા), વિષાણુ, ફૂગ, કૃમિ અને વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોનો ઉપયોગ થાય છે.
ગુજરાતનો ભરૂચ પાસે આવેલ કાનમ પ્રદેશ લાંબા તારના કપાસનાં ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે.
2 નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :
ઝૂમ ખેતી
બિલાડીના ટોપ
ભારત
પંજાબ
3 કારણો આપો :
રાસાયણિક ખાતરો અને કીટનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ વધારે છે. આ રાસાયણિક તત્ત્વો ખેતપેદાશોમાં ભળીને મનુષ્યના આરોગ્ય પર લાંબા ગાળે ખરાબ અસરો પાડી શકે છે. આ ઉપરાંત, જમીનની ગુણવત્તા પણ ઘટે છે.
જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, આબોહવા, જમીનની વિવિધતા અને વરસાદનું પ્રમાણ અલગ-અલગ હોય છે. દરેક પાકને ઉગાડવા માટે આ પરિબળોની વિશિષ્ટ જરૂરિયાત હોય છે. આ ભિન્નતાને કારણે જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં વિવિધ પ્રકારના પાક ઉગાડવામાં આવે છે.
રાસાયણિક કીટનાશકોથી જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ વધે છે અને ખેતપેદાશોમાં ઝેરી તત્ત્વો ભળે છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. આડઅસરોથી બચવા માટે જૈવિક કીટનાશકો તરફનું વલણ વધી રહ્યું છે. જૈવિક કીટનાશકો જીવાણુઓ, વિષાણુ, ફૂગ, કૃમિ અને વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતા નથી.
ટપક પિયત પદ્ધતિમાં પાણીની 40% થી 60% જેટલી બચત થાય છે. આ પદ્ધતિમાં પાણી સીધું છોડના મૂળ સુધી પહોંચે છે, જેથી બાષ્પીભવન ઓછું થાય છે. આ ઉપરાંત, ખાતરની પણ બચત થાય છે, મજૂરી ખર્ચ ઓછો થાય છે, અને નિંદણ પણ ઓછું થાય છે. આ પદ્ધતિથી અસમતોલ જમીનમાં પણ સારી રીતે સિંચાઈ કરી શકાય છે અને રોગ-જીવાત પણ ઓછી આવે છે.
4 સંકલ્પના સમજાવો :
ખેતી એટલે અનાજ, તેલીબિયાં, કઠોળ, ફળ, શાકભાજી, ફૂલોને ઉગાડવા અને પશુપાલનનો સમાવેશ કરતી પ્રવૃત્તિ. તે માનવસમાજની આર્થિક પ્રવૃત્તિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર છે. ખેતી માટે અનુકૂળ જમીન, પાણી અને આબોહવા આવશ્યક છે.
બાગાયતી ખેતી એટલે બગીચાની પદ્ધતિએ, પાકોની ખાસ સારસંભાળ લઈને થતી ખેતી. આ ખેતીમાં એકવાર વાવેતર કર્યા બાદ પાકો વર્ષો સુધી કે બારેમાસ ઉત્પાદન આપે છે. રબર, ચા, કોફી, નાળિયેર અને ફળો જેવા કે સફરજન, કેરી, સંતરાં વગેરે બાગાયતી પાકો છે, જેની ખૂબ જ માવજત સાથે ખેતી કરાય છે.
સૂકી ખેતી એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં વરસાદનું પ્રમાણ ઓછું હોય, સિંચાઈની અપૂરતી સગવડ હોય અને જમીનમાં પાણીનો સંગ્રહ થતો હોય. ચોમાસું પૂરું થયા બાદ ભેજવાળી જમીનમાં આ ખેતી થાય છે. અહીં જુવાર, બાજરી, અને કઠોળ જેવાં ઓછી પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો ઉગાડવામાં આવે છે. ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં આ પ્રકારની ખેતી થાય છે.
આર્દ્ર (ભીની) ખેતી એવા વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે જ્યાં વરસાદનું પ્રમાણ અધિક હોય અને સિંચાઈની સગવડ પણ વધુ હોય. વરસાદ ન પડે કે ઓછો પડે ત્યારે સિંચાઈ દ્વારા વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લઈ શકાય છે. ડાંગર, શેરડી, કપાસ, ઘઉં અને શાકભાજીની ખેતી આ પ્રકારની ખેતીમાં થાય છે.
5 ખાલી જગ્યા પૂરો :
પ્રથમ
વ્યાપારી
જૂનાગઢ
50
રેગુર
6 ટૂંક નોંધ લખો :
સઘન ખેતી એક આધુનિક ખેત પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં સિંચાઈની સુવિધાઓ, ઉત્તમ બિયારણ, નવી ટેકનોલોજી, રાસાયણિક ખાતર, કીટનાશકો, અને યંત્રોનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ખેતીમાં રોકડિયા પાકોનું વાવેતર વધુ થાય છે. સઘન ખેતીથી હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદનમાં ઘણો વધારો થાય છે. આ ખેતી આર્થિક વળતરને પ્રાધાન્ય આપતી હોવાથી તેને 'વ્યાપારી ખેતી' પણ કહેવાય છે. ગુજરાતમાં સુરત, વલસાડ, અને આણંદ જેવા જિલ્લાઓમાં આ પ્રકારે ખેતી થાય છે.
