STD 7 SOCIAL SCIENCE SWADHYANPOTHI SOLUTION

ધોરણ ૭ સામાજિક વિજ્ઞાન

સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પ્રકરણ ૧ થી ૧૯)મોકા પ્રા. શાળા

નીચે આપેલ પ્રકરણનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પ્રકરણ ખૂલશે. પછી અંદરના પ્રશ્ન-પ્રકાર પર ટૅપ કરી જવાબો જુઓ.

📘 આ ઉકેલ ફક્ત પરીક્ષાની તૈયારી અને ચકાસણી માટે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રથમ જાતે જવાબ શોધીને લખવાનો પ્રયત્ન કરવો.

01 રાજપૂતયુગ : નવાં શાસકો અને રાજ્યો 5 વિભાગ

૧ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો:

(1) રાણીની વાવ કોણે બંધાવી હતી?

રાણી ઉદયમતિએ પાટણમાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ રાણીની વાવ બંધાવી હતી.

(2) ચૌહાણવંશના શાસકો આરંભમાં ક્યાં શાસન કરતા હતા?

ચૌહાણવંશના શાસકો આરંભમાં સાંભર સરોવર નજીક શાકંભરી નામના સ્થળે શાસન કરતા હતા.

(3) અણહિલવાડ પાટણની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

અણહિલવાડ પાટણની સ્થાપના વનરાજ ચાવડાએ કરી હતી.

(4) વાઘેલાવંશનો છેલ્લો શાસક કોણ હતો?

વાઘેલાવંશનો છેલ્લો શાસક કર્ણદેવ વાઘેલા હતો.

૨ (અ) ટૂંક નોંધ લખો:

(1) રાજપૂતોના ગુણો

રાજપૂતો બહાદુર અને ટેકીલા હતા. તેઓ આપેલ વચન પ્રાણના ભોગે પણ પાળતા. દુશ્મનને પીઠ બતાવવા કરતાં તેઓ મૃત્યુને વિશેષ પસંદ કરતા હતા. તેઓ ગૌબ્રાહ્મણ પ્રતિપાલક હતા. શરણે આવેલાનું તેઓ કોઈપણ ભોગે રક્ષણ કરતા. લડાઈમાં પણ તેઓ અધર્મ આચરતા નહિ. ભારતની રાજપૂતાણીઓ પણ વીરત્વ માટે વિખ્યાત હતી. તેઓ પુત્ર અને પતિને હસતા મુખે યુદ્ધમાં વિદાય આપતી. સતીત્વ, નીડરતા અને સત્ય માટે તેઓ પ્રાણની પણ પરવા કરતી નહિ. જરૂર પડે તો તેઓ હાથમાં તલવાર લઈને રણમેદાને નીકળી પડતી.

(2) રાજપૂતયુગનું વેપાર-વાણિજ્ય

રાજપૂતયુગમાં વાણિજ્યવ્યવસ્થા પર દેખરેખ રાખવા માટે એક અલગ વિભાગ હતો. આ વિભાગ વિદેશ ખાતેના વેપાર પરની જકાત વસૂલ કરવા, વસ્તુઓનું મૂલ્ય નક્કી કરવા, અને રાજ્ય માટે ઉપયોગી વસ્તુઓ મંગાવવાની વ્યવસ્થા કરતો હતો. જમીનની ઉપજનો છઠ્ઠો ભાગ મુખ્ય કર હતો, જે 'ભાગ' નામે ઓળખાતો. આ ઉપરાંત, બંદરો અને નાકા પર તેમજ સિંચાઈ પર પણ કર ઉઘરાવવામાં આવતો હતો. આ સમયે દરિયાપારના વેપાર માટે ગુજરાતના સ્તંભતીર્થ (ખંભાત) અને ભૃગુકચ્છ (ભરૂચ) બંદરો જાણીતા હતા.

૨ (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:

(1) ઉત્તર ભારતના કોઈ પણ ત્રણ મુખ્ય રાજવંશોનાં નામ જણાવો.

ઉત્તર ભારતના ત્રણ મુખ્ય રાજવંશો કનોજનું ગઢવાલ રાજ્ય, બુંદેલખંડના ચંદેલો, અને માળવાનું પરમાર રાજ્ય છે.

(2) દક્ષિણ ભારતના કોઈ પણ ત્રણ મુખ્ય રાજવંશોનાં નામ જણાવો.

દક્ષિણ ભારતના ત્રણ મુખ્ય રાજવંશો ચાલુક્ય, રાષ્ટ્રકૂટો, અને પલ્લવ છે.

(3) ગુજરાતનો પ્રથમ સુલતાન કોણ હતો?

ઝફરખાન, જેણે મુઝફ્ફરશાહ નામ ધારણ કર્યું હતું, તે ગુજરાતનો પ્રથમ સુલતાન હતો.

(4) રાજમાતા મીનળદેવીએ પ્રજાકલ્યાણનાં ક્યાં-ક્યાં કાર્યો કર્યાં હતાં?

રાજમાતા મીનળદેવી (મયણલ્લદેવી)એ પ્રજાને ન્યાય આપવા માટે અનેક કામ કર્યા હતા. તેમણે સોમનાથનો યાત્રાળુવેરો બંધ કરાવ્યો હતો. ધોળકામાં મલાવ તળાવના બાંધકામમાં તેમનો જ નિર્ણય હતો.

૩ (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને ઉત્તર લખો:

(1) ઉત્તર ભારતમાં કયા રાજાના અવસાન બાદ નાનાં-નાનાં રાજ્યો સ્વતંત્ર થયાં?

(B) હર્ષવર્ધનના

(2) બુંદેલખંડનું રાજ્ય પાછળથી કયા નામે ઓળખાયું હતું?

(A) જેજાકભુક્તિ

(3) માળવાના પરમારવંશના શાસકોમાં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થતો નથી?

(A) કુમારપાળ

(4) આઠમી સદીમાં બંગાળમાં કયા વંશનું શાસન હતું?

(C) પાલવંશનું

(5) રાણીની વાવ કયા વંશના શાસનકાળમાં બનાવવામાં આવેલ હતી?

(B) સોલંકીવંશના

૩ (બ) યોગ્ય જોડકાં જોડો:

અ	બ
(1) સેનવંશ	(C) વિજયસેન પ્રથમ
(2) સોલંકીવંશ	(E) કુમારપાળ
(3) પાલવંશ	(D) ગોપાલ
(4) રાષ્ટ્રકૂટ વંશ	(B) ગોવિંદ ત્રીજો
(5) પલ્લવ વંશ	(A) નરસિંહ વર્મન બીજો

02 દિલ્લી સલ્તનત 4 વિભાગ

૧ નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો:

(1) દિલ્લી સલ્તનતના 'ચેહલગાન' (ચારગાન)ની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

(D) ઇલ્તુત્મિશ

(2) દિલ્લી સલ્તનતનાં પ્રથમ મહિલા શાસક કોણ હતાં?

(A) રઝિયા સુલતાના

(3) દિલ્લીના કયા શાસકની યોજના ‘તરંગી યોજના’ તરીકે ઓળખાય છે?

(C) મુહમ્મદ તુગલક

(4) વિજયનગર સામ્રાજ્યની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

(B) હરિહરરાય અને બુક્કારાય

૨ ખાલી જગ્યા પૂરો:

(1) ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા ............ શહેરમાં આવેલ છે.

ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા અજમેર શહેરમાં આવેલ છે.

(2) દિલ્લી સલ્તનતની શાસન-વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં ............ હતો.

દિલ્લી સલ્તનતની શાસન-વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં સુલતાન હતો.

(3) દિલ્લી સલ્તનતનો અંતિમ શાસક ............ હતો.

દિલ્લી સલ્તનતનો અંતિમ શાસક ઇબ્રાહીમ લોદી હતો.

(4) સીરી નગર ............ એ વસાવ્યું હતું.

સીરી નગર અલાઉદ્દીન ખલજી એ વસાવ્યું હતું.

૩ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે શબ્દમાં ઉત્તર લખો:

(1) કુતુબમિનાર ક્યાં આવેલ છે?

કુતુબમિનાર દિલ્લીમાં આવેલો છે.

(2) પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ કોની વચ્ચે થયું હતું?

પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ બાબર અને ઇબ્રાહીમ લોદી વચ્ચે થયું હતું.

(3) અલાઈ દરવાજાનું નિર્માણ કોના સમયમાં થયું?

અલાઈ દરવાજાનું નિર્માણ ખલજીવંશના શાસક અલાઉદ્દીન ખલજીના સમયમાં થયું.

(4) બહમની રાજ્યની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

બહમની રાજ્યની સ્થાપના ઝફરખાને કરી હતી.

૪ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો:

(1) તુગલક સમયગાળા દરમિયાન દિલ્લીની આસપાસ ક્યાં-ક્યાં શહેરો વસાવવામાં આવ્યાં?

તુગલક શાસન દરમિયાન દિલ્લીમાં અનેક કિલ્લાઓ, મસ્જિદો, તળાવો, મહેલો, સ્નાનાગારો, મકબરાઓ, પુલો, સરાઈઓ, બગીચાઓ વગેરેનું નિર્માણ થયું. આ સમયગાળામાં તુગલકાબાદ, ફિરોઝાબાદ, હિસ્સાર, જૌનપુર, ફિરોજપુર અને ફતેહાબાદ જેવાં નગરો પણ વસાવવામાં આવ્યાં હતાં.

(2) સલ્તનત સમયનાં સ્થાપત્યોનું વર્ણન કરો.

દિલ્લી સલ્તનતની સ્થાપના સાથે ભારતમાં ઇસ્લામિક શૈલીનાં સ્થાપત્યોનું નિર્માણ શરૂ થયું. આ સમયગાળામાં કિલ્લાઓ, મસ્જિદો, મકબરા, મકાનો, બગીચા, દરવાજા અને મિનારાઓ જેવી કૃતિઓનું નિર્માણ થયું. કુતુબુદ્દીન ઐબકે દિલ્લીમાં કુવત-ઉલ-ઇસ્લામ મસ્જિદ અને કુતુબમિનારનું નિર્માણ કરાવ્યું. તેણે અજમેરમાં 'ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા' નામની મસ્જિદ પણ બનાવી. ઇલ્તુત્મિશના સમયમાં હોજ-એ-શમ્મી, શમ્મી ઈદગાહ અને જુમામસ્જિદનો સમાવેશ થાય છે. ખલજીવંશ દરમિયાન અલાઉદ્દીન ખલજીએ અલાઈ દરવાજા, સીરી નામનો કિલ્લો અને નગર, તથા હોજ-એ-ખાસનું નિર્માણ કરાવ્યું. સૈયદ અને લોદીવંશ દરમિયાન બંદેખાનનો ગુંબજ, બડાગુંબજ, મોઠની મસ્જિદ અને શિહાબુદ્દીનનો મકબરો જેવાં સ્થાપત્યો બન્યા.

(3) કૃષ્ણદેવરાય વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

કૃષ્ણદેવરાય તુલુવવંશના અને સમગ્ર વિજયનગર સામ્રાજ્યના સર્વશ્રેષ્ઠ શાસક હતા. તેમનું મોટાભાગનું જીવન યુદ્ધભૂમિ પર વીતવા છતાં, તેમણે વહીવટી તંત્રની ઉપેક્ષા કરી નહોતી. તેમણે રાજ્યમાં તળાવો અને નહેરો ખોદાવી ખેતીવાડીને સમૃદ્ધ બનાવી. તેમણે કેટલાક અયોગ્ય વેરા નાબૂદ કરી પ્રજાનો પ્રેમ મેળવ્યો. કૃષ્ણદેવરાયે વિજયનગર પાસે નાગલપુર નામનું નગર વસાવ્યું અને તેને ઇમારતો અને મંદિરોથી શણગાર્યું. તેઓ પોતે વિદ્વાન હતા અને સંસ્કૃત અને તેલુગુ ભાષામાં ગ્રંથો લખ્યા હતા. સાહિત્ય અને કલાના ઉત્તેજનને કારણે તેઓ 'આંધ્રના ભોજ' તરીકે ઓળખાયા.

03 મુઘલ સામ્રાજ્ય 3 વિભાગ

૧ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો:

(1) પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ ક્યારે અને કોની-કોની વચ્ચે થયું હતું?

પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ 20મી એપ્રિલ, 1526ના રોજ બાબર અને ઇબ્રાહીમ લોદી વચ્ચે થયું હતું.

(2) શેરશાહનાં સ્થાપત્યો વિશે જણાવો.

શેરશાહે સસારામમાં મકબરો અને દિલ્લીમાં મસ્જિદ બંધાવી હતી.

(3) અકબરના સમયના મહાન સંગીતજ્ઞ-ગાયકનું નામ આપો.

અકબરના સમયના મહાન સંગીતજ્ઞ-ગાયક તાનસેન હતા.

(4) જહાંગીરના ચિત્રકારોનાં નામ જણાવો.

જહાંગીરના સમયમાં મનસૂર નામનો ચિત્રકાર વિશ્વવિખ્યાત હતો.

(5) છત્રપતિ શિવાજીનો જન્મ ક્યાં અને ક્યારે થયો હતો?

છત્રપતિ શિવાજીનો જન્મ ઈ.સ. 1627 કે 1630માં શિવનેરીના કિલ્લામાં થયો હતો.

૨ માંગ્યા મુજબ ઉત્તર લખો:

(1) મુઘલ વહીવટીતંત્રની રૂપરેખા આપો.

મુઘલ વહીવટીતંત્રની સ્થાપના અકબરે કરી હતી. શાસનના કેન્દ્રમાં બાદશાહ રહેતા. બાદશાહ સર્વોચ્ચ સેનાપતિ અને ન્યાયાધીશ હતા. તેમને સલાહ આપવા માટે એક મંત્રીપરિષદ હતી. વહીવટીતંત્ર અને બાદશાહ વચ્ચે તાલમેલ રાખવા માટે વજીરની નિમણૂક કરવામાં આવતી, જેને દીવાન-એ-વઝીરે-કુલ કહેવાતો. તે નાણાં અને મહેસૂલી વ્યવસ્થાનો વડો હતો. સેનાના વડાને મીરબક્ષ કહેવાતો, જે સેનાની ભરતી કરતો. ગુપ્તચરો 'વાકિયાનવીસ' તરીકે ઓળખાતા. બાદશાહની અંગત જરૂરિયાતો માટે મીર-એ-સામાન નામનો વિભાગ હતો. ન્યાયવ્યવસ્થાનો વડો કાઝી હતો. અકબરે મનસબદારી વ્યવસ્થાનો આરંભ કર્યો હતો, જેમાં મહેસૂલ વાર્ષિક ઉપજના એક તૃતીયાંશ ભાગ જેટલું હતું.

(2) મુઘલ સ્થાપત્યકલાના નમૂનાઓ વિશે નોંધ તૈયાર કરો.