ખેતીનો વિકાસ વધતી વસ્તીની માંગને પહોંચી વળવા માટે ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા સાથે સંબંધિત છે. આ વિકાસ ઘણી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, જેમ કે વાવેતર ક્ષેત્રનો વિસ્તાર વધારીને, પાકોની સંખ્યામાં વધારો કરીને, સિંચાઈની સુવિધા સુધારીને, ખાતરોનો ઉપયોગ કરીને, અને ઉચ્ચ ઉપજ આપતા બિયારણોના પ્રયોગ દ્વારા. ખેતીનું યાંત્રિકીકરણ પણ વિકાસનું એક મહત્ત્વનું પાસું છે. ખેતીવિકાસનું અંતિમ લક્ષ્ય ખોરાકની સુરક્ષામાં વધારો કરવાનું છે. સરકાર ખેડૂતોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ, કૃષિધિરાણ, અને ગોદામોની સગવડ જેવી અનેક રીતે મદદ કરે છે. આ ઉપરાંત, રેડિયો, ટેલિવિઝન, કિસાન ચેનલ, અને પોર્ટલ દ્વારા પણ નવી તકનીકો અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવે છે.
ડાંગર ભારતનો અને વિશ્વનો સૌથી મહત્ત્વનો ખાદ્ય પાક છે. વિશ્વના અને ભારતના મોટાભાગના લોકો ખોરાકમાં ચોખાનો ઉપયોગ કરે છે. ડાંગરના પાકને ઉગાડવા માટે ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા, તથા વધુ વરસાદની જરૂર પડે છે. આ પાક મુખ્યત્વે પાણીથી ભરાયેલા ખેતરોમાં થાય છે. ડાંગરની ખેતીમાં વધુ મજૂરોની જરૂર પડે છે. ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ચીન અગ્રણી છે, અને ભારતમાં પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, બિહાર, અને ઓડિશા તેના મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે. ગુજરાતમાં ખેડા, વડોદરા, અમદાવાદ, અને સુરત જેવા જિલ્લાઓમાં ડાંગરનું ઉત્પાદન થાય છે.
કાળી જમીન ચીકણી અને કસવાળી હોય છે. આ જમીનની ભેજ સંગ્રહણ શક્તિ ઘણી વધારે હોય છે અને જ્યારે તેમાંનો ભેજ સુકાઈ જાય છે ત્યારે તેમાં તિરાડો કે ફાટો પડી જાય છે. આ જમીન કપાસના પાક માટે ખૂબ અનુકૂળ છે, તેથી જ તેને 'કપાસની કાળી જમીન' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ જમીનનું બીજું નામ 'રેગુર' છે. કાળી જમીનમાં કપાસ, અળસી, સરસવ, મગફળી, તમાકુ, અને અડદ જેવા પાકો લેવાય છે.
ટપક સિંચાઈ એ સૂક્ષ્મ પિયત પદ્ધતિનો એક પ્રકાર છે જેમાં પાણીની બચત થાય છે. આ પદ્ધતિમાં વાલ્વ, પાઈપ, અને નળીઓનો ઉપયોગ કરીને પાણી ટીપે ટીપે છોડના મૂળ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પાણીનું બાષ્પીભવન ઓછું કરી સીધું જ મૂળ સુધી પાણી પહોંચાડવાનો છે. આ પદ્ધતિથી પાણીની 40% થી 60% અને ખાતરની 25% થી 30% જેટલી બચત થાય છે. આ પદ્ધતિ અસમતોલ જમીન માટે પણ ખૂબ જ ઉપયોગી છે અને તેનાથી મજૂરી ખર્ચ અને રોગ-જીવાત પણ ઓછી આવે છે.
1 નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
ઉદ્યોગનો સામાન્ય અર્થ કોઈ પણ કાર્ય, શ્રમ કે પ્રવૃત્તિ બાદ મળતું ફળ કે પરિણામ છે, જેનો ઉપયોગ માનવ પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે કરે છે. વર્તમાન સમયમાં, ઉદ્યોગ એટલે કોઈ પણ કાચા માલનું યાંત્રિક સહાય દ્વારા સ્વરૂપ બદલીને તેની ઉપયોગિતામાં વધારો કરનાર પ્રવૃત્તિ.
ઉદ્યોગના સ્થાનીકરણ પર અસર કરતા મુખ્ય પરિબળોમાં કાચા માલની ઉપલબ્ધતા, ભૂમિ, જળ, શ્રમ, ઊર્જા, મૂડી, પરિવહન અને બજારનો સમાવેશ થાય છે.
લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ આધુનિક ઉદ્યોગોના કરોડરજ્જુ તરીકે ઓળખાય છે. કારણ કે લગભગ તમામ વસ્તુઓ, વાહનો, રેલગાડી, ટ્રક, વિશાળકાય યંત્રોથી માંડીને સોય સુધીની વસ્તુઓ લોખંડ કે પોલાદમાંથી બને છે. આ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનો અન્ય ઉદ્યોગો માટે કાચા માલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે, તેથી તે પોષક ઉદ્યોગ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
મુંબઈમાં કપાસ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકાસ પામ્યો કારણ કે ત્યાં ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા, આયાત માટે અનુકૂળ બંદર, કાચા માલની ઉપલબ્ધતા, અને કુશળ મજૂરો જેવા પરિબળો હતા, જે આ ઉદ્યોગના વિકાસ માટે અનુકૂળ છે.
બેંગલૂરુ અને કેલિફોર્નિયા બંનેમાં માહિતી ટૅકનોલૉજી ઉદ્યોગની મુખ્ય ધરી આવેલી છે. બંને સ્થળોએ સંશોધન અને વિકાસ માટેની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત, બેંગલૂરુ અને સિલિકોન વેલી (કેલિફોર્નિયા) બંનેની આબોહવા સમશીતોષ્ણ છે, જે કાર્ય કરવા માટે અનુકૂળ છે. બંને સ્થળોએ મોટી સંખ્યામાં કુશળ ટેકનિકલ કર્મચારીઓ ઉપલબ્ધ છે, જેના કારણે માહિતી ટેકનોલોજી ઉદ્યોગનો વિકાસ થયો છે.