મુઘલ યુગમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનો બહુમુખી વિકાસ થયો. મુઘલોએ અનેક કિલ્લા, મહેલો, દરવાજા, મસ્જિદો અને બગીચાઓ બનાવ્યા હતા. બાબરે આગ્રા અને લાહોરમાં બગીચા બનાવ્યા હતા. શેરશાહે સસારામમાં મકબરો અને દિલ્લીમાં મસ્જિદ બંધાવી. અકબરે આગ્રાનો કિલ્લો અને ફતેહપુર સિક્રીમાં બુલંદ દરવાજા, સલીમ ચિશ્તીની દરગાહ, મસ્જિદ અને પંચમહલ જેવા બાંધકામો કરાવ્યા. જહાંગીરના સમયમાં બાંધકામમાં આરસપહાણનો ઉપયોગ વધ્યો હતો. શાહજહાંના સમયને મુઘલ સ્થાપત્યનો સુવર્ણયુગ ગણવામાં આવે છે. તેણે આગ્રામાં તાજમહાલ અને મોતીમસ્જિદ તેમજ દિલ્લીમાં લાલકિલ્લાનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. ઔરંગઝેબે પોતાની પત્નીની યાદમાં ઔરંગાબાદમાં રાબિયા-ઉદ-દૌરાનનો મકબરો બનાવ્યો હતો.

(3) છત્રપતિ શિવાજીનાં વિજયો વિશે નોંધ લખો.

છત્રપતિ શિવાજી મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક હતા. તેમણે નાની જાગીરમાંથી મરાઠા રાજ્યનો વિસ્તાર કરવા માટે 40થી પણ વધારે કિલ્લા જીત્યા હતા. તેમણે મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબ અને બીજાપુર સાથે લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ કરીને વિજયો પ્રાપ્ત કર્યા હતા. ઈ.સ. 1665માં મુઘલ સમ્રાટ સામે તેમની હાર થતાં તેમણે સંધિ કરી. ઔરંગઝેબે તેમને જેલમાં પૂર્યા હતા, પરંતુ તેઓ ચાલાકીથી છટકી ગયા અને ફરીથી મોરચો માંડી વિજયો મેળવ્યા. ઈ.સ. 1674માં રાજગઢમાં તેમનો રાજ્યાભિષેક થયો અને તેઓ હિન્દુ સમ્રાટ તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા.

(4) અકબરની ધાર્મિકનીતિની ચર્ચા કરો.

અકબર બિનસાંપ્રદાયિક રાજા હતો. તેણે હિંદુઓ પ્રત્યે ઉદારનીતિ અપનાવી અને રાજપૂતો સાથે સામાજિક સંબંધોની શરૂઆત કરી. તેણે રાજપૂતોની સેનામાં ઉચ્ચ પદો પર નિમણૂક કરી. અકબરે બધા ધર્મોના ઉત્તમ તત્વોને એકઠા કરીને 'દીન-એ-ઈલાહી' નામના સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી હતી. તેણે રામાયણ, મહાભારત, અથર્વવેદ, પંચતંત્ર, બાઇબલ અને કુરાન જેવા મહાન ગ્રંથોનો ફારસીમાં અનુવાદ કરાવ્યો હતો. તેણે બાળલગ્ન અને સતીપ્રથાનો વિરોધ કર્યો. તેણે યાત્રાવેરો નાબૂદ કર્યો અને બળજબરીપૂર્વક ધર્માંતરણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.

(5) શેરશાહના સુધારાની ચર્ચા કરો.

શેરશાહ સુધારક અને ન્યાયપ્રિય શાસક હતો. તેણે ડાકુ અને લૂંટારાઓને અંકુશમાં લઈ રાજ્યમાં શાંતિની સ્થાપના કરી. તેણે નવી ટપાલ-વ્યવસ્થા ઊભી કરી. તેણે વેપારીઓ અને યાત્રાળુઓ માટે ધર્મશાળાઓ બંધાવી હતી. તેણે રૂપિયાનું ચલણ શરૂ કરાવ્યું હતું. તેણે એક મહાન રાજમાર્ગ, ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું હતું, જે બંગાળ અને ઉત્તર ભારત સુધી વિસ્તરેલો હતો.

૩ નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો:

પાણીપતનું બીજું યુદ્ધ ............ અને ............ વચ્ચે થયું હતું.

(B) અકબર-હેમુ

બુલંદ દરવાજો કોણે બનાવડાવ્યો હતો?

(A) અકબર

દિલ્લીનો લાલકિલ્લો ............ એ બનાવડાવ્યો હતો.

(D) શાહજહાં

અકબરનો જન્મ ............ નામના સ્થળે થયો હતો.

(A) અમરકોટ

04 મધ્યયુગીન સ્થાપત્યો, શહેરો, વેપારી અને કારીગરો 4 વિભાગ

૧ નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો:

(1) દિલ્લી સલ્તનતના આ સમયગાળામાં મસ્જિદ, મકબરા અને રોજા એમ ત્રણ સ્થાપત્યોની ............ શૈલી પ્રમુખ હતી.

(D) આરબ

(2) આગ્રા: ............ બાગ, કશ્મીર: ............ બાગ

(C) આરામ, નિશાંત

(3) મુંબઈ: ............ તાંજોર: ............

(B) ઍલિફન્ટાની ગુફા, રાજરાજેશ્વરમંદિર

(4) વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરનાર સ્થાપત્ય

(B) રાણીની વાવ

(5) બારીઓમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની જાળીઓની કોતરણી ધરાવનાર

(A) સીદી સૈયદની જાળી

૨ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

(1) સ્થાપત્ય એટલે શું?

સ્થાપત્ય એટલે બાંધકામ. મકાનો, નગરો, કૂવાઓ, કિલ્લાઓ, મિનારાઓ, મંદિરો, મસ્જિદો, મકબરાઓ અને વાવ જેવી ઇમારતોના બાંધકામને સ્થાપત્ય કહેવામાં આવે છે.

(2) રાજસ્થાનની કઈ-કઈ ચિત્રશૈલીઓ સુવિખ્યાત હતી?

મુઘલ ચિત્રકલાની જેમ જ રાજસ્થાનમાં મેવાડ, જયપુર, મારવાડ અને કોટાની શૈલી સુવિખ્યાત હતી.

(3) હમ્પીને કઈ બાબતો દ્વારા હુન્નરકલા તથા વેપાર-વાણિજ્યનું કેન્દ્ર ગણી શકાય?

હમ્પીમાં આવેલા વિદેશી મુસાફરોએ તેના વિશિષ્ટ હુન્નર ઉદ્યોગોની માહિતી આપી છે. વિજયનગરથી સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ અને મસાલા જેવી ચીજવસ્તુઓ યુરોપ સુધી જતી હતી. હમ્પીમાંથી ત્રણ પ્રકારના સુવર્ણ સિક્કાઓ મળી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે તે હુન્નરકલાનું અને વેપાર-વાણિજ્યનું મોટું કેન્દ્ર હતું.

(4) મુઘલયુગના સ્થાપત્યકલાનાં નામ લખો.

મુઘલયુગના સ્થાપત્યકલાના નમૂનાઓમાં આગ્રાનો તાજમહાલ, દિલ્લીનો લાલકિલ્લો, આગ્રાનો કિલ્લો, ફતેહપુર સિક્રીનો બુલંદ દરવાજો, શેરશાહનો સસારામનો મકબરો, અને ઔરંગાબાદમાં રાબિયા-ઉદ-દૌરાનનો મકબરો મુખ્ય છે.

૩ વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(1) રાણીની વાવ સોલંકીયુગ દરમિયાન બંધાયેલી હતી.

સાચું

(2) રાજરાજેશ્વર મંદિર શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય છે.

ખોટું

(3) ઉપરકોટનું મૂળ નામ ઇલ્વદુર્ગ હતું.

ખોટું

(4) દુનિયામાં એક જ જગ્યાએ પહાડ પર સૌથી વધારે મંદિર હોય તેવું સ્થળ એટલે પાવાપુરી.

ખોટું

(5) ગુજરાતમાં કચ્છ અને કાઠિયાવાડમાં પાળિયાઓની પરંપરા આજે પણ જીવંત છે.

સાચું

૪ (અ) ટૂંક નોંધ લખો:

(1) પાળિયા

ગુજરાતમાં પાળિયા એક વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય તરીકે ઓળખાય છે. તેની સાથે કોઈ વીર ગાથાઓ જોડાયેલી હોય છે. આવા પાળિયા મોટેભાગે યોદ્ધાઓના યુદ્ધ સ્થળે અથવા તેમના મૃત્યુ સ્થળે બાંધવામાં આવે છે. વર્ષમાં તેમની તિથિ પ્રમાણે તેની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં પાળિયાનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાં જામનગર પાસે ભૂચર મોરીનો સૂરજ કુંવરબાનો પાળિયો અને સોમનાથ મંદિર પાસેનો હમીરજી ગોહિલનો પાળિયો સામેલ છે.

(2) મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર

મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું છે અને તે સોલંકીયુગના રાજવી ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળમાં બંધાયું હતું. આ મંદિરનું પૂર્વ દિશામાં આવેલું પ્રવેશદ્વાર એવી રીતે રચાયું છે કે સૂર્યનું પ્રથમ કિરણ મંદિરની અંદર ગર્ભગૃહમાં રહેલી સૂર્યપ્રતિમાના મુકુટ પર પડે અને સમગ્ર મંદિર પ્રકાશિત થઈ ઊઠે. આ મંદિરમાં સૂર્યની બાર વિવિધ મૂર્તિઓ અંકિત થયેલી આજે પણ જોઈ શકાય છે. મંદિરની બહારના જળકુંડની ચારેબાજુ 108 જેટલાં નાનાં મંદિરો આવેલાં છે.

(3) રાણીની વાવ

રાણીની વાવ વિશ્વપ્રસિદ્ધ વાવનો એક નમૂનો છે, જેનું નિર્માણ રાણી ઉદયમતિએ રાજા ભીમદેવ પહેલાના મૃત્યુ પછી કરાવ્યું હતું. તે શિલ્પ-સ્થાપત્યનો અજોડ અને અજાયબી સમાન નમૂનો છે. આ સાત માળની વાવ ગુજરાતના પ્રાચીન પાટનગરમાં આવેલી છે. યુનેસ્કોએ આ વાવને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો આપ્યો છે.

(4) મુઘલ સ્થાપત્યકલા

મુઘલ સ્થાપત્યકલા એકદમ વિશિષ્ટ હતી અને તેનો વિશેષ નમૂનો હુમાયુના મકબરામાં જોવા મળે છે. અકબરે આગ્રાનો અને ફતેહપુર સિક્રીનો કિલ્લો બંધાવ્યો હતો. શેરશાહનો સસારામનો મકબરો પણ આ સમયનું એક અગત્યનું સ્થાપત્ય છે. મુઘલોએ બાગ-બગીચાની એક આખી પરંપરા શરૂ કરી, જેમાં કાશ્મીરનો નિશાતબાગ અને આગ્રાના આરામબાગનો સમાવેશ થાય છે. શાહજહાંનો સમય મુઘલ સ્થાપત્યકલાનો સુવર્ણયુગ ગણવામાં આવે છે. તેણે આગ્રામાં તાજમહાલ અને દિલ્લીમાં લાલકિલ્લાનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

05 આદિવાસી (અનુસૂચિત જનજાતિઓ) 4 વિભાગ

૧ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

અ	બ
(1) ગઢકટંગા	(D) 70,000
(2) વર્ષાસન	(F) ડાંગ-દરબાર
(3) પાઈક	(A) બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ
(4) અમનદાસ	(B) સંગ્રામશાહ
(5) ખોખર જનજાતિ	(C) પંજાબ
(6) બલોચ	(E) નાનાં કુળોમાં વિભાજિત

૨ ખાલી જગ્યા પૂરો:

(1) મુલ્તાન અને ............ જાતિઓનું આધિપત્ય હતું.

મુલ્તાન અને સિંધમાં લંઘા અને અરઘુન જાતિઓનું આધિપત્ય હતું.

(2) અહોમ ભાષામાં રચવામાં આવેલી ............ ઐતિહાસિક કૃતિ હતી.

અહોમ ભાષામાં રચવામાં આવેલી બુરંજી ઐતિહાસિક કૃતિ હતી.

(3) જનજાતિના સભ્યો ............ પ્રથાથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા.

જનજાતિના સભ્યો કબીલા પ્રથાથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા.

૩ વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(1) અકબરના સેનાપતિ માનસિંહે ચેરજાતિ પર હુમલો કરી વિજય મેળવ્યો હતો.

સાચું

(2) ગુજરાતમાં મીઝો, અહોમ અને ખોખર જેવી જનજાતિઓ વસે છે.

ખોટું. ગુજરાતમાં કોળી, ભીલ, કન્નાત, ડાંગ જેવી જનજાતિઓ વસે છે.

(3) ગોંડલોકો તોપનું નિર્માણ કરી શકતા હતા.

ખોટું. અહોમ લોકો તોપનું નિર્માણ કરી શકતા હતા.

(4) દક્ષિણ ભારતમાં વેતર, કોરાગા અને મારવાર જાતિના લોકો વસતા હતા.

સાચું

૪ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:

(1) આદિવાસી સમુદાયનું જીવન કઈ-કઈ બાબતો પર નિર્ભર હતું?

આદિવાસી સમુદાયના લોકોનું જીવન શિકાર, પશુપાલન અને ખેતી પર નિર્ભર હતું. તેઓ વનપેદાશો અને તેના વેચાણ દ્વારા પણ આર્થિક આવક મેળવતા હતા. તેમનાં ઘરો કુદરતી સંસાધનોથી જ બનેલાં હતાં.

(2) જનજાતિઓમાં જોવા મળતો સામૂહિકતાનો સિદ્ધાંત સમજાવો.

જનજાતિના લોકો જમીન અને જમીન-પેદાશો પર સંયુક્ત રીતે અધિકાર ધરાવતા હતા. તેઓ પોતાના બનાવેલા નિયમોના આધારે પરિવારોમાં તેની વહેંચણી કરતા. તેમનું જીવન સામૂહિક સ્વરૂપનું હોવાથી, તેમની અર્થવ્યવસ્થામાં પણ સામૂહિકતાનો સિદ્ધાંત જોવા મળતો હતો.

(3) અહોમ સમાજ સુસંસ્કૃત સમાજ હતો. આવું શાના આધારે કહી શકાય.

અહોમ સમાજ સુસંસ્કૃત હતો કારણ કે કવિઓ અને વિદ્વાનોને જમીન દાનમાં આપવામાં આવતી હતી. નાટ્યપ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું હતું. સંસ્કૃતની અગત્યની સાહિત્યિક કૃતિઓનો સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ કરાવવામાં આવ્યો હતો. 'બુરંજી' નામની ઐતિહાસિક કૃતિને પહેલા અહોમ ભાષામાં અને પછી આસામી ભાષામાં લખવામાં આવી હતી.

(4) ગોંડલોકોનો ઈતિહાસ અહોમ લોકોથી કેવી રીતે અલગ હતો?