2 નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :
કેલિફોર્નિયા
માહિતી ટૅક્નોલૉજી
શણ
3 તફાવત સ્પષ્ટ કરો :
| ખેતી આધારિત ઉદ્યોગ | ખનિજ આધારિત ઉદ્યોગ |
|---|---|
| આ ઉદ્યોગોમાં કાચો માલ કૃષિમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. | આ ઉદ્યોગોમાં કાચો માલ ખનિજોમાંથી મળે છે. |
| ઉદાહરણ તરીકે, ખાદ્ય ઉદ્યોગ, સુતરાઉ અને શણના કાપડ ઉદ્યોગ, અને વનસ્પતિ તેલ ઉદ્યોગ. | ઉદાહરણ તરીકે, લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ, સિમેન્ટ ઉદ્યોગ, અને રસાયણ ઉદ્યોગ. |
| સાર્વજનિક ક્ષેત્રના ઉદ્યોગ | સંયુક્ત ક્ષેત્રના ઉદ્યોગ |
|---|---|
| આવા ઉદ્યોગોની માલિકી અને સંચાલન સરકાર દ્વારા કરવામાં આવે છે. | આવા ઉદ્યોગોની માલિકી સરકાર અને વ્યક્તિ અથવા વ્યક્તિઓના સમૂહ બંનેની હોય છે. |
| ઉદાહરણ તરીકે, હિન્દુસ્તાન ઍરોનોટિકલ લિમિટેડ અને સ્ટીલ ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા. | ઉદાહરણ તરીકે, મારુતિ લિમિટેડ. |
4 નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓમાં બે-બે ઉદાહરણ આપો :
લોહઅયસ્ક, કપાસ
સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ, ખાદ્ય ઉદ્યોગ
અમૂલ, મધર ડેરી
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
વસ્તીને રાષ્ટ્રનું સૌથી મોટું સંસાધન માનવામાં આવે છે. લોકો તેમની જરૂરિયાતો અને યોગ્યતાઓને આધારે કુદરતી ભેટોને સંસાધનોમાં પરિવર્તિત કરે છે. સ્વસ્થ, શિક્ષિત અને પ્રેરણાદાયી લોકો પોતાની જરૂરિયાત મુજબ સંસાધનોનો વિકાસ કરે છે, તેથી માનવ-સંસાધન જ અંતિમ સાધન છે.
વિશ્વમાં વસ્તીનું વિતરણ ખૂબ જ અસમાન છે. તેના કારણોમાં ભૌગોલિક અને આર્થિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. ભૌગોલિક પરિબળોમાં મેદાની વિસ્તારો, અનુકૂળ આબોહવા, ફળદ્રુપ જમીન, અને પાણીની ઉપલબ્ધતાવાળા પ્રદેશો ગીચ વસ્તી ધરાવે છે. જ્યારે આર્થિક પરિબળોમાં ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને રોજગારીની તકોવાળા સ્થળો વધુ વસ્તીને આકર્ષે છે.
વસ્તી-ગીચતા એટલે પૃથ્વીની સપાટીના એકમ ક્ષેત્રફળમાં વસવાટ કરનારા લોકોની સંખ્યા. તેને સામાન્ય રીતે પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટરમાં વ્યક્તિઓની સંખ્યા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
1. પ્રાકૃતિક રચના:
માનવી હંમેશાં પર્વતો અને ઉચ્ચ પ્રદેશોની સરખામણીએ મેદાની વિસ્તારોમાં રહેવાનું વધુ પસંદ કરે છે, કારણ કે આ વિસ્તારો ખેતી, ઉદ્યોગ અને સેવા પ્રવૃત્તિઓ માટે વધુ ઉપયોગી હોય છે. ગંગાના મેદાની વિસ્તારો વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવે છે, જ્યારે હિમાલય જેવા પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઓછી વસ્તી વસવાટ કરે છે.
2 જળ:
વસ્તી એવા ક્ષેત્રોમાં વસવાટ કરવાનું પસંદ કરે છે જ્યાં બિનક્ષારીય જળ સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય. વિશ્વની નદી ખીણો ગીચ વસવાટક્ષેત્ર ધરાવે છે. રણવિસ્તારોમાં પાણીની અછતને કારણે ત્યાં વસ્તીનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે.
2 નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :
કોઈ આપેલા ક્ષેત્રમાં લોકો કયા સ્વરૂપે ફેલાયેલા છે.
જન્મ, મૃત્યુ અને સ્થળાંતર
6 અબજ
3 સંકલ્પના સમજાવો :
જાતિ-પ્રમાણ એટલે પ્રતિ 1000 પુરુષોની વસ્તીમાં સ્ત્રીઓની સંખ્યા. ભારતમાં 2011ના વર્ષ પ્રમાણે આ પ્રમાણ દર 1000 પુરુષે 943 સ્ત્રીઓનું હતું. કેરળ રાજ્ય અને પુડુચેરીમાં આ પ્રમાણ મહિલાઓના પક્ષમાં છે.