ગોંડલોકો અને અહોમ લોકોનો ઈતિહાસ ઘણા પાસાઓમાં અલગ હતો. ગોંડલોકો મુખ્યત્વે ગોંડવાના નામના વનપ્રદેશમાં રહેતા હતા, જ્યારે અહોમ લોકો મ્યાનમારથી આવીને અસમની બ્રહ્મપુત્રા નદીના ખીણ વિસ્તારમાં વસ્યા હતા. ગોંડલોકો સ્થળાંતરિત ખેતી કરતા હતા, જ્યારે અહોમ લોકોએ ચોખાની ખેતીની નવીન પદ્ધતિઓ અપનાવી હતી. ગોંડ રાજ્ય ગઢ અને ચોર્યાસીમાં વહેંચાયેલા હતા. અહોમ રાજ્ય બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ (પાઇક) પર આધારિત હતું. ગોંડ રાજાઓએ રાજપૂત તરીકેની માન્યતા મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. અહોમ લોકોએ હિન્દુ ધર્મ અપનાવ્યો, પરંતુ પોતાની પરંપરાગત માન્યતાઓ સંપૂર્ણપણે છોડી નહિ.

06 વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓ 4 વિભાગ

૧ યોગ્ય જોડકાં જોડો :

અ	બ
(1) કાંગસિયા	(F) સૌંદર્ય પ્રસાધનોનું વેચાણ
(2) વિચરતી જાતિઓ	(A) ભવૈયા, ગારુડી, વાંસફોડા
(3) વણજારા	(D) અનાજ અને ચીજવસ્તુઓની હેરફેર
(4) દેવીપૂજક	(B) જ્ઞાતિપંચ લવાદની પ્રભાવી ભૂમિકા
(5) વિમુક્ત જાતિઓ	(C) મિયાણા, વાઘેર, ડફેર

૨ ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને સતત ફરતી રહેતી જાતિઓને ............ કહેવામાં આવતી.

વિચરતી કે વિમુક્ત જાતિ

(2) વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિનાં બાળકોના અભ્યાસ માટે ............ અને ............ ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

આશ્રમશાળાઓ અને છાત્રાલયો

(3) પોઠનો સમૂહ ............ તરીકે ઓળખાતો.

વણજાર (ટાંડું)

૩ વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :

(1) વિચરતી જાતિના લોકો માટે સરકારે ગૃહધિરાણ યોજનાઓ જાહેર કરી છે.

ખોટું.

(2) ગુજરાતમાં નટ, બજાણિયા, કાંગસિયા જેવી વિચરતી વિમુક્ત જાતિઓ વસે છે.

સાચું.

(3) નટ બજાણિયા નેસમાં રહે છે.

ખોટું. નટ લોકો એક ગામથી બીજે ગામ, અને એક શહેરથી બીજે શહેરમાં જઈને દોરડા પર ચાલવા જેવા કરતબો કરીને મનોરંજન પૂરું પાડતા હતા.

(4) શાહજહાંએ તેનાં લખાણોમાં વણજારાઓના કાર્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

ખોટું. જહાંગીરે તેનાં લખાણોમાં વણજારાઓના કાર્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

૪ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

(1) વિચરતી જાતિના પશુપાલકો અને સ્થાયી ખેડૂતો વચ્ચે કયા પ્રકારનો વિનિમય થતો હતો? શા માટે?

વિચરતી જાતિના પશુપાલકો અને સ્થાયી ખેડૂતો વચ્ચે વસ્તુ-વિનિમય થતો હતો. પશુપાલકો પોતાના પશુઓ પર સામાન લાદીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જતા હતા અને સ્થાયી ખેડૂતો પાસેથી અનાજ, કપડાં, વાસણ અને અન્ય વસ્તુઓ માટે ઊન અને ઘી જેવી વસ્તુઓનો વિનિમય કરતા હતા.

(2) સરકાર દ્વારા વિચરતી વિમુક્ત જાતિઓના વિકાસ અને ઉત્થાન માટે કરેલા પ્રયત્નો જણાવો.

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓના વિકાસ માટે વિશિષ્ટ યોજનાઓ બનાવી છે. આ સમૂહો સતત સ્થળાંતરિત રહેતા હોવાથી તેમને સ્થાયી કરવા માટેની બાબતોનો સમાવેશ આ યોજનાઓમાં કરવામાં આવ્યો છે. તેમના બાળકો માટે ખાસ આશ્રમશાળાઓ અને છાત્રાલયોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. તેમને શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, સ્વચ્છતા અને મકાન જેવી સવલતો પૂરી પાડીને રોજગારી મળે તેવું વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયત્ન કરાયો છે. સરકારે તેમને વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી સાથે જોડીને તેમનો યોગ્ય વિકાસ કરવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો છે.

(3) નટ લોકો દ્વારા કયાં કયાં કરતબો કરી લોકોનું મનોરંજન કરવામાં આવે છે?

નટ લોકો દ્વારા દોરડા પર ચાલવું, લાકડી પર ચાલવું અને જાદુ કરવા જેવાં કરતબો કરીને લોકોનું મનોરંજન કરવામાં આવે છે.

(4) વણજારા અર્થતંત્ર માટે કેવી રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ હતા?

વણજારા અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતા. તેઓ વેપારી પોઠોને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લાવવા-લઈ જવાનું કાર્ય કરતા હતા. અલાઉદ્દીન ખિલજી દિલ્લીના બજારો સુધી અનાજ અને ચીજવસ્તુઓ લાવવા-લઈ જવા માટે તેમનો ઉપયોગ કરતો હતો. બાદશાહ જહાંગીરે પણ વણજારા દ્વારા બળદો પર અનાજ લાદીને શહેરોમાં વેચવાના તેમના કાર્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. યુદ્ધ દરમિયાન તેઓ મુઘલસેના માટે અનાજ અને ચીજવસ્તુઓ લાવતા હતા. એક રીતે, વણજારા ભારત અને વિશ્વ વચ્ચેની કડી હતા, કારણ કે મધ્ય એશિયાથી અનેક ચીજવસ્તુઓ તેમના દ્વારા ભારતમાં આવતી અને ભારતથી બહાર જતી હતી.

07 ભક્તિયુગ : ધાર્મિક સમુદાયો અને વિચારકો 4 વિભાગ

૧ નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

(1) દક્ષિણ ભારતમાં ધાર્મિક આંદોલનોનું નેતૃત્વ કયા સંતોએ લીધું હતું?

દક્ષિણ ભારતમાં ધાર્મિક આંદોલનોનું નેતૃત્વ અલવાર અને નયનાર સંતોએ લીધું હતું.

(2) બંગાળમાં 'હરિબોલ'નો મંત્ર કોણે ગુંજતો કર્યો હતો?

બંગાળમાં 'હરિબોલ'નો મંત્ર ચૈતન્યમહાપ્રભુએ ગુંજતો કર્યો હતો.

(3) તુલસીદાસે કયા ગ્રંથોની રચના કરી હતી?

તુલસીદાસે 'રામચરિતમાનસ' અને 'વિનયપત્રિકા' જેવા ગ્રંથોની રચના કરી હતી.

(4) ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર સૂફીસંત કોણ હતા?

ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર મુખ્ય સૂફીસંતો મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી, કુતુબુદ્દીન બખ્તિયાર, બાબા ફરીદુદ્દીન-ગંજ-એ-શકર, નિઝામુદ્દીન ઓલિયા અને શેખ અહમદ સરહિંદી હતા.

૨ માંગ્યા મુજબ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

(1) ટૂંક નોંધ લખો : સૂફી-આંદોલન

ભારતમાં મધ્યકાળ દરમિયાન થયેલા ધાર્મિક આંદોલનોમાં સૂફી ચળવળનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ધાર્મિક અને સામાજિક આંદોલને હિન્દુ-મુસ્લિમ સમન્વયને જન્મ આપ્યો. સૂફી શબ્દ ઇસ્લામના ધાર્મિક વિચારોને વ્યક્ત કરે છે અને તેનો મુખ્ય મત ઇશ્વર અને મનુષ્ય વચ્ચે પ્રેમનો સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો છે. ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર ચાર મુખ્ય પરંપરાઓ હતી: ચિશ્તી, સુહરાવર્દી, કાદરી અને નક્શબંદી. જેમાં ચિશ્તી અને સુહરાવર્દી પરંપરા ખૂબ લોકપ્રિય બની હતી. અજમેરમાં મોઇનુદ્દીન ચિશ્તીએ ચિશ્તી પરંપરાની સ્થાપના કરી હતી, જ્યારે બગદાદના શિયાબુદીન સુહરાવર્દીએ સુહરાવર્દી પરંપરાની સ્થાપના કરી હતી.

(2) ભક્તિ-આંદોલન લોકોમાં શા માટે લોકપ્રિય થયું હતું?

ભક્તિ-આંદોલન લોકોમાં લોકપ્રિય થયું કારણ કે તેનો મુખ્ય હેતુ અજ્ઞાન, મિથ્યાચારો, દુઃખ અને યાતનાઓથી પીડિત લોકોને સાદો અને સરળ ધર્મયુક્ત માર્ગ બતાવવાનો હતો. સંતોએ પોતાના જીવનમાં ચરિતાર્થ કરેલા ઉપદેશો જનતાને આપ્યા, જેનો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. ભક્તિ અને સૂફી-આંદોલનોએ ધર્મના ઊંચ-નીચના ભેદભાવ, માન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધાઓની અવગણના કરી ભક્તિમાર્ગના દ્વાર બધા માટે ખોલી નાખ્યા. મોટાભાગના સંતો નિર્ગુણવાદી હતા અને એકતામાં માનતા હતા. તેઓ મૂર્તિપૂજા અને ક્રિયાકાંડના વિરોધી હતા અને લોકો સમજી શકે તેવી સાદી ભાષામાં ઉપદેશ આપતા હતા.

(3) મહારાષ્ટ્રના સંતો વિશે ટૂંકમાં પરિચય આપો.

મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલન ઉત્તર ભારતની સાથે ચાલતું હતું. પંઢરપુરનું વિઠોબા મંદિર તેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જ્ઞાનેશ્વરે મહારાષ્ટ્રમાં આ આંદોલનની શરૂઆત કરી હતી અને માત્ર 15 વર્ષની વયે ભગવદ્ગીતા પર ટીકા 'જ્ઞાનેશ્વરી' લખી હતી. નામદેવ યુવાનીમાં અધર્મ માર્ગે હતા, પરંતુ સાચી વાત સમજતા તેઓ ધર્મના માર્ગે વળ્યા અને મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત ગણાયા. એકનાથ પણ મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત હતા અને ઊંચ-નીચના ભેદભાવનો વિરોધ કરતા હતા. તુકારામ મહારાષ્ટ્રના સંતકવિ હતા અને તેમના અભંગો ખૂબ જાણીતા છે. સમર્થ ગુરુ રામદાસ શિવાજીના ગુરુ હતા અને તેમણે 'દાસબોધ' નામના ગ્રંથની રચના કરી હતી.

(4) એકેશ્વર પરંપરામાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સંત કબીરનો પરિચય આપો.

એકેશ્વર પરંપરામાં કબીર સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સંત હતા. તેઓ વ્યવસાયે વણકર હતા. 'બીજક' તેમનો કવિતાસંગ્રહ છે. કબીર નિર્ગુણ શાખાના સંત હતા અને તેમના શિષ્યોમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો હતો, જે ભક્તિ-આંદોલનની એકતાનું ઉદાહરણ છે. કબીર નિર્ગુણવાદી હતા અને મૂર્તિપૂજા તથા કર્મકાંડના વિરોધી હતા.

૩ (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો :

(1) ગુરુનાનક કઈ શાખાના સંત હતા?

(C) નિર્ગુણ

(2) જ્ઞાનેશ્વર ભગવદ્ગીતા ઉપર લખેલ ટીકા કયા નામે ઓળખાય છે?

(B) જ્ઞાનેશ્વરી

(3) મહારાષ્ટ્રના કયા સંતના અભંગો ખૂબ જ જાણીતા છે?

(D) તુકારામ

(4) ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર કેટલી પરંપરાઓ હતી?

(D) ચાર

૩ (બ) મને ઓળખો :

(1) મારા ગુરુ સમર્થ રામદાસ હતા.

છત્રપતિ શિવાજી

(2) હું મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું.

પંઢરપુર

(3) અજમેરમાં ચિશ્તી પરંપરાની સ્થાપના કરનાર હું હતો.

મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી

08 પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિનું ઘડતર 3 વિભાગ

૧ યોગ્ય જોડકાં જોડો :

અ	બ
(1) તરણેતરનો મેળો	(F) સુરેન્દ્રનગર
(2) ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો	(A) સાબરકાંઠા
(3) મીરાદાતારનો ઉર્સ મુબારક	(D) મહેસાણા
(4) પલ્લીનો મેળો	(E) ગાંધીનગર
(5) ભવનાથનો મેળો	(C) જૂનાગઢ
(6) વૌઠાનો મેળો	(B) અમદાવાદ

૨ નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

(1) કાંગડા શૈલીની વિશેષતા જણાવો.

કાંગડા શૈલીની વિશેષતા વાદળી અને લીલા રંગની સાથે કોમળ રંગોનો ઉપયોગ અને વિષયોનું કાવ્યાત્મક નિરૂપણ છે.

(2) કેરલમાં યોજાતી નૌકાસ્પર્ધા કયા નામે ઓળખાય છે?

કેરલમાં યોજાતી નૌકાસ્પર્ધા 'વલ્લમકાલી' તરીકે ઓળખાય છે.

(3) વ્યાકરણ અને કાવ્યશાસ્ત્ર પર મણિપ્રવાલમ્ શૈલીમાં લખાયેલ ગ્રંથનું નામ શું હતું?

વ્યાકરણ અને કાવ્યશાસ્ત્ર પર મણિપ્રવાલમ્ શૈલીમાં લખાયેલ ગ્રંથનું નામ 'લીલાતિલકમ્' હતું.

(4) ગુજરાતી ભાષાના મહાન સાહિત્યકારોનાં નામ આપો.

ગુજરાતી ભાષાના મહાન સાહિત્યકારો નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને ભાલણ હતા.

(5) કથક કયા બે ઘરાનાઓમાં વહેંચાયું?

કથક જયપુર અને લખનઉના બે ઘરાનાઓમાં વહેંચાયું હતું.

૩ ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) શૂરવીરોની ગાથા ............ અને ............ દ્વારા ગાવામાં આવતી હતી.

ચારણો અને બારોટો

(2) રાજા અનંત વર્મને ............ નું નિર્માણ કરાવ્યું.

જગન્નાથ મંદિર

(3) કુચીપુડીનો ઉદ્ભવ ............ ના કુચીપુડી નામના ગામમાં થયો હતો.

આંધ્રપ્રદેશ

09 અઢારમી સદીના રાજકીય શાસક 3 વિભાગ

૧ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) બંગાળના પ્રથમ નવાબનું નામ શું હતું?

બંગાળના પ્રથમ નવાબ મુર્શિદકુલીખાં હતા.

(2) રણજિતસિંહ કયા શીખ સમૂહમાંથી આવતા હતા?