સાક્ષરતા એટલે 7 વર્ષ કે તેથી વધુ વયજૂથની કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ પણ એક ભાષા વાંચી, લખી અને સમજી શકતી હોય. સાક્ષરતાનો સંબંધ સામાન્ય રીતે શાળાએ જવા સાથે હોય છે. 2011ની વસ્તીગણતરી મુજબ ભારતમાં સાક્ષરતાનો દર 74.04% હતો. કેરળ રાજ્યનો સાક્ષરતા દર સૌથી વધુ 93.91% છે.
વસ્તી-ગીચતા એટલે પૃથ્વીની સપાટીના એકમ ક્ષેત્રફળમાં વસવાટ કરનારા લોકોની સંખ્યા, જેને સામાન્ય રીતે દર ચોરસ કિલોમીટરમાં રજૂ કરી શકાય છે. 2011ના વર્ષ પ્રમાણે ભારતની સરેરાશ વસ્તી-ગીચતા 382 વ્યક્તિ હતી. વિશ્વની સરેરાશ વસ્તી-ગીચતા 54 વ્યક્તિની હતી.
4 ખાલી જગ્યા પૂરો :
બીજા
943 (દર 1000 પુરુષે)
કેરળ
308 (વર્ષ 2011 મુજબ)
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો :
જે આપત્તિ માટે કુદરતી બળો કે સંજોગો જવાબદાર હોય, તેને કુદરતી આપત્તિ કહે છે.
આગાહી કરી શકાય એવી કુદરતી આપત્તિઓમાં પૂર, વાવાઝોડું, ત્સુનામી, તીડ-પ્રકોપ, અને મહામારીનો સમાવેશ થાય છે.
આગાહી ન કરી શકાય એવી કુદરતી આપત્તિઓમાં ભૂકંપ, જ્વાળામુખી, દાવાનળ, અને ભૂસ્ખલનનો સમાવેશ થાય છે.
માનવસર્જિત આપત્તિઓમાં આગ, હુલ્લડ, બોમ્બ-વિસ્ફોટ, અને ઔદ્યોગિક અકસ્માતનો સમાવેશ થાય છે.
જંગલો કે ઘાસભૂમિના વિસ્તારોમાં ફેલાતી આગને દાવાનળ કહે છે.
ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં વિશેષ જોવા મળે છે.
ઘણા વ્યાપક વિસ્તારમાં અનેક લોકો રોગનો ભોગ બને ત્યારે જે સ્થિતિ સર્જાય છે, તેને મહામારીની પરિસ્થિતિ કહે છે.
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
દાવાનળ કુદરતી અને માનવસર્જિત બંને કારણોથી ફાટી નીકળી શકે છે. માનવપ્રવૃત્તિમાં સળગતી બીડી કે સિગારેટ બુઝાવ્યા વિના ફેંકવાથી, પશુ ચરાવનારાઓ દ્વારા બેદરકારીથી ચૂલા ઓલવ્યા વિના જતા રહેવાથી, જંગલમાંથી પસાર થતી વીજળી કે ગેસ લાઈનમાં અકસ્માત થવાથી, અને પર્યટકોની બેદરકારીથી દાવાનળ ફેલાઈ શકે છે. કુદરતી રીતે આકાશી વીજળી પડવાથી પણ દાવાનળ ફેલાઈ શકે છે.
તીડ એક પ્રકારના કીટક છે જે ઝૂંડમાં રહે છે અને એક ઝૂંડમાં તેમની સંખ્યા લાખોમાં હોય છે. તે પોતાના વજનની બરાબર ખાવાની ટેવને કારણે 'ખાઉધરાં તીડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે. તે લીમડા સિવાય લગભગ તમામ પ્રકારની વનસ્પતિ ખાય છે, જેના કારણે ખેતીપાકો અને બાગાયતી પાકોને ભારે નુકસાન થાય છે. તીડના ઉપદ્રવથી ખેડૂતોને ભારે આર્થિક નુકસાની વેઠવી પડે છે અને ભૂતકાળમાં દુકાળની પરિસ્થિતિ પણ સર્જાતી હતી. હાલમાં, સરકાર દ્વારા તીડનાં ટોળાંની દિશા જાણીને દવાઓનો છંટકાવ કરીને થનારું નુકસાન ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાન ભારતમાં તીડથી અસર પામતાં મુખ્ય રાજ્યો છે.
જ્યારે કોઈ રોગ ખૂબ વ્યાપક વિસ્તારમાં અનેક લોકોને પોતાના ભરડામાં લઈ લે ત્યારે મહામારીની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. આવા સમયે વિષાણુજન્ય રોગોના સંક્રમિતોની સંખ્યા ખૂબ ઝડપથી વધે છે અને સેંકડો લોકોના જીવ જાય છે. નવા વિષાણુજન્ય રોગો માટે ઉપલબ્ધ દવાઓ ઘણીવાર અસરકારક ન હોવાથી, રસી શોધાય ત્યાં સુધી તે અનિયંત્રિત રીતે ફેલાતા રહે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં રોગનો ફેલાવો અટકાવવા માટે લોકડાઉન, મુસાફરી પર પ્રતિબંધ, અને સંક્રમિતોને ક્વોરેન્ટિન જેવા કડક પગલાં લેવા પડે છે. જેના કારણે દેશની આર્થિક પ્રગતિ, શૈક્ષણિક કામગીરી, અને લોકોની રોજબરોજની જિંદગી પર નકારાત્મક અસરો પડે છે, અને સમાજમાં અરાજકતાનો માહોલ સર્જાય છે.