રણજિતસિંહ સુકરચકિયા નામના શીખ સમૂહમાંથી આવતા હતા.

(3) પાણિપતનું ત્રીજું યુદ્ધ કોની-કોની વચ્ચે થયું હતું?

પાણિપતનું ત્રીજું યુદ્ધ મરાઠાઓ અને ઇરાનના શાહ એહમદશાહ અબ્દાલી વચ્ચે થયું હતું.

(4) જયપુરની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

જયપુર શહેરની સ્થાપના રાજા સવાઈ જયસિંહે કરી હતી.

૨ નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર આપો :

(1) 18મી સદીના ભારતની રાજકીય સ્થિતિનો ચિતાર આપો.

18મી સદીનું ભારત અનેક રાજકીય ઉથલપાથલવાળું હતું. 1707માં ઔરંગઝેબના અવસાન પછી મુઘલ સામ્રાજ્ય નાનાં-નાનાં રાજ્યોમાં વહેંચાઈ ગયું હતું. ઔરંગઝેબ બાદ મુઘલ ગાદી પર બહાદુરશાહ, જહાંદરશાહ અને ફર્રુખસિયર જેવા શાસકો આવ્યા. બંગાળ, રાજપૂત રાજ્યો, શીખ સામ્રાજ્ય અને મરાઠા સામ્રાજ્ય જેવાં સ્વતંત્ર રાજ્યોનો ઉદય થયો. આ સમયગાળામાં ઈરાનના નાદીરશાહનું આક્રમણ પણ થયું. પ્લાસી અને બક્સરના યુદ્ધો બાદ બંગાળમાં અંગ્રેજોની સત્તાનો પ્રારંભ થયો. પાણિપતના ત્રીજા યુદ્ધ બાદ મરાઠાઓ નિર્બળ બન્યા અને ભારતમાં બ્રિટિશ સત્તાના ઉદયનો માર્ગ મોકળો થયો.

(2) પેશ્વા બાજીરાવ પ્રથમની સિદ્ધિઓ જણાવો.

બાજીરાવ પ્રથમ એક કુશળ યોદ્ધા અને ચતુર રાજનીતિજ્ઞ હતા. તેમણે ઘણા મુઘલ વિસ્તારોને મરાઠા સામ્રાજ્યમાં ભેળવીને રાજ્યનો વિકાસ કર્યો. તેમણે માળવા, ગુજરાત અને બુંદેલખંડ પણ જીતી લીધાં હતાં. તેમણે હૈદરાબાદના નિઝામને પણ હરાવ્યો. તેમના પ્રયત્નોથી મહારાષ્ટ્ર એક મહાન મરાઠા સામ્રાજ્યમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું.

(3) સવાઈ જયસિંહનું વિજ્ઞાનક્ષેત્રે પ્રદાન સ્પષ્ટ કરો.

રાજા સવાઈ જયસિંહ કુશળ રાજનેતા, સુધારક અને વિજ્ઞાનપ્રેમી હતા. તેઓ મહાન ખગોળશાસ્ત્રી હતા. તેમણે દિલ્લી, જયપુર, ઉજ્જૈન અને મથુરામાં આધુનિક વેધશાળાઓની સ્થાપના કરી હતી.

(4) મુઘલ ઘરાનાના અંતિમ શાસકોનાં નામનો ચાર્ટ તૈયાર કરો.

મુઘલ ઘરાનાના અંતિમ શાસકો:

ઔરંગઝેબ (અવસાન ઈ.સ. 1707)

૩ નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો :

(1) ઈ.સ. 1707માં નીચેનામાંથી કયા મુઘલ બાદશાહનું અવસાન થયું હતું?

(D) ઔરંગઝેબ

(2) નીચેનામાંથી કયા શીખ સરદારે મુઘલો વિરુદ્ધ બળવો કર્યો હતો?

(C) બંદાબહાદુર

(3) ભારતમાં કોણે વેધશાળાની સ્થાપના કરી હતી?

(B) સવાઈ જયસિંહ

(4) નીચેનામાંથી પ્રથમ પેશ્વા કોણ હતા?

(A) બાલાજી વિશ્વનાથ

10 પૃથ્વીની આંતરિક રચના અને ભૂમિસ્વરૂપો 5 વિભાગ

1 (અ) યોગ્ય જોડકાં જોડો :

અ	બ
(1) પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઊપલું સ્તર	(E) સિયાલ
(2) રૂપાંતરિત ખડક	(C) આરસપહાણ
(3) નદીનું કાર્ય	(D) પૂરનાં મેદાન
(4) પવનનું કાર્ય	(B) રેતીના ઢૂવા
(5) હિમનદીનું ઘસારાત્મક સ્વરૂપ	(A) ગોળાશ્મિ

1 (બ) ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર ............ નામે ઓળખાય છે.

ભૂગર્ભ

(2) અનાજ પીસવા માટે ............ પથ્થરનો ઉપયોગ થાય છે.

ગ્રેનાઈટ

(3) ભૂકવચની નીચે જે સ્થાને કંપનની શરૂઆત થાય છે તેને ............ કેન્દ્ર કહે છે.

ઉદ્ગમ

(4) સમુદ્રમોજાંના ઘસારણથી દીવાલ જેવા રચાતા ભૂસ્વરૂપને ............ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

સ્ટેક

(5) પવનની ગતિ ઘટતાં માટીના કણ જમીન પર પથરાય તેને ............ કહે છે.

ઢૂવા

2 એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

(1) સિયાલ સ્તર મુખ્યત્વે કયાં ખનીજ તત્ત્વોનું બનેલું છે?

સિયાલ સ્તર મુખ્યત્વે સિલિકા અને એલ્યુમિના જેવા ખનીજ તત્ત્વોનું બનેલું છે.

(2) ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો જણાવો.

ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો અગ્નિકૃત, પ્રસ્તર અને રૂપાંતરિત ખડકો છે.

(3) આંતરિક અગ્નિકૃત ખડકો એટલે શું?

જ્યારે પ્રવાહી મેગ્મા ભૂકવચની અંદર ઊંડાઈએ જ ઠરી જાય છે, ત્યારે આ પ્રકારે બનેલા નક્કર ખડકોને આંતરિક અગ્નિકૃત ખડકો કહે છે.

(4) આંતરિક બળ એટલે શું?

જે બળ પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં નિર્માણ પામે છે તેને આંતરિક બળ કહે છે.

(5) જળપ્રપાત કોને કહે છે?

જ્યારે નદી નક્કર ખડક પરથી સીધા ઢોળાવવાળી ખીણ કે નીચાણવાળી ભૂમિમાં પડે છે, ત્યારે તેને જળપ્રપાત કે જળધોધ કહે છે.

3 ટૂંક નોંધ લખો :

(1) સિયાલ અને સિમા

પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઉપરનું સ્તર ભૂકવચ કહેવાય છે. ભૂમિખંડની સપાટી મુખ્યત્વે સિલિકા (Si) અને એલ્યુમિના (Al) જેવાં ખનીજોની બનેલી છે, તેથી તેને સિયાલ (Si-Al) કહેવામાં આવે છે. મહાસાગરનું કવચ મુખ્યત્વે સિલિકા (Si) અને મેગ્નેશિયમ (Ma)નું બનેલું છે, તેથી તેને સિમા (Si-Ma) કહેવામાં આવે છે. આ ભૂકવચ પૃથ્વીનું સૌથી પાતળું સ્તર છે અને ભૂમિખંડ પર આશરે 35 કિલોમીટર સુધી હોય છે.

(2) પવનનું કાર્ય સદૃષ્ટાંત સમજાવો.

રણમાં પવન એ ઘસારણ અને નિક્ષેપણનું મુખ્ય પરિબળ છે. પવન ખડકોના ઉપરના ભાગની સરખામણીએ નીચલા ભાગને સરળતાથી ઘસે છે. આથી, આવા ખડકોનો આધાર સાંકડો અને મથાળું મોટું રહે છે. રણમાં જોવા મળતા ભૂછત્ર આકારના ખડકોને ભૂછત્ર ખડક કહે છે. પવન પોતાની સાથે રેતીને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળ પર લઈ જાય છે. જ્યારે પવનની ગતિ અટકે છે, ત્યારે તે રેતી જમીન પર પથરાઈને નાની ટેકરી બને છે, જેને ઢૂવા કહે છે. જ્યારે આ માટીના કણો વિશાળ વિસ્તારમાં નિક્ષેપિત થઈ જાય છે, તો તેને લોએસ કહે છે. ચીનમાં મોટા લોએસ નિક્ષેપ જોવા મળે છે.

(3) રૂપાંતરિત ખડક સદષ્ટાંત સમજાવો.

રૂપાંતરિત ખડકો એ અગ્નિકૃત અને જળકૃત ખડકો ઊંચા તાપમાને અને અતિશય દબાણના કારણે ફેરવાઈ જાય છે તેવા ખડકો છે. આ ખડકોને 'રૂપાંતરિત ખડકો' કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીકણી માટી સ્લેટમાં અને ચૂનાપથ્થર આરસપહાણમાં ફેરવાઈ જાય છે.

4 નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

(1) પૃથ્વીની આંતરિક રચના આકૃતિ સહ સમજાવો.

પૃથ્વી એક ડુંગળીની જેમ એક ઉપર એક સ્તરોથી બનેલી છે. આ સ્તરો મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા છે: ભૂકવચ (પોપડો), મેન્ટલ અને ભૂગર્ભ (કોર).

[Image of the Earth's internal structure]

ભૂકવચ (પોપડો): આ સૌથી ઉપરનું અને પાતળું સ્તર છે. ભૂમિખંડની સપાટી સિલિકા અને એલ્યુમિના (સિયાલ)ની બનેલી છે. મહાસાગરનું કવચ સિલિકા અને મેગ્નેશિયમ (સિમા)નું બનેલું છે.

(2) ખડકોના પ્રકાર ઉદાહરણ આપી સમજાવો.

ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:

અગ્નિકૃત ખડકો: ગરમ મેગ્મા ઠંડો થઈને નક્કર બની જાય છે અને તેમાંથી બનેલા ખડકને અગ્નિકૃત ખડક કહેવાય છે. આ બે પ્રકારના હોય છે: બાહ્ય અને આંતરિક. બાહ્ય ખડકનું ઉદાહરણ બેસાલ્ટ છે, જ્યારે આંતરિક ખડકનું ઉદાહરણ ગ્રેનાઈટ છે.

(3) નદી અથવા હિમનદીનું ભૂમિસ્વરૂપ સમજાવો.

નદીનું કાર્ય: નદીના પાણીથી જમીનનું ઘસારણ થાય છે. જ્યારે નદી નક્કર ખડક પરથી સીધા ઢોળાવવાળી ખીણ કે નીચાણવાળી ભૂમિમાં પડે છે, ત્યારે તેને જળપ્રપાત કહે છે. મેદાની ક્ષેત્રમાં નદી મોટા વળાંકો લે છે જેને 'સર્પાકાર વહનમાર્ગ' કહે છે. જ્યારે નદીમાં પૂર આવે છે, ત્યારે તે કાંપ અને અન્ય પદાર્થોનું નિક્ષેપણ કરીને ફળદ્રુપ 'પૂરનાં મેદાનો'નું નિર્માણ કરે છે. નદીના બંને કિનારે કાંપના નિક્ષેપણથી લાંબા અને ઓછી ઊંચાઈના ઢગ રચાય છે જેને 'કુદરતી તટબંધ' કહે છે. નદી સમુદ્ર સુધી પહોંચતા અનેક શાખા/પ્રશાખામાં વિભાજિત થઈ જાય છે અને મુખત્રિકોણ (ડેલ્ટા)નું નિર્માણ કરે છે.

હિમનદીનું કાર્ય: હિમનદી હિમાચ્છાદિત પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં બરફની નદીઓ બને છે. હિમનદીઓ નીચેના ખડકોનું ઘસારણ કરી વિશિષ્ટ ભૂદૃશ્યોનું નિર્માણ કરે છે. તે ઘસારણ દ્વારા 'યુ' આકારની ખીણનું નિર્માણ કરે છે. હિમનદી પીગળતા કોતરોમાં પાણી ભરાવાથી સરોવર (ટાર્ન)નું નિર્માણ થાય છે. હિમનદી દ્વારા લાવવામાં આવેલ પદાર્થોના નિક્ષેપણથી પ્રવાહ વચ્ચે ટેકરી જેવું 'ડ્રમલિન' ભૂમિસ્વરૂપ રચાય છે.

11 પર્યાવરણનાં ઘટકો અને આંતરસંબંધો 4 વિભાગ

૧ નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

(1) પર્યાવરણનાં ઘટકો લખો.

પર્યાવરણનાં મુખ્ય ચાર ઘટકો છે: મૃદાવરણ, જલાવરણ, વાતાવરણ અને જીવાવરણ.

(2) મીઠા પાણીના મુખ્ય સ્રોત કયા-કયા છે?

મીઠા પાણીના મુખ્ય સ્રોત હિમશિખરો, ભૂમિગત પાણી, મીઠા પાણીનાં સરોવર, નદીઓ વગેરે છે.

(3) બે ભરતી વચ્ચેનો સમયગાળો કેટલો હોય છે?

બે ભરતી કે ઓટ વચ્ચેનો સમયગાળો આશરે 12:25 કલાક જેટલો હોય છે.

(4) ચીડિયાપણું કયા પ્રદૂષણની માનવજીવન પરની અસર છે?

ચીડિયાપણું ધ્વનિ-પ્રદૂષણની માનવજીવન પરની અસર છે.

(5) ભૂમિ-પ્રદૂષણ એટલે શું?

વિવિધ કારણોસર જમીનની ગુણવત્તા કે તેના પોષક ઘટકોમાં થતા ઘટાડાને ભૂમિપ્રદૂષણ કહે છે.

૨ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

(1) માનવનિર્મિત પર્યાવરણ એટલે શું?

માનવના બુદ્ધિકૌશલ્યથી જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો સાથેની આંતરક્રિયાથી જે પર્યાવરણનું નિર્માણ થાય છે તેને માનવનિર્મિત પર્યાવરણ કહે છે. આદિકાળથી મનુષ્યે પોતાની જરૂરિયાત મુજબ પર્યાવરણમાં પરિવર્તન કર્યું છે. ખેતી, પશુપાલન, ચક્રની શોધ, અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દ્વારા થયેલા ઉત્પાદનમાં વધારાથી આ પર્યાવરણનું નિર્માણ થયું છે. તેને સાંસ્કૃતિક પર્યાવરણ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(2) જમીન-પ્રદૂષણ અટકાવવાના ઉપાયો લખો.

જમીન-પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે જંતુનાશક દવાઓ અને રાસાયણિક ખાતરને બદલે જૈવિક અને દેશી ખાતર તેમજ લીલો પડવાશ વાપરવો જોઈએ. જંતુનાશક દવાઓનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો જોઈએ. ઘન કચરાનું વર્ગીકરણ કરીને તેનો ફરી ઉપયોગ કરવો જોઈએ. પ્લાસ્ટિકના ઘન કચરાનું રીસાયક્લિંગ કરવું જોઈએ. ખેતીમાં ટપક અને ફુવારા સિંચાઈપદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

(3) હવા-પ્રદૂષણ અટકાવવા કયાં પગલાં લેવા જોઈએ?

હવા-પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે સરકારે કાયદા બનાવી તેનો ચુસ્તપણે અમલ કરવો જોઈએ. ધુમાડો અને ઝેરી ગેસને ફિલ્ટર કરતા સાધનો વિકસાવવા જોઈએ. કોલસા, પેટ્રોલ, ડીઝલનો જરૂર પૂરતો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. પ્રદૂષણમુક્ત એવા સીએનજી (CNG), પીએનજી (PNG) અને સૌરઊર્જાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. જાહેર પરિવહનમાં મુસાફરી કરવા માટે લોકજાગૃતિ ફેલાવવી જોઈએ. વાહનો માટે પીયુસી (PUC) નો કડક અમલ કરાવવો જોઈએ.

(4) ધ્વનિ-પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે તમારા પ્રયત્નો લખો.

ધ્વનિ-પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે સિનેમાઘર અને જાહેર સભાગૃહોમાં ધ્વનિશોષક યંત્રો અને પડદા લગાવવા જોઈએ. સામાજિક પ્રસંગો, ઉત્સવો અને ઉદ્ઘાટન પ્રસંગોમાં બિનજરૂરી ઘોંઘાટ ટાળવો જોઈએ. ઉદ્યોગો અને વિમાનમથકોની આસપાસ વધુ વૃક્ષો ઉછેરવા જોઈએ. શાળા અને હોસ્પિટલ જેવા સ્થળો પાસે 'નો હોર્ન' અને 'સાઇલેન્સ ઝોન'નો કડક અમલ કરાવવો જોઈએ. ઉજવણીના કાર્યક્રમોમાં ફટાકડાનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ. રેડિયો, ટેલિવિઝન અને મોબાઇલ ફોનનો અવાજ ધીમો રાખવાની ટેવ પાડવી જોઈએ. વાહનો અને યંત્રોને સમયાંતરે રિપેર કરાવવા જોઈએ.

૩ કારણો આપો :

(1) દરિયામાં ભરતી-ઓટ થાય છે.

દરિયામાં ભરતી-ઓટ થવાનું મુખ્ય કારણ સૂર્ય અને ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણ બળ છે. ચંદ્રનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ સૂર્ય કરતાં વધુ અસર કરે છે કારણ કે ચંદ્ર પૃથ્વીની નજીક છે. આ બળના કારણે પૃથ્વી પરના જુદા-જુદા ભાગો સૂર્ય અને ચંદ્રની સામે આવે છે, જેનાથી અલગ-અલગ સમયે ભરતી-ઓટ આવે છે.

(2) અમાસ અને પૂનમના દિવસે દરિયામાં મોટી ભરતી આવે છે.

અમાસ અને પૂનમના દિવસે સૂર્ય, પૃથ્વી અને ચંદ્ર લગભગ એક સીધી રેખામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં, સૂર્ય અને ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સંયુક્ત પ્રભાવથી દરિયામાં મોટી ભરતી આવે છે.

૪ યોગ્ય શબ્દ વડે નીચેની ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) વાતાવરણ સૂર્યનાં ............ કિરણોનું શોષણ કરી સજીવ સૃષ્ટિનું રક્ષણ કરે છે.

પારજાંબલી

(2) ધ્વનિ-પ્રદૂષણને ............ પણ કહે છે.

ઘોંઘાટ

(3) સમુદ્રનું પાણી કિનારા તરફ ધસી આવે છે તેને ............ કહે છે.

ભરતી

12 વાતાવરણની સજીવો પર અસરો 4 વિભાગ

૧ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો :

(1) ક્ષોભ-આવરણ વિષુવવૃત્ત પર કેટલા કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલું છે?

ક્ષોભ-આવરણ વિષુવવૃત્ત પર આશરે 16 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલું છે.

(2) ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલોમાં કયાં વૃક્ષો જોવા મળે છે?

ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલોમાં રોઝવુડ, અબનૂસ અને મહોગની જેવાં વૃક્ષો જોવા મળે છે.

(3) શંકુદ્રુમનાં જંગલોમાં કયાં પ્રાણીઓ વધુ જોવા મળે છે?

શંકુદ્રુમનાં જંગલોમાં વાંદરાં, ધ્રુવીય રીંછ, કસ્તૂરી મૃગ અને યાક જેવાં પ્રાણીઓ વધુ જોવા મળે છે.

(4) રણ પ્રદેશના લોકો સતત ઊડતી રેતીથી બચવા કેવો પોશાક પહેરે છે?

ગરમ રણપ્રદેશના લોકો સતત ઊડતી રેતીથી બચવા માટે માથે રૂમાલ કે કપડું વીંટાળે છે.

(5) નૈઋત્યના પવનો કોને કહેવાય છે?

ઉનાળામાં નૈઋત્ય દિશામાંથી વાતા પવનોને નૈઋત્યના પવનો કહેવાય છે.

૨ ટૂંક નોંધ લખો :

(1) સમશીતોષ્ણ ઘાસનાં મેદાનો

સમશીતોષ્ણ ઘાસનાં મેદાનો સમ આબોહવા ધરાવતા ખંડોના મધ્યમાં આવેલા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. અહીં ટૂંકું અને પૌષ્ટિક ઘાસ થાય છે. આ પ્રદેશમાં જંગલી ભેંસ, બાયસન અને કાળિયાર જેવાં પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં ભાવનગરના વેળાવદર અને કચ્છના બન્ની વિસ્તારમાં પણ આ પ્રકારનું ઘાસ થાય છે.

(2) ભૂમધ્ય સાગરનાં જંગલો

ભૂમધ્ય સાગરનાં જંગલો ભૂમધ્ય સાગર નજીકના પ્રદેશમાં આવેલા છે, જે મોટા ભાગનો યુરોપ, આફ્રિકા અને એશિયા ખંડમાં જોવા મળે છે. આ પ્રદેશની આબોહવા ઉનાળામાં ગરમ અને શુષ્ક હોય છે, જ્યારે શિયાળામાં ઠંડી અને ભેજવાળી હોય છે. અહીં ખટાશવાળાં ફળોની વનસ્પતિઓ, જેમ કે સંતરા, અંજીર, ઓલિવ (જૈતુન) અને દ્રાક્ષ મુખ્યત્વે જોવા મળે છે.

(3) સમતાપ આવરણ

સમતાપ આવરણ ક્ષોભ-સીમાથી ઉપરનું આવરણ છે, જે આશરે 50 કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી વિસ્તરેલું હોય છે. આ આવરણમાં ઊંચાઈની સાથે તાપમાન વધે છે. અહીં હવા સ્વચ્છ અને પાતળી હોવાથી જેટ વિમાનો ઓછા અવરોધ સાથે ઝડપથી ઊડી શકે છે. આ આવરણમાં આશરે 15 થી 35 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ ઓઝોન વાયુનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે, જે સૂર્યના અત્યંત ગરમ પારજાંબલી કિરણોનું શોષણ કરી પૃથ્વી પરના જીવનનું રક્ષણ કરે છે.

(4) વાતાવરણનું દબાણ

પૃથ્વીની આસપાસ રહેલી હવાના સ્તરને વજન હોય છે, અને આ વિશાળ સ્તર તેના વજન પ્રમાણે પૃથ્વીસપાટી પર દબાણ કરે છે, જેને વાતાવરણનું દબાણ કહે છે. સમુદ્રસપાટી પર વાતાવરણનું દબાણ સૌથી વધારે હોય છે અને પૃથ્વીસપાટીથી ઊંચાઈ તરફ જતાં તે ઘટે છે. વધારે તાપમાનવાળા પ્રદેશમાં વાયુઓ ગરમ થઈને ઉપર ગતિ કરે છે અને હલકું દબાણ રચે છે, જે વાદળછાયા અને ભેજયુક્ત ઋતુ સાથે જોડાયેલું છે. ઓછા તાપમાનવાળા પ્રદેશોમાં વાતાવરણ ઠંડું હોય છે, તેથી ત્યાં ભારે દબાણ હોય છે.

૩ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

(1) આબોહવા એટલે શું? આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો જણાવો.

સામાન્ય રીતે કોઈ પ્રદેશની 35 કે તેથી વધુ વર્ષોની સરેરાશ હવામાનની સ્થિતિને આબોહવા કહે છે.

આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો:

આબોહવાની અસર ખોરાક, પોશાક અને રહેઠાણ પર જોવા મળે છે.

(2) ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલો વિશે જણાવો.

ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલોને વરસાદી જંગલો પણ કહે છે. આ ઘટાદાર જંગલો વિષુવવૃત્ત અને ઉષ્ણકટિબંધમાં જોવા મળે છે. અહીંની આબોહવા ગરમ અને ભારે વરસાદને કારણે આખું વર્ષ ભેજવાળી રહે છે. આ જંગલોની વનસ્પતિના પાંદડાં એકસાથે ખરતા ન હોવાથી તે બારેમાસ લીલાં રહે છે. આ જંગલોમાં રોઝવુડ, અબનૂસ અને મહોગની જેવાં વૃક્ષો થાય છે. ભારતમાં આ પ્રકારનાં જંગલો અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહોમાં જોવા મળે છે.

૪ યોગ્ય શબ્દ વડે નીચેની ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) રેડિયો-તરંગોનું પરાવર્તન ............ આવરણને આભારી છે.

આયનાવરણ

(2) પશ્મિનો બકરી ............ માં જોવા મળે છે.

કશ્મીર

(3) ધ્રુવો તરફથી ધ્રુવવૃત્તો તરફ વાતા ધ્રુવીય પવનો ............ હોય છે.

ઠંડા

13 આપત્તિ-વ્યવસ્થાપન 4 વિભાગ

1 ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) આપત્તિને સામાન્ય વ્યવહારમાં લોકો આપદા, હોનારત કે ............ નામે ઓળખાય છે.

પ્રકોપ

(2) પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનોને વાવાઝોડું કે ............ નામે ઓળખાય છે.

ચક્રવાત

(3) સાગરના તળિયે થતા ભૂકંપોથી ઉદ્ભવતા વિનાશકારી મોજાં ............ નામે ઓળખાય છે.

ત્સુનામી

(4) સાયકલ રોડની ............ બાજુએ ચલાવવી જોઈએ.

ડાબી

2 યોગ્ય જોડકાં જોડો :

અ	બ
(1) ભૂકંપ	(B) આગાહી કરવી શક્ય નથી.
(2) પૂર	(A) આગાહી કરી શકાય છે.
(3) કાર	(D) સીટબેલ્ટ
(4) ટુ વ્હીલર	(E) હેલ્મેટ

3 નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) કુદરતી આપત્તિનાં કોઈ પણ ચાર નામ લખો.

કુદરતી આપત્તિનાં ચાર નામ ભૂકંપ, પૂર, ત્સુનામી અને વાવાઝોડું છે.

(2) વાવાઝોડું એટલે શું?

વાતાવરણમાં હવાના દબાણમાં સર્જાતી અસમતુલાની પરિસ્થિતિથી ઉદ્ભવતા પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનોને વાવાઝોડું કે ચક્રવાત કહેવાય છે.

(3) પૂર આવવા માટે કયાં-ક્યાં કારણો જવાબદાર છે?

પૂર આવવા માટે કુદરતી કારણો જેવા કે એકધારા વરસાદ કે અતિવૃષ્ટિ ઉપરાંત, કુદરતી ઢોળાવને અવગણીને કરાયેલ બાંધકામ અને કુદરતી જળનિકાલના માર્ગોમાં અવરોધ જેવાં માનવસર્જિત કારણો પણ જવાબદાર છે.

(4) ટ્રાફિક સંકેતો કેટલા પ્રકારનાં છે? કયા-કયા?

ટ્રાફિક સંકેતોના ત્રણ પ્રકાર છે: ફરજિયાત સંકેત, સાવધાનીદર્શક સંકેત અને માહિતીદર્શક સંકેત.

4 માંગ્યા મુજબ ઉત્તર આપો :

(1) ભૂકંપ સમયે કઈ-કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ?

ભૂકંપ સમયે વર્ગખંડમાં પાટલી નીચે બેસી જવું જોઈએ. વીજળીના થાંભલા અને તારથી દૂર રહેવું જોઈએ. સાચા સમાચારો રેડિયો કે ટીવી દ્વારા જાણવા જોઈએ. ઊંચા મકાનમાંથી નીચે ઉતરવા માટે લિફ્ટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં. ખાતરી કર્યા વિના ઘરમાં ગેસ કે વીજળીથી ચાલતાં ઉપકરણો ચાલુ કરવાં જોઈએ નહીં.

(2) આપત્તિની અસરો જણાવો.

ભૂકંપ, પૂર, ત્સુનામી અને વાવાઝોડું જેવી આપત્તિઓ ભારે પ્રમાણમાં જાનમાલનું નુકસાન કરે છે. આપત્તિગ્રસ્ત ક્ષેત્રોમાં રસ્તા, મકાનો અને જાહેર સગવડનાં મકાનો ફરીથી બાંધતા વર્ષો લાગી જાય છે. જે પરિવારોએ પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા હોય તેમને ભારે શોક અને હતાશા ઘેરી વળે છે. જે પરિવારોએ કમાનાર વ્યક્તિ ગુમાવ્યા હોય તેમની સ્થિતિ કફોડી થાય છે. આપત્તિમાં કાયમી વિકલાંગતાનો ભોગ બનેલા લોકોના પુનર્વસનની સમસ્યા વિકટ હોય છે.

(3) શહેરોમાં વાહનોની વધુ અવર-જવરવાળા વિસ્તારોમાં રસ્તો પસાર કરવામાં કેવી-કેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે? તમારા અનુભવો જણાવો.

શહેરોમાં વાહનોની વધુ અવર-જવરવાળા વિસ્તારોમાં રસ્તો પસાર કરવામાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. વાહનોની સતત અને ઝડપી ગતિને કારણે રસ્તો ઓળંગવો જોખમી બની જાય છે. હોર્ન અને અવાજને કારણે ગુંચવણભરી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે. ટ્રાફિક જામને કારણે રસ્તાઓ પર ભીડ રહે છે, જેનાથી સમયનો વ્યય થાય છે. રાહદારીઓ માટે સુરક્ષિત માર્ગોનો અભાવ હોઈ શકે છે. આ બધી મુશ્કેલીઓથી અકસ્માત થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

14 સંસાધનોનું જતન અને સંરક્ષણ 5 વિભાગ

1 નીચે આપેલ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી લખો :

(1) સંસાધનોને મુખ્ય કેટલાં જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે?

(A) બે

(2) નીચેનામાંથી કયાં સિંચાઈનાં માધ્યમો છે?

(D) તમામ

(3) ભારતમાં સૌથી વધુ જંગલો ક્યાં જોવા મળે છે?

(C) અંદમાન-નિકોબાર

(4) નીચેનામાંથી કયું પક્ષી કચ્છના રણમાં જોવા મળે છે?