ઉદ્યોગોમાં કાચા માલના સ્થળાંતર, સંગ્રહ, પ્રક્રિયા, કે તૈયાર માલની હેરફેર દરમિયાન અકસ્માતો થવાની સંભાવના રહે છે. આ અકસ્માતો માનવીય ભૂલ અથવા યંત્રોની ખરાબીને કારણે થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જંતુનાશકોના કારખાનામાંથી ઝેરી વાયુનું ગળતર, ફટાકડાના કારખાનામાં વિસ્ફોટ, પ્લાસ્ટિક બનાવતા કારખાનામાં આગ, કે રિફાઇનરીઓમાં આગ અને વિસ્ફોટ થઈ શકે છે.
આવા અકસ્માતોથી કામદારો તેમજ આસપાસના નાગરિકોનો જીવ જોખમાય છે, કે તેઓ કાયમી વિકલાંગતાનો ભોગ બની શકે છે. જો ઝેરી વાયુનું ગળતર થાય તો મોટી સંખ્યામાં લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસરો થાય છે અને વાતાવરણ તેમજ જળાશયો પ્રદૂષિત થાય છે.
આપત્તિઓ, ભલે કુદરતી હોય કે માનવસર્જિત, માનવજીવન પર ઘણી માઠી અસરો છોડી જાય છે. તેના કારણે મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન થાય છે. થયેલા નુકસાનને ઠીક કરવા માટે સરકારને કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે. જે પરિવારોમાંથી કમાનાર વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે, તે કફોડી સ્થિતિમાં મુકાઈ જાય છે.
આપત્તિથી કાયમી વિકલાંગતાનો ભોગ બનેલા લોકોના પુનર્વસનનું કાર્ય પણ પડકારજનક બની રહે છે. મહામારી જેવી આપત્તિમાં દેશની આર્થિક પ્રગતિ અને શૈક્ષણિક કામગીરી પર પણ નકારાત્મક અસરો પડે છે, જેમાંથી પૂર્વવત થવામાં વર્ષો લાગી જાય છે.
3 નીચે આપેલા વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો :
ભૂકંપ
ઔદ્યોગિક અકસ્માત
ભૂસ્ખનલ
1 ખાલી જગ્યા પૂરો :
આમુખ
ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
389
સંઘીય
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યોમાં લખો :
કોઈ પણ દેશનું શાસન ચલાવવા માટે ઘડવામાં આવેલા નિયમોના વ્યવસ્થિત સંગ્રહને દેશનું બંધારણ કહેવામાં આવે છે.
બંધારણની ખરડા (મુસદ્દા) સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
લોકશાહી એટલે લોકોનું, લોકો દ્વારા અને લોકો માટે ચાલતું શાસન, જેમાં પ્રજાની સત્તા કે વહીવટ હોય.
ભારતનું બંધારણ 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ અમલમાં આવ્યું.
3 નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર લખો :
ભારતીય બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
1. સમાનતાનો હક: કાયદાની દ્રષ્ટિએ બધા નાગરિકો સમાન છે. ધર્મ, જાતિ, લિંગ કે રંગના આધારે કોઈ સાથે પક્ષપાત કે ભેદભાવ કરવામાં આવતો નથી. બધા નાગરિકોને તેમની યોગ્યતા પ્રમાણે સમાન તક મળે છે.
2 સ્વતંત્રતાનો હક: દેશના દરેક નાગરિકને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે. નાગરિકોને સમગ્ર દેશમાં હરવા-ફરવા, વસવાટ કરવાની અને વ્યવસાય કરવાની પણ સ્વતંત્રતા છે.
ભારતીય બંધારણમાં સમાવિષ્ટ કોઈ પણ ચાર મૂળભૂત ફરજો નીચે મુજબ છે:
4. વિચારો અને લખો :
જો નાગરિકોને મૂળભૂત હકો આપવામાં ન આવે તો કાયદાનું શાસન સ્થાપિત થઈ શકે નહીં. સમાજમાં અસમાનતા, ભેદભાવ અને શોષણ વધી શકે છે. લોકોને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની કે ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા ન મળે. આના કારણે નાગરિકોના સર્વાંગી વિકાસ અવરોધાય અને સમાજમાં અરાજકતા, અશાંતિ અને અન્યાયનું વાતાવરણ ઊભું થાય. મૂળભૂત હકોના અભાવમાં, લોકો પોતાના અધિકારો માટે ન્યાયાલયનો આશરો પણ લઈ શકે નહીં.
વિદ્યાર્થીઓ મૂળભૂત ફરજોનું પાલન નીચે મુજબ કરી શકે છે:
ભારતની આઝાદી બાદ, બંધારણસભાએ 26 નવેમ્બર, 1949ના રોજ બંધારણને સ્વીકાર્યું હતું. આ ઐતિહાસિક દિવસની યાદમાં, દર વર્ષે 26 નવેમ્બરને 'બંધારણ દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે બંધારણ નિર્માણમાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપનાર ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને ખાસ યાદ કરવામાં આવે છે.
1 ખાલી જગ્યા પૂરો :
બે
રાષ્ટ્રપતિ
545
રાજ્યસભા
રાષ્ટ્રપતિ
2 એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો :
આપણા દેશની સંસદ દિલ્લીમાં આવેલી છે.
લોકસભાના સભ્ય બનવા માટે 25 વર્ષ કે તેથી વધુ, અને રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા માટે 30 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમર નક્કી કરવામાં આવી છે.
રાજ્યસભાના સભ્યની મુદત 6 વર્ષની હોય છે.
3 ટૂંક નોંધ લખો :
પ્રધાનમંત્રી મંત્રીમંડળના વડા હોય છે. તેમનાં મુખ્ય કાર્યો આ પ્રમાણે છે:
ભારતે સંસદીય લોકશાહીનું સ્વરૂપ સ્વીકાર્યું છે અને સંસદ દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. આપણા દેશની સંસદ રાષ્ટ્રપતિ અને બે ગૃહો, લોકસભા અને રાજ્યસભાની બનેલી છે. લોકસભા એ નીચલું ગૃહ છે, જેના સભ્યો પ્રત્યક્ષ મતદાન દ્વારા ચૂંટાય છે અને તેમની મુદત સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષની હોય છે. લોકસભામાં કુલ 545 સભ્યો હોય છે.
રાજ્યસભા એ ઉપલું ગૃહ છે, જેના સભ્યો અપ્રત્યક્ષ રીતે ચૂંટાય છે અને તેની મુદત 6 વર્ષની હોય છે. રાજ્યસભા એક કાયમી ગૃહ છે, જેનું સંપૂર્ણ વિસર્જન થતું નથી. દર બે વર્ષે તેના એક તૃતીયાંશ સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે. સંસદનું મુખ્ય કાર્ય કાયદા ઘડવાનું, તેમાં ફેરફાર કરવાનું, અને જૂના કાયદાઓને રદ કરવાનું છે. તે અંદાજપત્રને મંજૂરી આપે છે અને સરકારની કામગીરી પર નિયંત્રણ રાખે છે.
ભારતમાં કાયદો ઘડવાની પદ્ધતિ બ્રિટનની સંસદના મોડેલ પર આધારિત છે. કાયદા સમાજમાં સામૂહિક અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે તેવા ઉદ્દેશ્યથી ઘડવામાં આવે છે. દેશમાં શાંતિ, સલામતી અને એકતાનો આધાર કાયદા પર રહેલો છે. લોકવ્યવસ્થા અને સુવ્યવસ્થિત તંત્ર માટે કાયદો જરૂરી છે. કાયદા ઘડતી વખતે ભારતીય બંધારણના મૂલ્યોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. જો કોઈ કાયદો બંધારણથી વિરુદ્ધ હોય, તો ન્યાયતંત્ર તેને રદબાતલ ઠરાવી શકે છે. ભારતીય કાયદો 'સૌ સમાન, સૌને સન્માન'ની નીતિને આધારે કાર્ય કરે છે.
4 વિચારો અને લખો :
વિદ્યાર્થી આ પ્રશ્નનો જવાબ પોતાના વિસ્તારની સમસ્યાઓ, જેમ કે રસ્તા, પાણી, વીજળી, સ્વચ્છતા, કે શિક્ષણની સુવિધાના અભાવ જેવી બાબતો પર આધારિત લખી શકે છે.
જો હું પ્રધાનમંત્રી બનું તો દેશને ગૌરવ અપાવવા માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, અને ગરીબી નિવારણ પર વિશેષ ધ્યાન આપીશ. યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો ઊભી કરીશ, પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવા માટે પગલાં ભરીશ, અને દેશમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે પ્રયત્ન કરીશ.
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો :
ફોજદારી દાવામાં ચોરી, લૂંટફાટ, ખૂન, અને મારામારી જેવી બાબતોનો સમાવેશ કરી શકાય છે.
જિલ્લા અદાલતમાં ન્યાયાધીશ ફોજદારી મુકદ્દમા ચલાવે ત્યારે તેને સેશન્સ ન્યાયાધીશ કહેવાય છે.
આપણા દેશની બધી અદાલતોમાં સર્વોચ્ચ અદાલતનું સ્થાન સૌથી ઊંચું છે.
2 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
વડી અદાલત રાજ્યના ક્ષેત્રમાં સર્વોપરી છે અને કાયદાનું અર્થઘટન કરીને ન્યાય આપે છે. તેની સત્તા અને કાર્યો નીચે મુજબ છે:
લોકઅદાલત એ ન્યાયને ઝડપી અને બિનખર્ચાળ બનાવવા માટે કાર્યરત છે. તેના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
લોકઅદાલતનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ ગુજરાતથી શરૂ થયો હતો અને તે કોર્ટમાં કેસોના ભારણને ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
3 ખાલી જગ્યા પૂરો :
ત્રાજવું, તલવાર
સર્વોચ્ચ
અમદાવાદ
દિલ્લી
1 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
સામાજિક ન્યાય એટલે જ્ઞાતિ, લિંગ, જાતિ કે વંશના કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના સમાજના તમામ લોકોના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે સમાન સામાજિક તકો મળવી. સામાજિક ન્યાયનો હેતુ સમાજની નવરચના કરવાનો છે.
સામાજિક અસમાનતાની પરિસ્થિતિ એટલે વ્યક્તિને મળતા અધિકારો અને તકોના સંદર્ભે સમાનતા ન હોવી. આપણા દેશમાં શિક્ષણ, રોજગારી, આવક, લિંગ, અને જાતિ જેવી બાબતોમાં સામાજિક અસમાનતા જોવા મળે છે.
માનવ અધિકારો વ્યક્તિને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે ઉપયોગી છે. તે દરેક માનવીને જાતિ, ધર્મ, ભાષા કે રાષ્ટ્રીયતાના ભેદભાવ વિના સન્માન સાથે જીવન જીવવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકારોમાં પર્યાપ્ત ખોરાક, રહેઠાણ, પાણી, સ્વચ્છતા, કામ કરવાનો અધિકાર, શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર, અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર સામેલ છે.