(B) સુરખાબ

(5) લદાખમાં કયું વિશિષ્ટ પ્રાણી જોવા મળે છે?

(A) યાક

2 એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

(1) સહારાના લોકો શાની ખેતી કરે છે?

સહારાના રણમાં આવેલા નાઇલ ખીણ વિસ્તારમાં લોકો ખજૂર અને ઘઉં જેવા પાકોની ખેતી કરે છે.

(2) ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટીની રજથી બનેલું પૃથ્વીનું પડ કયા નામે ઓળખાય છે?

ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા અને માટીની રજથી બનેલું પૃથ્વીનું પડ 'રેગોલિથ' નામે ઓળખાય છે.

(3) પાણીનો મુખ્ય સ્રોત કયો છે?

પૃથ્વી પર જળ-સંસાધનનો મુખ્ય સ્રોત વરસાદ છે.

(4) ગુજરાતની નદીઓમાં જોવા મળતું કયું પ્રાણી લુપ્ત થવાને આરે છે?

ગુજરાતની નર્મદા, તાપી અને સાબરમતી જેવી નદીઓમાં જોવા મળતી જળબિલાડી લુપ્ત થવાને આરે છે.

(5) ભારતનો કયો પ્રદેશ 'નાના તિબેટ' તરીકે ઓળખાય છે?

લદાખનો પ્રદેશ 'નાના તિબેટ' તરીકે ઓળખાય છે.

3 (અ) ટૂંક નોંધ લખો :

(1) કચ્છનું રણ

ગુજરાત રાજ્યની ઉત્તર-પશ્ચિમે કચ્છનું રણ આવેલું છે, જેના બે ભાગ છે: નાનું અને મોટું રણ. આ રણ થરના રણનો એક ભાગ છે અને અહીં સફેદ રણ પણ આવેલું છે. અહીંની આબોહવા ગરમ અને સૂકી છે. અહીં બન્ની વિસ્તારમાં વિવિધ પ્રકારનાં ઘાસ અને કાંટાળાં ઝાંખરાં જોવા મળે છે. મોટા રણમાં સુરખાબ, લાવરી, ઘોરાડ, કુંજ, સારસ જેવાં પક્ષીઓ જોવા મળે છે. અહીં ઘુડખર, નીલગાય, સોનેરી શિયાળ, હેણોતરો, નાર, ઝરખ અને ચિંકારા જેવાં પ્રાણીઓ પણ જોવા મળે છે.

(2) જળ-સંસાધનની જાળવણી

આજે ઉપલબ્ધ પાણી મર્યાદિત માત્રામાં છે અને પ્રદૂષિત જળની મોટી સમસ્યા છે, તેથી પાણીના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ અને તેની જાળવણીના ઉપાયો જરૂરી છે. જળ-સંરક્ષણ માટે વધુમાં વધુ જળાશયોનું નિર્માણ કરવું, ભૂમિગત જળને ઉપર લાવવાના પ્રયત્નો કરવા અને વરસાદના જળને રોકી જળ-સંચયન કરવું જોઈએ. આ માટે બંધારા, શોષકૂવા અને ખેત-તલાવડી જેવી રચનાઓ કરવી જોઈએ. જળ-સંરક્ષણમાં લોકભાગીદારી વધારવા લોકજાગૃતિ લાવવી જોઈએ. બાગ-બગીચા અને શૌચાલયોમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને જળાશયોને પ્રદૂષણથી બચાવવા જોઈએ.

(3) ભૂમિ-સંસાધન

ભૂમિ-સંસાધન એટલે જમીનનું ધોવાણ રોકીને જમીનની ગુણવત્તા જાળવવી. પૃથ્વીના પોપડા પરના અનેક કણોથી બનેલા પાતળા પડને જમીન કહે છે, જેમાં વનસ્પતિ ઊગે છે. જમીનના નિર્માણમાં ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટીની રજ અને જૈવિક દ્રવ્યો, હવા તથા પાણી ભળતાં જમીન બને છે. ખેતી માટે જમીનની ગુણવત્તા અને પ્રકાર ખૂબ જ મહત્ત્વના છે. જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા પડતર જમીનોમાં વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું જોઈએ, ઢોળાવવાળી જમીન પર પગથિયાં પદ્ધતિથી ખેતી કરવી જોઈએ અને આડબંધ બાંધવા જોઈએ.

(4) લદાખનું રણ

લદાખ ભારતનો ઉત્તરે આવેલો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે અને તે ભારતનું ઠંડું રણ છે. તેની ઉત્તરે કારાકોરમ પર્વતશ્રેણી અને દક્ષિણે જાસ્કર પર્વતશ્રેણી આવેલી છે, અને મુખ્ય નદી સિંધુ છે. અહીંની હવા પાતળી અને આબોહવા ઠંડી અને શુષ્ક છે. અહીં વરસાદ ઓછો પડે છે અને તાપમાન રાત્રે -30° સે નીચે જઈ શકે છે. લદાખમાં ઓછી વનસ્પતિ, ટૂંકું ઘાસ અને ખીણપ્રદેશમાં દેવદાર અને પૉપ્લરનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. અહીં હિમદીપડા, લાલલોમડી, યાક જેવાં પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. અહીંના લોકો બૌદ્ધ ધર્મ પાળે છે અને આ પ્રદેશને 'નાના તિબેટ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(5) વન્યજીવ સંરક્ષણ

સદીઓથી વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે કાયદા બનતા આવ્યા છે, જેમકે સમ્રાટ અશોકે કાયદા બનાવ્યા હતા. આજે પણ તેના માટે કાયદા છે અને 'સ્ટેટ વાઇલ્ડ લાઇફ'ની રચના કરવામાં આવી છે. વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે વન્યજીવો પર થતા અત્યાચાર અને શિકારને અટકાવવા કડક કાયદાનો અમલ કરવો જોઈએ. જંગલોનો વિનાશ થતો અટકાવવો જોઈએ. લોકોને વન્યજીવોનું મહત્ત્વ સમજાવી જાગૃતિ લાવવી જોઈએ. જંગલમાં લાગતી આગને ડામવા ઝડપી પ્રયત્નો કરવા અને વન્યજીવોને તબીબી સારવાર આપવી જોઈએ. વન્યજીવો માટે સંરક્ષિત ક્ષેત્રોનો વિકાસ કરવો જોઈએ અને પ્રચાર-પ્રસાર માધ્યમો દ્વારા જાગૃતિ લાવવી જોઈએ.

3 (બ) મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :

(1) સંસાધન એટલે શું?

પૃથ્વી પરથી મળતા અને માનવીને ઉપયોગમાં આવતા કુદરતી પદાર્થોને સંસાધન કહે છે. હવા, જળ, જમીન, વનસ્પતિ અને ખનીજોના સ્વરૂપમાં મળેલી કુદરતી બક્ષિસને કુદરતી સંસાધન કહેવાય છે. સંસાધનો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ અને લોકોની શક્તિ તથા સમૃદ્ધિના આધારસ્તંભો છે. સંસાધનો સામાન્ય રીતે મર્યાદિત હોય છે અને તેને વધુ ઉપયોગી બનાવવા વિવિધ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

(2) જંગલોનું આર્થિક મહત્ત્વ

જંગલો આપણને અનેક રીતે ઉપયોગી છે. સાગ અને સાલનું લાકડું ઇમારતી લાકડાં તરીકે વપરાય છે, જેમાંથી ઘરનું ફર્નિચર બને છે. દેવદાર અને ચીડનાં લાકડાંમાંથી રમતગમતનાં સાધનો બને છે. વાંસમાંથી ટોપલા, ટોપલી, કાગળ અને રેયોન બનાવી શકાય છે. જંગલોમાંથી લાખ, ગુંદર, મધ અને ઔષધિઓ મળે છે. તે જંગલમાં રહેતી પ્રજાને આજીવિકા પૂરી પાડે છે.

(3) સહારાના રણનાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીજગત વિશે લખો.

સહારાના રણમાં કાંટાળી વનસ્પતિ અને ખજૂરનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. રણપ્રદેશ હોવાથી અહીં ખૂબ ઓછી વનસ્પતિ જોવા મળે છે. ખજૂરના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા રણદ્વીપ આવેલા છે. શિયાળ, ઝરખ, રણના વીંછી, કાચીંડા, રણની ઘો અને સાપ જેવાં પ્રાણીઓ આ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે.

(4) જળતંગી એટલે શું?

વધતી જતી વસ્તી માટે અનાજની માંગ, રોકડિયા પાકો ઉગાડવા, શહેરીકરણ અને ઊંચા જીવનધોરણના પરિણામે પાણીની માંગ સતત વધતી જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં દેશના ઘણા ભાગોમાં પાણીની ઘટતી ઉપલબ્ધતા અને વધતી જતી અછતને જળતંગી કહેવાય છે. વર્તમાન સમયમાં ભૂમિગત જળને ટ્યૂબવેલ દ્વારા બહાર કાઢતા જળસ્તર નીચું ગયું છે, જે જળતંગીનું કારણ બને છે.

(5) જમીન-ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો કયા-કયા છે?

જમીન-ધોવાણ અટકાવવા માટે પડતર જમીનોમાં વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું જોઈએ. ઢોળાવવાળી જમીન પર પગથિયાં પદ્ધતિથી ખેતી કરવી જોઈએ. આડબંધ બાંધવા જોઈએ. જમીન પર થતી ચરાણ પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રણમાં લેવી જોઈએ. રણની નજીકનાં ક્ષેત્રોમાં પવનોને રોકવા વૃક્ષોની હારમાળા ઉગાડવી જોઈએ.

4 ભારતના નકશામાં નીચેનાં સ્થળો દર્શાવો :

આ પ્રશ્નનો જવાબ નકશા પર દર્શાવવાનો હોવાથી, અહીં ફક્ત સ્થળોના નામ આપવામાં આવ્યા છે:

લદાખ

15 લોકશાહીમાં સમાનતા 4 વિભાગ

1 ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી ધરાવતો દેશ ............ છે.

ભારત

(2) દેશનું સંચાલન કરવા માટેની માર્ગદર્શિકા ............ કહેવાય.

બંધારણ

(3) ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું ............ બંધારણ છે.

સૌથી મોટું લેખિત

2 ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :

(1) લોકશાહી કોને કહેવાય છે?

"લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું શાસન એટલે લોકશાહી". લોકશાહી સરકારની રચના લોકોના મતદાન વડે થાય છે.

(2) આપણને કઈ બાબતોમાં સમાનતાનો અધિકાર આપેલ છે?

બંધારણમાં સૌને કાયદા સમક્ષ સમાનતા, વ્યક્તિગત વિકાસમાં સમાનતા, ભાષા, જાતિ, ધર્મ, શિક્ષણ અને વિચારોની અભિવ્યક્તિમાં સમાનતાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.

(3) વ્યક્તિના સર્વાંગીણ વિકાસ માટે કઈ બાબત જરૂરી છે?

વ્યક્તિના સર્વાંગીણ વિકાસ માટે સમાનતાનો અધિકાર ખૂબ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તે સ્વમાનને જાળવી રાખવા માટે પણ જરૂરી છે.

3 એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) મતાધિકાર કોને મળે છે?

18 વર્ષથી મોટી ઉંમરના દરેક નાગરિકને મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો છે, જે મતદારયાદીમાં નોંધાયેલ હોય.

(2) ચૂંટણીપંચ શી કામગીરી કરે છે?

ચૂંટણીપંચ તટસ્થ રીતે ચૂંટણી કરાવે છે. તે મતનું મહત્ત્વ સમજાવવા અને ડર વગર મતદાન થાય તે માટે વ્યવસ્થા કરે છે.

(3) બાળમજૂરી શા માટે અટકાવવી જોઈએ?

બાળમજૂરી શિક્ષણ મેળવવાના અધિકારનો ભંગ ગણાય છે. આપણા દેશના નાગરિકોને 6 થી 14 વર્ષ સુધી મફત, ફરજિયાત અને સાર્વત્રિક શિક્ષણનો અધિકાર છે. આ ઉંમરે બાળકોને મજૂરી કરાવવી એ કાયદાનો ભંગ છે.

4 ટૂંક નોંધ લખો :

(1) લોકશાહીમાં સમાનતા

ભારત એક લોકશાહી દેશ છે અને તેનું બંધારણ સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે. બંધારણમાં સૌને સમાન તક આપવાનું ઠરાવવામાં આવ્યું છે, જેનો આશય 'સૌ સમાન, સૌને સન્માન' છે. કાયદા સમક્ષ સમાનતા, વ્યક્તિગત વિકાસમાં સમાનતા, ભાષા, જાતિ, ધર્મ, શિક્ષણ અને વિચારોની અભિવ્યક્તિમાં સમાનતાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. આ અધિકાર સ્વમાનને જાળવી રાખવા અને દેશના સર્વાંગીણ વિકાસ માટે ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે.

(2) મતાધિકારમાં સમાનતા

ભારતમાં 18 વર્ષથી મોટી ઉંમરના દરેક નાગરિકને મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. મતદારયાદીમાં નોંધાયેલ કોઈ પણ નાગરિક, ધર્મ, ભાષા, લિંગ, બોલી કે આર્થિક વિવિધતાઓને ધ્યાનમાં લીધા વગર, મતદાન કરી શકે છે. ચૂંટણીપંચ તટસ્થ રીતે ચૂંટણી કરાવે છે અને કોઈ પણ પ્રકારના ડર વગર મતદાન થાય તે માટે વ્યવસ્થા કરે છે. મહિલાઓ અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે વિશેષ મતદાન મથકો અને સુવિધાઓની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવે છે.

(3) બાળમજૂરી અને બાળઅધિકાર

બાળમજૂરી એ અસમાનતાનું એક સ્વરૂપ છે અને તે શિક્ષણ મેળવવાના અધિકારનો ભંગ ગણાય છે. બંધારણ મુજબ, 6 થી 14 વર્ષ સુધીના દરેક બાળકને મફત, ફરજિયાત અને સાર્વત્રિક શિક્ષણનો અધિકાર છે. આ ઉંમરે બાળકોને મજૂરી કરાવવી એ કાયદાનો ભંગ છે. ઘણી જગ્યાએ ઓછી મજૂરી આપવા માટે બાળમજૂર રાખવામાં આવે છે, જે એક અન્યાય છે.

16 રાજ્ય સરકાર 5 વિભાગ

1 ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) ગુજરાતની વિધાનસભામાં સભ્યસંખ્યા ............ છે.

182

(2) રાજ્યની ધારાસભાના ઉપલા ગૃહને ............ કહે છે.

વિધાનપરિષદ

(3) ગુજરાતની વિધાનસભા ભવનનું નામ ............ છે.

વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ વિધાનસભા ભવન

(4) વિધાનસભાની ચૂંટણી દર ............ વર્ષે થાય છે.

પાંચ

(5) દર્દીને તાત્કાલિક સેવા મળે તે માટે ગુજરાતમાં ............ યોજના છે.