2 નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર આપો :
સામાજિક અસમાનતાના કારણે સમાજનો કોઈ એક વર્ગ આર્થિક અને સામાજિક રીતે પછાત રહી જાય છે. આવા વર્ગ પાસે વિકાસ માટેની કોઈ સુવિધા હોતી નથી અને અન્યાય સામે અવાજ કરવાની ક્ષમતા પણ ગુમાવી દે છે. આ વર્ગ શોષણ અને વંચિતતાનો ભોગ બને છે, અને ઘણીવાર વંશપરંપરાગત ગરીબીનો શિકાર બને છે. પરિણામે, સમાજમાં આર્થિક અને સામાજિક વિષમતા વધે છે, જેની ગંભીર અસર સમગ્ર સમાજ ઉપર થાય છે અને તે વર્ગવિગ્રહ સુધીની સ્થિતિ પણ ઊભી કરી શકે છે.
બાળ અધિકાર એટલે બાળકોના જીવન વિકાસ અને કલ્યાણ સંબંધી અધિકારો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા તેની ઘોષણા કરવામાં આવી છે. બાળકોના શારીરિક, માનસિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ માટે આ અધિકારો જરૂરી છે.
બાળકોને મળતા મુખ્ય બાળ અધિકારો:
3. વિચારો અને લખો :
સામાજિક કુરિવાજો, જેમ કે બાળલગ્ન, સમાજમાં અસમાનતા ઊભી કરે છે. બાળલગ્નને કારણે છોકરીઓ નાની ઉંમરે શિક્ષણથી વંચિત રહી જાય છે અને તેમનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ અટકી જાય છે. આનાથી તેઓ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકતી નથી, જેના કારણે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે શિક્ષણ અને રોજગારીમાં મોટી અસમાનતા સર્જાય છે. આમ, બાળલગ્ન જેવો કુરિવાજ સમાજમાં સ્ત્રીઓને પછાત રાખવાનું કારણ બને છે.
ચૌદ વર્ષની ઉંમરના બાળકને રેસ્ટોરન્ટમાં કામ આપવું યોગ્ય ગણાતું નથી. ભારતીય બંધારણ મુજબ, 14 વર્ષથી નીચેની ઉંમરનાં બાળકોને બાળમજૂરી કરાવવી એ શોષણ છે અને તે ગુનો છે. બાળપણમાં બાળકોને શિક્ષણ અને રમતગમતની તકો મળવી જોઈએ, જેથી તેમનો સર્વાંગી વિકાસ થઈ શકે. કામ પર રાખવાથી તેમનું શિક્ષણ છીનવાઈ જાય છે, તેમના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન થઈ શકે છે અને તેઓ શોષણનો ભોગ બની શકે છે.
શિક્ષણથી વંચિત રહેનાર વ્યક્તિને ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. તેમને સારી નોકરી મળતી નથી અને તેઓ આર્થિક રીતે પછાત રહી શકે છે. શિક્ષણના અભાવે તેઓ કાયદાકીય બાબતોથી અજાણ રહે છે અને સામાજિક લાભોથી વંચિત રહી શકે છે. આ ઉપરાંત, તેઓ સમાજમાં રૂઢ થયેલી ગેરમાન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધાનો શિકાર બની શકે છે. શિક્ષણના અભાવે તેમનો માનસિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ પણ મર્યાદિત રહે છે.
1 ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :
જ્યારે સમાજનો આર્થિક અને માનસિક વિકાસ ન થયો હોય અને લોકો કુરૂઢિઓ તેમજ વિષમ સ્થિતિમાં જીવતા હોય ત્યારે રાજકીય સ્વતંત્રતાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
માનવની મૂળભૂત જરૂરિયાતોમાં અન્ન, વસ્ત્ર, અને ઓટલો, તેમજ શિક્ષણ, આરોગ્ય, શુદ્ધ પાણી, અને શુદ્ધ હવાનો સમાવેશ થાય છે.
દેશમાં 'શ્વેતક્રાંતિ'થી પશુપાલન અને દૂધ-ઉત્પાદન ક્ષેત્રે મોટો વિકાસ થયો છે, જેનાથી પશુપાલકોનું આર્થિક સ્તર ઊંચું આવ્યું છે.
સરકારની આવકના સ્રોતોમાં વિવિધ કરવેરા મુખ્ય છે. સરકાર વિવિધ કર ઉઘરાવીને આવક ઊભી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મોટી હોટેલમાં જમવા જઈએ તો જમવાના બિલમાં ટેક્સ ઉમેરવામાં આવે છે, જેના દ્વારા સરકારને આવક થાય છે. આ આવકનો ઉપયોગ સરકાર લોકકલ્યાણના કાર્યો માટે કરે છે.
માર્ગ સલામતી સપ્તાહ સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરી મહિના દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે.
ડ્રાઈવીંગ લાઈસન્સ મેળવવા માટે તાલીમ અને પરીક્ષણોમાંથી પસાર થવું પડે છે.
2 ટૂંક નોંધ લખો :
સ્વતંત્રતા બાદ સરકારે શિક્ષણ અને આરોગ્યના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવી છે. લોકશાહીને સફળ બનાવવા માટે શિક્ષણનો પ્રસાર અનિવાર્ય હતો. સરકારના પ્રયત્નોથી દરેક ગામમાં શાળાનું સ્વપ્ન મહદંશે સિદ્ધ થયું છે. આ ઉપરાંત, આરોગ્યની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે પણ સરકારે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા છે, જેમ કે ગ્રામ્ય કક્ષા સુધી આરોગ્ય કાર્યકર્તાઓની નિમણૂક કરવી અને હોસ્પિટલોની સ્થાપના કરવી. જોકે, કેટલીક ગેરમાન્યતાઓને કારણે લોકો સુવિધાનો લાભ લઈ શકતા નથી, તેમ છતાં આ ક્ષેત્રમાં સારો એવો વિકાસ થયો છે.