108

2 નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :

(1) મુખ્યમંત્રી અમૃતમ્ (મા) યોજના કેન્દ્ર સરકાર ચલાવે છે.

ખોટું

(2) દિલ્લી રાજ્ય એક રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ છે.

ખોટું

(3) વિધાનસભાને નીચલું ગૃહ પણ કહેવાય છે.

ખરું

(4) ઉત્તરપ્રદેશમાં વિધાનપરિષદ છે.

ખરું

(5) વિધાનસભા કાયમી ગૃહ છે.

ખોટું

3 નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) ખરડો કાયદો ક્યારે બને છે?

ખરડો વિધાનસભામાં રજૂ થયા બાદ વિવિધ તબક્કાઓમાંથી પસાર થઈને રાજ્યપાલની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવે છે અને રાજ્યપાલની મંજૂરી મળતાં તે કાયદો બને છે.

(2) રાજ્ય સરકારનાં અંગો જણાવો.

રાજ્ય સરકારનાં ત્રણ મુખ્ય અંગો છે: ધારાસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર.

(3) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કોણ કરે છે?

રાજ્યપાલ વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાની નિમણૂક મુખ્યમંત્રી તરીકે કરે છે.

(4) વિધાનસભામાં કોના માધ્યમથી પ્રશ્ન પુછાય છે?

વિધાનસભામાં વિધાનસભ્યો અધ્યક્ષના માધ્યમથી મંત્રીઓને કે મુખ્યમંત્રીને પ્રશ્નો પૂછી શકે છે.

(5) રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન હોય ત્યારે રાજ્યનો વહીવટ કોણ સંભાળે છે?

રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન હોય ત્યારે રાજ્યપાલ રાજ્યનો વહીવટ સંભાળે છે.

4 ટૂંક નોંધ લખો :

(1) રાજ્યપાલનાં કાર્યો

રાજ્યપાલ એ રાજ્યના બંધારણીય અને કારોબારીના વડા છે, જેની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ પાંચ વર્ષ માટે કરે છે. તેમના કાર્યોમાં વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવી, મુખ્યમંત્રીની સલાહ પ્રમાણે પ્રધાનમંડળના પ્રધાનોની નિમણૂક કરવી, વિધાનસભાની બેઠકો બોલાવવી અને જરૂર પડે તો વિધાનસભાને વિખેરી નાખવી, વટહુકમ બહાર પાડવો, રાજ્યના એડ્વોકેટ જનરલ અને રાજ્યના જાહેર સેવા આયોગના અધ્યક્ષ વગેરેની નિમણૂક કરવી અને વિધાનસભાએ પસાર કરેલા ખરડા પર સહી કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપવું મુખ્ય છે. તેઓ તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ રહીને રાજ્યના વહીવટનું ધ્યાન રાખે છે.

(2) જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ

જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓનો ઉદ્દેશ રાષ્ટ્રના નાગરિકોનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવાનો છે. આ સેવાઓ જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો, પ્રાથમિક સારવાર કેન્દ્રો, ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં આરોગ્ય પેટા કેન્દ્રો અને મોટા શહેરોમાં સિવિલ હોસ્પિટલો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. બાળકો માટે રસીકરણ કાર્યક્રમો, સ્વચ્છતા અભિયાન, પીવાના શુદ્ધ પાણીની પ્રાપ્તિ, કુટુંબકલ્યાણના કાર્યક્રમો, ખાદ્યપદાર્થોમાં ભેળસેળ પર અંકુશ અને જીવલેણ રોગો સામે રક્ષણ જેવાં કાર્યો દ્વારા લોકોની સુખાકારી વધારવામાં આવે છે. તાત્કાલિક સારવાર સેવાઓ માટે 108ની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.

(3) મુખ્યમંત્રીનાં કાર્યો

મુખ્યમંત્રી રાજ્યપાલ દ્વારા વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતા તરીકે નિયુક્ત થાય છે. તેઓ મંત્રીમંડળની બેઠકો બોલાવે છે અને દરેક મંત્રીના કાર્યો પર દેખરેખ રાખી માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. મંત્રીમંડળે લીધેલા નિર્ણયોની જાણકારી રાજ્યપાલને આપે છે. તેઓ મંત્રીમંડળના મંત્રીઓને જુદા-જુદા વહીવટી ખાતાઓની વહેંચણી કરે છે અને જરૂર પડે મંત્રીમંડળની પુનઃરચના પણ કરે છે. મુખ્યમંત્રી નાણામંત્રી પાસે રાજ્યનું અંદાજપત્ર રજૂ કરાવે છે. તેઓ રાજ્યના નાગરિકોના કલ્યાણ, સુખાકારી અને વિકાસ માટે સતત કાર્યશીલ રહે છે.

(4) વિધાનસભાની રચના

ધારાસભાના નીચલા ગૃહને વિધાનસભા કહે છે. બંધારણની જોગવાઈ મુજબ વિધાનસભામાં સભ્યોની સંખ્યા 60થી ઓછી અને 500થી વધારે હોઈ શકે નહિ. વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટે ઉમેદવાર ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ, તેની ઉંમર 25 વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ અને તે સરકારી સંસ્થામાં સવેતન હોદ્દો ધરાવતો ન હોવો જોઈએ. તે વ્યક્તિ નાદાર, અસ્થિર મગજની કે સજા પામેલ ગુનેગાર હોવી જોઈએ નહિ. ગુજરાત રાજ્યમાં વિધાનસભાની કુલ 182 બેઠકો છે. વિધાનસભા કાયમી ગૃહ નથી અને તેની મુદત પાંચ વર્ષની હોય છે.

5 નીચેના પ્રશ્નોનાં ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) રાજ્ય સરકારનાં કાર્યો જણાવો.

ભારતમાં સમવાયતંત્રની શાસન-વ્યવસ્થા હોવાથી રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે કાર્યનું વિભાજન થયેલું છે. રાજ્ય સરકારનું કાર્યક્ષેત્ર પોતાના રાજ્ય પૂરતું મર્યાદિત છે. રાજ્ય સરકારનું મુખ્ય કાર્ય લોકકલ્યાણ કરવાનું છે. તે રાજ્યના લોકોની પાયાની જરૂરિયાતો જેવી કે વીજળી, પાકા રસ્તા, પીવાનું શુદ્ધ પાણી અને સ્વાસ્થ્યને લગતાં કાર્યો કરે છે. તે સસ્તા અનાજની દુકાનો દ્વારા ખાદ્યસામગ્રીનું વિતરણ કરે છે, કુદરતી આપત્તિઓ વખતે લોકોને સહાય પૂરી પાડે છે અને ન્યાયની વ્યવસ્થા, વાહનવ્યવહાર અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે.

(2) નાગરિકના સ્વાસ્થ્ય માટે રાજ્ય સરકાર ક્યાં કાર્યો કરે છે?

રાજ્ય સરકાર નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય માટે વિશેષ આયોજનો કરે છે. તે સસ્તા અનાજની દુકાનો દ્વારા ગરીબોને અનાજનું વિતરણ કરે છે. ઓરી, અછબડા, પોલિયો જેવા રોગોના નિયંત્રણ માટે રસીકરણ કાર્યક્રમો ચલાવે છે. દારૂબંધી અને ખાદ્યપદાર્થોમાં થતી ભેળસેળ પર નિયંત્રણ રાખે છે. તાત્કાલિક સેવાઓ માટે 108ની યોજના અને સ્વચ્છતા અભિયાનનું સંચાલન કરે છે. જનઔષધિ કેન્દ્રો દ્વારા સામાન્ય દવાઓનું સસ્તા દરે વિતરણ કરે છે અને મલેરિયા, કમળો, કોઢ, અંધત્વ, મધુપ્રમેહ, ક્ષય, કેન્સર જેવા રોગો પર નિયંત્રણ લાવવા માટે આરોગ્ય સેવાઓનું આયોજન કરે છે.

(3) વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટેની લાયકાત જણાવો.

વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટે ઉમેદવાર ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ. તેની ઉંમર 25 વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ. તે સરકારી સંસ્થામાં સવેતન હોદ્દો ધરાવતો હોવો જોઈએ નહિ. તે વ્યક્તિ નાદાર, અસ્થિર મગજની કે સજા પામેલ ગુનેગાર હોવી જોઈએ નહિ.

(4) રાજ્યની કારોબારીની રચના કઈ રીતે થાય છે?

રાજ્યની કારોબારી એ રાજ્ય સરકારનું મહત્ત્વનું અંગ છે. રાજ્યની કારોબારીમાં રાજ્યપાલ (ગવર્નર), મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીમંડળનો સમાવેશ થાય છે. મંત્રીઓના નિયંત્રણ અને માર્ગદર્શન હેઠળ કામ કરતા વહીવટી અધિકારીઓનો સમાવેશ પણ કારોબારીમાં થાય છે. મંત્રીમંડળને 'રાજકીય કારોબારી' અને વહીવટી અધિકારીઓને 'વહીવટી કારોબારી' કહેવામાં આવે છે.

(5) રાજ્યની કારોબારીની ફરજો લખો.

રાજ્યની કારોબારીની મુખ્ય ફરજોમાં વિધાનસભાએ ઘડેલા કાયદાઓનો અમલ કરાવવો, રાજ્યમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જળવાય તેની તકેદારી રાખવી, રાજ્યની આર્થિક અને સામાજિક સમસ્યાઓ દૂર કરવા પ્રયત્ન કરવો, રાજ્યના નાગરિકોની ગરીબી અને બેકારી દૂર કરવા આયોજન તૈયાર કરવું, શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, વાહનવ્યવહાર, સંદેશાવ્યવહાર, વીજળી વગેરે સેવાઓ પૂરી પાડવી, અને નાગરિકોને જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ મળી રહે તેનું આયોજન કરવું, અને સમગ્ર રાજ્યનો વહીવટ સરળતાથી ચાલે તેની કાળજી રાખવી મુખ્ય છે.

17 જાતિગત ભિન્નતા 4 વિભાગ

1 ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) જાતિગત ભિન્નતાની અસર મોટે ભાગે ............ માં જોવા મળે છે.

ગામડાં

(2) ઈ.સ. 2011માં પ્રતિ હજાર પુરુષ સામે સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ............ હતું.

943

2 ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :

(1) બાળઉછેર અંગે કઈ-કઈ બાબતોમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે?

બાળઉછેર અંગે છોકરાં અને છોકરીઓના ઉછેરમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે. રૂઢિગત માન્યતા પ્રમાણે કેટલાક વિસ્તારમાં કન્યાઓને શિક્ષણના અધિકાર પ્રાપ્ત કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

(2) ઘરકામમાં કઈ-કઈ બાબતોમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે?

ઘરકામમાં નાનાં-મોટાં કામ માટે સાયકલ કે અન્ય વાહન ચલાવવા અને શીખવવામાં છોકરા-છોકરીઓ વચ્ચે ભેદભાવ જોવા મળે છે.

(3) રૂઢિગત રીતે પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ થાય તેમાં કોની સંખ્યા વધારે હોય છે?

રૂઢિગત રીતે પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ થાય તેમાં છોકરાઓની સંખ્યા વધારે હોય છે.

3 નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) મહિલા સશક્તીકરણ માટે સરકાર કેવા પ્રયત્નો કરે છે?

મહિલા સશક્તીકરણ માટે સરકાર પશુપાલન, ઉદ્યોગ અને અન્ય સાહસ માટે સહાય આપે છે. 'સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા' અને 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અંતર્ગત અનેક યોજનાઓ ચાલે છે. ઉપરાંત, શિક્ષણમાં કન્યાઓ માટે વિશેષ વ્યવસ્થા અને યોજનાઓ પણ અમલી બનેલ છે.

(2) કયાં-કયાં કામમાં મહિલાઓ આજે પણ ઓછી જોવા મળે છે?

જાતિગત ભિન્નતાની રૂઢિગત માન્યતાઓને કારણે આજે પણ કેટલીક જગ્યાએ મહિલાઓ ઉચ્ચશિક્ષણ અને અમુક નોકરીઓમાં ઓછી જોવા મળે છે.

(3) આઝાદી સમયે મહિલાઓ કઈ રીતે આંદોલનમાં જોડાઈ હતી?

આઝાદી સમયે ગાંધી બાપુની આગેવાનીમાં થયેલા આંદોલનોમાં ગુજરાત સહિત દેશભરમાં કસ્તૂરબા સાથે અનેક મહિલાઓ જોડાઈ હતી.

4 ટૂંક નોંધ લખો :

(1) નારી સશક્તીકરણ

નારી સશક્તીકરણનો અર્થ મહિલાઓને સશક્ત કરવી થાય છે. મહિલાઓ ઘરની સાથે બાળકોની જવાબદારી નિભાવવાની સાથે આર્થિક ઉપાર્જનમાં પણ સહભાગી બને છે. આધુનિક સમયમાં મહિલાઓ રમત-જગત, ફિલ્મ, મનોરંજન, રાજકારણ, અવકાશ, વિજ્ઞાન અને સંશોધન જેવાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અનોખી ઓળખ સાથે આગળ વધી રહી છે. સરકાર દ્વારા છેલ્લા બે દાયકામાં મહિલાઓને પશુપાલન, ઉદ્યોગ અને અન્ય સાહસ માટે સહાય આપવા માટે અનેક કાર્યક્રમો અને યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

(2) ભારતમાં શિક્ષણ અને રૂઢિગત માન્યતા

ભારતમાં રૂઢિગત માન્યતા પ્રમાણે છોકરા-છોકરીઓના ઉછેરમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં કન્યાઓને પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ પૂરું કરાવવામાં આવતું ન હતું. છેલ્લા બે દાયકાથી સરકારના વિશેષ પ્રયત્નોથી કન્યાઓ માટે પ્રાથમિક શિક્ષણ સરળ બન્યું છે. દીકરીને બહાર ભણવા કે નોકરી માટે શહેરમાં મોકલવાને બદલે પોતાના વિસ્તારમાં જ નોકરી કરાવવાનું પસંદ કરે છે. હવે સરકારે કન્યાઓને ભણાવવા માટે ઉચ્ચશિક્ષણ માટે વિશેષ સહાય આપવાનું શરૂ કર્યું છે.

18 સંચાર-માધ્યમ અને જાહેરાત 5 વિભાગ

1 ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) મિત્રને શુભેચ્છા આપવા ............ કાર્ડનો ઉપયોગ થાય છે.

ગ્રીટિંગ

(2) ભારતમાં ટેલિગ્રામની શરૂઆત ............ વર્ષમાં થઈ હતી.

1850

(3) રેડિયો ............ પ્રકારનું માધ્યમ છે.

શ્રાવ્ય

(4) મનોરંજન માટેનું લોકપ્રિય દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધન ............ છે.

ટેલિવિઝન

(5) પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલાં ખનીજોની માહિતી મેળવવા ............ ખૂબ જ ઉપયોગી માધ્યમ છે.

કૃત્રિમ ઉપગ્રહ

2 નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :

(1) રક્ષાબંધનની રાખડી આંતરદેશીય પત્ર દ્વારા મોકલી શકાય છે.