સ્વતંત્રતા પછી, પરંપરાગત ખેતીને આધુનિક બનાવવા માટે સરકારે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા. આના પરિણામે ભારતમાં 'હરિયાળી ક્રાંતિ' આવી અને દેશ અન્નના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બન્યો. ખેતીની સાથે સાથે પશુપાલન અને દૂધ ઉત્પાદનને પણ કેન્દ્રમાં રાખીને 'શ્વેતક્રાંતિ' શરૂ કરવામાં આવી, જેમાં પણ સફળતા મળી. ખેડૂતોને માર્ગદર્શન આપવા માટે સહકારી પ્રવૃત્તિનો વિકાસ થયો અને ખેત-ઉત્પાદનોને વિશાળ બજાર મળી રહે તેવા પ્રયત્નો થયા, જેનાથી ખેડૂતોનું આર્થિક અને સામાજિક સ્તર ઊંચું આવ્યું છે.
માર્ગ અકસ્માતો માટે અનેક કારણો જવાબદાર છે. મુખ્યત્વે વધુ પડતી ઝડપ, બેફામ ડ્રાઈવિંગ, અને ટ્રાફિકના નિયમોનું ઉલ્લંઘન મુખ્ય કારણો છે. વાહન ચલાવતી વખતે મોબાઈલનો ઉપયોગ કરવો, દારૂ પીને વાહન ચલાવવું, અને થાક પણ અકસ્માત નોતરે છે. આ ઉપરાંત, પદયાત્રીઓની બેદરકારી, મુસાફરો દ્વારા વાહનની બહાર અંગો કાઢવા, અને ચાલતી બસ પકડવા જેવા કારણો પણ અકસ્માત સર્જે છે. વાહનની ખરાબી, ક્ષતિગ્રસ્ત માર્ગ, અને ધુમ્મસ કે વરસાદ જેવું પ્રતિકૂળ વાતાવરણ પણ અકસ્માતનું કારણ બને છે.
3 સમજાવો :
ખેતી અને પશુપાલનના ક્ષેત્રે થયેલા વિકાસને કારણે ખેડૂતોના જીવનધોરણ પર સકારાત્મક અસર પડી છે. 'હરિયાળી ક્રાંતિ' અને 'શ્વેતક્રાંતિ'ના પરિણામે ખેડૂતો અન્ન અને દૂધ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બન્યા. સહકારી પ્રવૃત્તિઓના કારણે ખેડૂતોને તેમના ઉત્પાદનો માટે યોગ્ય ભાવ મળવા લાગ્યા. આધુનિક પદ્ધતિઓ અને સરકારી યોજનાઓના કારણે કૃષિ ઉત્પાદન વધ્યું, જેનાથી ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી. આર્થિક સુધારાને કારણે ખેડૂતોના જીવનધોરણમાં સુધારો થયો છે, અને તેઓ શિક્ષણ, આરોગ્ય જેવી સુવિધાઓનો લાભ લઈ શકતા થયા છે.
સરકારને લોકકલ્યાણનાં કાર્યો માટે, જેમ કે શિક્ષણ, આરોગ્ય, અને ગરીબોને પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે નાણાંની જરૂર પડે છે. આ આવક ઊભી કરવા માટે કેટલીક વસ્તુઓ પર વધારાનો ટેક્સ નાખવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોને અનાજ, તેલ, અને ખાંડ જેવી વસ્તુઓ ઓછા ભાવે આપવામાં આવે છે, જેની ભરપાઈ કરવા માટે સરકાર અન્ય ક્ષેત્રો પર ટેક્સ વધારે છે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા સરકાર નફો કમાવાનો આશય નથી રાખતી, પરંતુ લોકોની સુવિધાઓ જાળવી રાખવાનો હેતુ હોય છે.
સ્પેશિયલ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ ઝોનમાં ઉદ્યોગ શરૂ કરનારને સરકાર દ્વારા ઘણા લાભો મળે છે. સરકાર આવા ઉદ્યોગોને વાજબી ભાવમાં ઉદ્યોગ માટેની સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક સમય સુધી જુદા જુદા કરવેરામાંથી પણ મુક્તિ આપવામાં આવે છે. આવા લાભોને કારણે આર્થિક રીતે પછાત વિસ્તારોમાં પણ ઉદ્યોગોનો વિકાસ થાય છે, જેનાથી ત્યાંના લોકોને રોજગારીની તકો મળે છે અને તેમનું આર્થિક ઉત્થાન થાય છે.
અકસ્માત નિવારવા માટે વ્યક્તિગત અને સરકારી બંને સ્તરે પગલાં લેવા જરૂરી છે. ડ્રાઇવિંગ કરતી વખતે મોબાઈલનો ઉપયોગ ન કરવો, સીટબેલ્ટ અને હેલ્મેટ પહેરવું, અને નશાની હાલતમાં વાહન ન ચલાવવું એ વ્યક્તિગત જવાબદારી છે. ટ્રાફિકના નિયમો અને સંકેતોનું પાલન કરવું, ગતિ મર્યાદા જાળવવી, અને વાહનની નિયમિત જાળવણી કરવી પણ મહત્ત્વનું છે. સરકારી સ્તરે, રસ્તાઓને સુધારવા, ટ્રાફિક સિગ્નલો અને ચિહ્નોની વ્યવસ્થા કરવી, અને બેફામ ગતિએ ચાલતા વાહનોને પકડવા માટે CCTV કેમેરા લગાવવા જેવા પગલાં લેવા જોઈએ.
😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.