ખોટું

(2) ખોરાક માનવીની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે.

ખરું

(3) વોકીટોકીનો ઉપયોગ પોલીસ કરે છે.

ખરું

(4) જાહેરાતમાં આવતી બધી જ વસ્તુઓ ગુણવત્તાવાળી હોય છે.

ખોટું

(5) મોબાઈલ ફોન સંચાર-માધ્યમનું ઉત્તમ સાધન છે.

ખરું

3 નીચેના પ્રશ્નોનાં એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) પોસ્ટઑફિસ દ્વારા પૈસા કેવી રીતે મોકલી શકાય?

પોસ્ટઑફિસ દ્વારા પૈસા મનીઓર્ડર દ્વારા મોકલી શકાય છે.

(2) જાહેરાત પ્રસારણ માટેનાં કોઈ પણ બે માધ્યમો જણાવો.

જાહેરાત પ્રસારણ માટેનાં બે માધ્યમો ટેલિવિઝન અને અખબારો છે.

(3) સંચાર-માધ્યમ એટલે શું?

એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે માહિતી અથવા સંદેશો મોકલવા કે પ્રાપ્ત કરવાની વિસ્તૃત વ્યવસ્થાને સંચારતંત્ર કે સંચાર માધ્યમ કહેવાય છે.

(4) જાહેરાતના બે ફાયદાઓ જણાવો.

જાહેરાત દ્વારા વસ્તુ પર છાપવામાં આવેલી કિંમત જાણી શકાય છે અને વસ્તુની સામાન્ય માહિતી વ્યક્તિ સુધી સરળતાથી પહોંચાડી શકાય છે.

(5) સરકાર સામાજિક જાગૃતિ માટે કઈ-કઈ જાહેરાતો કરે છે?

સરકાર સામાજિક જાગૃતિ માટે બાળલગ્ન ન કરવા, આરોગ્ય, વસ્તી-નિયંત્રણ, દીકરીને શિક્ષણ આપો, બાળકોને કુપોષણથી બચાવો વગેરે જેવી જાહેરાતો કરે છે.

4 ટૂંક નોંધ લખો :

(1) જાહેરાતના ગેરફાયદા

જાહેરાત પાછળ નાણાંનો ખૂબ જ ખર્ચ થાય છે, જેનું ભારણ ગ્રાહકને ભોગવવું પડે છે. જાહેરાત કરનાર વ્યક્તિ પોતે જે વસ્તુનો પ્રચાર કરે છે તે કદાચ વાપરતા પણ ન હોય. જાહેરાતના આધારે ખરીદી કરવાથી ગ્રાહક છેતરાઈ પણ શકે છે. ઘણીવાર જાહેરાતો જોઈને મનમાં ક્ષોભ થાય છે, કારણ કે દરેક વસ્તુ ખરીદી શકાતી નથી. તેનાથી દેખાદેખીનું ચલણ પણ વધી જાય છે.

(2) કૃત્રિમ ઉપગ્રહનો ઉપયોગ

સંચાર-માધ્યમ તરીકે કૃત્રિમ ઉપગ્રહ ખૂબ ઉપયોગી છે. તે માનવસર્જિત છે અને તેને અવકાશમાં મૂકવામાં આવે છે. તેના દ્વારા પૃથ્વી પરના રોજબરોજના સમાચાર, મોસમની જાણકારી અને વિવિધ કાર્યક્રમો ટીવી, કમ્પ્યુટર અને મોબાઈલ ફોન જેવાં સાધનો પર પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલા પાણી અને ખનીજ ભંડારની માહિતી પણ તેનાથી મળે છે. તે દેશના સંરક્ષણ ક્ષેત્રે પણ ખૂબ ઉપયોગી છે.

(3) મોબાઈલ ફોન દ્વારા પ્રાપ્ત થતી સુવિધાઓ

મોબાઈલ ફોન સંચારનું અગત્યનું સાધન છે. તેના દ્વારા એક વ્યક્તિ કોઈ પણ સ્થળેથી બીજી વ્યક્તિ સાથે વાતચીત કરી શકે છે. તેમાં ઘડિયાળ, વિડિયો-ઓડિયો પ્લેયર, ટોર્ચ, કેલેન્ડર, કેલ્ક્યુલેટર, રેડિયો વગેરે સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. તેનાથી રેલવે, બસ અને સિનેમાની ટિકિટ પણ બુક કરાવી શકાય છે. મોબાઈલ ફોનમાં ઇન્ટરનેટ દ્વારા ઘણી માહિતી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

5 નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) લોકશાહીમાં સંચાર-માધ્યમો કેમ ઉપયોગી છે?

લોકશાહીમાં સંચાર-માધ્યમો લોકોના જીવનધોરણમાં પરિવર્તન લાવવા માટે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતાં કાર્યોની માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડે છે. સરકાર દ્વારા શિક્ષણ, આરોગ્ય અને કૃષિ જેવાં કાર્યોની માહિતી સંચાર-માધ્યમો દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. વિરોધ પક્ષો પણ સરકારની કામગીરીમાં રહેલી ક્ષતિઓને ઉજાગર કરે છે, જેનાથી લોકશાહી મજબૂત બને છે.

(2) સંચાર-માધ્યમોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરશો?

સંચાર-માધ્યમોનો ઉપયોગ વિવેકપૂર્ણ રીતે કરવો જોઈએ. પ્રદૂષણ, પાણીની સમસ્યા, ગરીબી, બાળમજૂરી, મહિલાઓ પરના અત્યાચારો જેવાં સામાજિક મુદ્દાઓ પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ. મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ વાતચીત પૂરતો જ કરવો જોઈએ અને તેમાં આવતી ગેમ્સ અને ઇન્ટરનેટનો વપરાશ ઓછો અને વિવેકપૂર્ણ કરવો જોઈએ, જેથી સમય અને શિક્ષણ પર વિપરીત અસર ન થાય.

(3) સિનેમાથી જાગૃતિ આવે છે. સમજાવો.

સિનેમા મનોરંજનની સાથે-સાથે સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક બાબતોનું શિક્ષણ પણ આપે છે. ફિલ્મ દ્વારા લોકોની રહેણીકરણી અને વિચારસરણીમાં પરિવર્તન આવે છે. તે કેટલાક રીતરિવાજો, માન્યતાઓ, અંધશ્રદ્ધાઓ અને વહેમો સામે સંઘર્ષ કરવાનું શીખવે છે. આ રીતે, સિનેમા સમાજમાં જાગૃતિ લાવવાનું એક લોકપ્રિય માધ્યમ છે.

(4) ટીવીના ફાયદાઓ જણાવો.

ટેલિવિઝન એક લોકપ્રિય દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સંચાર માધ્યમ છે. તે સમગ્ર દુનિયાના સમાચારો, ફિલ્મો, સિરિયલો અને શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો રજૂ કરે છે. તાજેતરના સમાચાર કે વિવિધ રમતોનું જીવંત પ્રસારણ તેના પર જોઈ શકાય છે.

19 બજાર 5 વિભાગ

1 નીચેના પ્રશ્નોનાં એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) બજાર એટલે શું?

બજાર એટલે જ્યાં ચીજવસ્તુઓનું વેચાણ કરતી દુકાનો હોય તે સ્થળ, અથવા જ્યાં ખરીદનાર અને વેચનાર ભેગા થતા હોય તેવું સ્થળ.

(2) ગુજરી બજારમાં વેપારીને સામાન્ય રીતે કેવા પ્રકારનો ખર્ચ થતો નથી?

ગુજરી બજારમાં વેપારીને દુકાનનું ભાડું, વીજળી, વેરો, કર્મચારીનો પગાર વગેરે જેવો ખર્ચ થતો નથી.

(3) નિયંત્રિત બજારની વ્યવસ્થા શા માટે કરવામાં આવી છે?

ખેડૂતોનું શોષણ અટકાવવા, તેમના ખેત-ઉત્પાદનના વાજબી ભાવો ઊપજે અને તેઓ આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ બને તે માટે નિયંત્રિત બજારની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

(4) ખાદ્યપદાર્થોની ખરીદી વખતે કેવી કાળજી લેવી જોઈએ?

ખાદ્યપદાર્થોની ખરીદી વખતે તે 'એગમાર્ક' અને 'fssai' લોગોવાળા જ છે કે કેમ તેની ચકાસણી કરવી જોઈએ. ઉપરાંત, પૅકિંગ, કંપની, બ્રાન્ડ, બેચ નંબર, ઉત્પાદન અને એક્સપાયરી ડેટ જેવી વિગતોની ખરાઈ પણ કરવી જોઈએ.

(5) ઉત્પાદકથી ગ્રાહક સુધી પહોંચતી વસ્તુમાં કોણ-કોણ વળતર મેળવે છે?

ઉત્પાદકથી ગ્રાહક સુધી પહોંચતી વસ્તુમાં ખેડૂત, ઉત્પાદક, જથ્થાબંધ વેપારી, છૂટક વેપારી અને પરિવહન સેવા સાથે જોડાયેલા દરેકને ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં વળતર મળે છે.

2 મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :

(1) બજારના પ્રકાર જણાવી તેની જરૂરિયાતો સમજાવો.

બજારના મુખ્ય પ્રકારો આ મુજબ છે:

મહોલ્લા બજાર: આ બજાર આપણા ઘરની આસપાસ જ હોય છે. આપણે દિવસ દરમિયાન ગમે ત્યારે અહીંથી ખરીદી કરી શકીએ છીએ. દુકાનદારો તેમના નિયમિત ગ્રાહકોને ઉધારથી પણ વેચાણ કરે છે.

(2) ગ્રાહક કોને કહેવાય? ગ્રાહકના અધિકારો જણાવો.

ગ્રાહક એટલે નાણાં આપી બદલામાં ચીજવસ્તુ કે સેવા મેળવનાર વ્યક્તિ. ગ્રાહકના છ મુખ્ય અધિકારો છે: (1) સલામતીનો અધિકાર: નુકસાનકારક ઉત્પાદનો અને સેવાઓ સામે સંપૂર્ણ સુરક્ષાનો અધિકાર. (2) માહિતી મેળવવાનો અધિકાર: વસ્તુ ખરીદતી વખતે તેના સંબંધિત તમામ જરૂરી જાણકારી મેળવવાનો અધિકાર. (3) પસંદગી કરવાનો અધિકાર: વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓમાંથી પોતાને અનુકૂળ આવતી વસ્તુ પસંદ કરવાનો અધિકાર. (4) રજૂઆત કરવાનો અધિકાર: પોતાના હિતોના રક્ષણ માટે ગ્રાહક સુરક્ષા મંડળમાં યોગ્ય રજૂઆત કરવાનો અધિકાર. (5) ફરિયાદ નિવારણનો અધિકાર: ખામીયુક્ત માલ કે છેતરામણીના કિસ્સામાં નુકસાનનું વળતર મેળવવાનો અધિકાર. (6) ગ્રાહકશિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર: જીવનભર માહિતીસભર ગ્રાહક બનવા માટે તમામ જાણકારી અને જ્ઞાન મેળવવાનો અધિકાર.

(3) ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહકે કેવી સાવચેતી રાખવી જોઈએ? સમજાવો.

ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહકે કેટલીક સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. તેણે જી.એસ.ટી.વાળા પાકા બિલનો આગ્રહ રાખી તે સાચવવું જોઈએ. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓ 'આઈ.એસ.આઈ.' માર્કાવાળી જ ખરીદવી જોઈએ. સોના-ચાંદી જેવી વસ્તુઓ 'હૉલમાર્ક'વાળી જ ખરીદવી. ખાદ્યપદાર્થો 'એગમાર્ક' કે 'fssai' લોગોવાળા જ ખરીદવાનો આગ્રહ રાખવો અને તેની ઉત્પાદન તારીખ, એક્સપાયરી ડેટ વગેરે ચકાસવું. દવાની પ્રિસ્ક્રિપ્શન સાથે ખરાઈ કરવી અને જેનરિક દવાઓ ખરીદવાને પ્રાધાન્ય આપવું. બિલમાં તમામ વિગત સ્પષ્ટ અને અલગ લખાયેલી છે કે નહિ તેની પણ ચોકસાઈ કરવી.

(4) કાપડની ઉત્પાદન-પ્રક્રિયાને વર્ણવો.

કાપડના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા કપાસના વાવેતરથી શરૂ થાય છે. ખેતરમાં કપાસના છોડ ઊગે છે અને તેના પર ફૂલ અને પછી જીંડવાં આવે છે. જીંડવાંમાંથી રૂ બહાર આવે છે, જેને વીણીને ગાંસડીઓ બનાવવામાં આવે છે. આ કપાસને જીનિંગ મિલમાં લઈ જઈ કપાસિયાં અલગ કરવામાં આવે છે. રૂની ગાંસડીઓને સ્પિનિંગ મિલમાં મોકલીને તેનામાંથી દોરા કાંતવામાં આવે છે. આ દોરામાંથી કાપડ મિલમાં કાપડ વણવામાં આવે છે. તૈયાર થયેલ કાપડને ડાઈંગ મિલમાં કલર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, આ કાપડને વસ્ત્રો બનાવતી ફેક્ટરીમાં કટિંગ, સિલાઈ અને લેબલ લગાવીને તૈયાર વસ્ત્રો બનાવવામાં આવે છે, જે પછી જથ્થાબંધ વેપારીઓ દ્વારા છૂટક વેચાણ માટે બજારમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.

3 નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં સામે આપેલ ( ) માં કે X ની નિશાનીથી દર્શાવો :

(1) ગુજરી બજારમાં મોટા દુકાનદારોને રોજગારી મળી રહે છે.

ખોટું (X)

(2) જથ્થાબંધ માલસામાન વેચનાર વેપારીને છૂટક વેપારી કહે છે.

ખોટું (X)

(3) ગ્રાહકના હકો અને હિતોના રક્ષણ માટે ગ્રાહક સુરક્ષા મંડળમાં રજૂઆત કરવાનો ગ્રાહકને અધિકાર છે.

ખરું (✓)

4 મને ઓળખો :

ISI: ઘર-વપરાશની અને વીજળીથી ચાલતી વસ્તુઓ

5 ખાલી જગ્યા પૂરો:

(1) કોઈ એક નિશ્ચિત દિવસે જ ભરાતી હોય તેવી બજારને ............ બજાર કહે છે.

સાપ્તાહિક

(2) ખેડૂતોની ખેતપેદાશોનું જાહેર હરાજીથી વેચાણ ............ માં થાય છે.

માર્કેટિંગ યાર્ડ

(3) સોના-ચાંદીના દાગીના ............ માર્કાવાળા જ ખરીદવા જોઈએ.

હોલમાર્ક

(4) કાપડના ઉત્પાદન માટેનો કાચો માલ ............ છે.

કપાસ

(5) વર્તમાન સમયમાં સમગ્ર વિશ્વ એક ............ છે.

બજાર

😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.

ધોરણ ૭ સામાજિક વિજ્ઞાન · સ્વાધ્યાયપોથી ઉકેલ મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા