સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પ્રકરણ ૧ થી ૪) મોકા પ્રા. શાળા
નીચે આપેલ પ્રકરણનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પ્રકરણ ખૂલશે. પછી અંદરના પ્રશ્ન-પ્રકાર પર ટૅપ કરી જવાબો જુઓ.
પ્રશ્ન ૧ નીચે આપેલ દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી લાગુ પડતા વર્તુળને પૂર્ણ કરો.
(ગણતરી: ૪૭ સેમી × ૨૦ કિમી = ૯૪૦ કિમી)
(સમજૂતી: નકશામાં સામાન્ય રીતે સપાટીનો ઉપરથી લંબરૂપ દેખાવ - top-down view - દર્શાવવામાં આવે છે.)
(સમજૂતી: રેખાંશ અર્ધવર્તુળાકાર હોય છે અને ધ્રુવો પર ભેગા થાય છે.)
(સમજૂતી: દક્ષિણ ધ્રુવ બરફથી આચ્છાદિત હોઈ ત્યાં અતિશય ઠંડી/શીત આબોહવા હોય છે.)
૧. તે ૧૮૦° રેખાંશ છે.
૨. +૧૨ અને -૧૨ ટાઈમ ઝોન આ રેખા પર એકબીજાને સ્પર્શે છે.
૩. તેને ઓળંગતા તારીખ અને વાર બદલાય છે.
૪. તે વાંકી-ચૂકી છે.
(સમજૂતી: ૩૦° પૂર્વથી ૩૦° પશ્ચિમ વચ્ચે કુલ ૬૦° રેખાંશનો તફાવત છે. ૬૦° × ૪ મિનિટ = ૨૪૦ મિનિટ = ૪ કલાક. પશ્ચિમનો સમય પાછળ હોવાથી બપોરના ૨:૦૦ માંથી ૪ કલાક બાદ કરતાં સવારના ૧૦:૦૦ વાગે.)
(સમજૂતી: ૪૫° પશ્ચિમ એટલે ૩ કલાક પાછળ, તેથી બપોરના ૧૨:૦૦ માંથી ૩ કલાક બાદ કરતાં સવારના ૯:૦૦ વાગે.)
(સમજૂતી: ૧૫° પૂ.રે. પર ૧ કલાક પ્લસ એટલે બપોરનો ૧:૦૦ થાય, તો ૧ કલાક માઇનસ એટલે ૧૧:૦૦ AM એ ૧૫° પ.રે. પર થાય.)
कारण : જેમ જેમ આપણે વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જઈએ તેમ તેમ અક્ષાંશ વૃત્તોની લંબાઈ ઘટતી જાય છે.
कारण : પૃથ્વીના વિશાળ વિસ્તારને કાગળના નાના ટુકડા પર વાસ્તવિક મા૫ સાથે દર્શાવવા માટે તે જરૂરી છે.
પ્રશ્ન ૨ યોગ્ય શબ્દો કે અંકો વડે નીચેના વિધાનોની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો.
નકશાઓના એક પુસ્તક કે નકશાઓના સંગ્રહને એટલાસ (Atlas) કહે છે.
પૃથ્વીના ગોળા પર સૌથી મોટા અક્ષાંશનું નામ વિષુવવૃત્ત (Equator) છે.
ભારતીય પ્રમાણસમય તરીકે ૮૨.૫° પૂર્વ (82.5° E) રેખાંશ ચિહ્નિત થયેલ છે.
ભારતીય પ્રમાણસમય ગ્રીનિચ મીનટાઈમના સ્થાનિક સમય કરતા ૫ (પાંચ) કલાક અને ૩૦ (ત્રીસ) મિનિટ આગળ છે.
પ્રશ્ન ૩ બંધબેસતાં જોડકાં જોડો.
| વિભાગ "અ" (સંજ્ઞા/ચિહ્ન) | સાચો જવાબ | વિભાગ "બ" (વિગત) |
|---|---|---|
| ૧. RS | → C. રેલવે સ્ટેશન | A. આંતરરાજય સીમા |
| ૨. [-.-.-.-.-] (બેકગ્રાઉન્ડ ડોટ્સ સાથે લીટી) | → A. આંતરરાજય સીમા | B. પોસ્ટ ઑફિસ |
| ૩. [નહેરનું વળાંકવાળું ચિહ્ન] | → F. નહેર | C. રેલવે સ્ટેશન |
| ૪. [==] (બે સમાંતર કાળી લીટીઓ) | → D. પાકા રસ્તા | D. પાકા રસ્તા |
| ૫. PO | → B. પોસ્ટ ઑફિસ | E. મંદિર |
| ૬. [ગુંબજ-મીનારાનું પ્રતીક] | → G. મસ્જિદ | F. નહેર G. મસ્જિદ |
| વિભાગ "અ" | સાચો જવાબ | વિભાગ "બ" |
|---|---|---|
| ૧. ૦° અક્ષાંશ | → D. વિષુવવૃત્ત | A. આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા |
| ૨. ૦° રેખાંશ | → B. ગ્રીનિચ રેખા | B. ગ્રીનિચ રેખા |
| ૩. ૯૦° ઉ.અ. | → E. ઉત્તર ધ્રુવ | C. દક્ષિણ ધ્રુવ |
| ૪. ૯૦° દ.અ. | → C. દક્ષિણ ધ્રુવ | D. વિષુવવૃત્ત |
| ૫. ૧૮૦° રેખાંશ | → A. આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા | E. ઉત્તર ધ્રુવ |
પ્રશ્ન ૪ નીચે આપેલા વિધાનોમાંથી ખોટો શબ્દ છેકી વિધાન ફરીથી લખો.
પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક રેખાઓને રેખાંશ કહેવામાં આવે છે.
(ચેકેલો શબ્દ:અક્ષાંશ)ઇંગ્લેન્ડના ગ્રીનિચ શહેર પરથી પસાર થતી ૦ રેખાંશને મુખ્ય રેખાંશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
(ચેકેલો શબ્દ:આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા)પૃથ્વીની સપાટી પર પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ દોરેલા કાલ્પનિક વર્તુળોને અક્ષાંશ કહે છે.
(ચેકેલો શબ્દ:રેખાંશ)પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ એમ બે સરખા ભાગોમાં વહેંચતી રેખાને વિષુવવૃત્ત કહેવામાં આવે છે.
(ચેકેલો શબ્દ:કર્કવૃત્ત)જે નકશામાં માત્ર પર્વતો, નદીઓ અને મેદાનો જેવી કુદરતી વિગતો દર્શાવેલી હોય તેને ભૌતિક નકશો કહેવામાં આવે છે.
(ચેકેલો શબ્દ:રાજકીય)સમતલ કાગળ પર ગોળાકાર વસ્તુને યથાવત ચિતરવી શક્ય નથી.
(ચેકેલો શબ્દ:શક્ય છે)આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખાને પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ઓળંગતા એક દિવસ વધે (ઉમેરાય) છે.
(ચેકેલો શબ્દ:ઘટે)પૃથ્વીનો ગોળો પૃથ્વીની ભૂગોળનું વધુ સારું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(ચેકેલો શબ્દ:સમતલ નકશો)
પ્રશ્ન ૫ મને ઓળખો.
હું પૃથ્વીને પશ્ચિમ અને પૂર્વ ગોળાર્ધમાં વિભાજિત કરું છું.
જવાબ: ગ્રીનિચ રેખા / મુખ્ય રેખાંશવૃત્ત (Prime Meridian)હું પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વિભાજિત કરું છું.
જવાબ: વિષુવવૃત્ત (Equator)હું પૃથ્વીનું સૌથી સચોટ પ્રતીક છું. મારા પર પર્વતો, સમુદ્રો અને ખંડોને તેમના વાસ્તવિક આકારમાં દર્શાવી શકાય છે, જે કાગળ પરના નકશામાં મુશ્કેલ છે.
જવાબ: પૃથ્વીનો ગોળો (Globe)નકશામાં હું રસ્તા, રેલવે કે નદીને સીધી રીતે દોરવાને બદલે ચોક્કસ સંજ્ઞાઓ કે ચિત્રો દ્વારા દર્શાવું છું.
જવાબ: રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Conventional Symbols)હું પૃથ્વી પરનો એવો રેખાંશ છું જ્યાં પૂર્વ રેખાંશ અને પશ્ચિમ રેખાંશ બંને એક જ રેખા પર આવી જાય છે. તેથી મને “પૂર્વ” કે “પશ્ચિમ” તરીકે લખવામાં આવતો નથી.
જવાબ: ૧૮૦° રેખાંશ (આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા)
પ્રશ્ન ૬ સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરો.
નકશાઓના સુવ્યવસ્થિત અને સંગઠિત સંગ્રહ ધરાવતા આખા પુસ્તકને એટલાસ કહેવામાં આવે છે. તેમાં પૃથ્વી અથવા તેના વિવિધ ભાગોની ભૌગોલિક, કુદરતી, રાજકીય અને વિષયવસ્તુ આધારિત સચોટ નકશાઓ આપેલા હોય છે.
નકશા પર દર્શાવેલા કોઈપણ બે સ્થળો વચ્ચેનું અંતર અને પૃથ્વી સપાટી પરના તે જ બે સ્થળો વચ્ચેના વાસ્તવિક જમીન પરના અંતર વચ્ચેના પરસ્પર ગુણોત્તરને પ્રમાણમાપ કહે છે. (દા.ત., ૧ સેમી = ૧૦ મીટર).
પૃથ્વીની સપાટી પર પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં સમાંતર રીતે દોરેલા કાલ્પનિક આડા વર્તુળોને અક્ષાંશ કહે છે. વિષુવવૃત્ત એ ૦° મુખ્ય અને સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે.
પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક ઊભી અર્ધવર્તુળાકાર રેખાઓને રેખાંશ કહે છે. ગ્રીનિચ રેખા એ ૦° મુખ્ય રેખાંશ છે.
આખા દેશમાં વહીવટી વ્યાવહારિકતા અને સમયપત્રકોમાં એકસૂત્રતા જાળવવા માટે દેશના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતી મુખ્ય રેખાંશના સ્થાનિક સમયને આખા દેશ માટે સમાન રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે. આ વિસ્તારને પ્રમાણસમય ક્ષેત્ર કહે છે.
પ્રશ્ન ૭ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો.
નકશા પર કોઈ સ્થાનની સચોટ સ્થિતિ નક્કી કરવા માટે અક્ષાંશ અને રેખાંશ રેખાઓના પરસ્પર છેદનથી બનતી નિર્દેશાંક પદ્ધતિ (ગ્રીડ સિસ્ટમ - Grid System) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ભૌગોલિક અક્ષાંશ (Latitude) અને રેખાંશ (Longitude) આ બે પાયાના નિર્દેશકો મળીને પૃથ્વી પરના કોઈ પણ ચોક્કસ સ્થળને દર્શાવે છે.
ગુજરાતના મધ્ય ભાગમાં આવેલા અમદાવાદ શહેરના અંદાજિત અક્ષાંશ અને રેખાંશ આશરે ૨૩° ઉત્તર અક્ષાંશ અને ૭૨.૬° પૂર્વ રેખાંશ છે.
નકશાના મુખ્ય ત્રણ ઘટકો (અંગો) છે:
(૧) અંતર અથવા પ્રમાણમાપ (Scale)
(૨) દિશા (Direction)
(૩) રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Symbols) અને રંગો
ટાઈમ ઝોન એટલે પૃથ્વીનો એવો ચોક્કસ રેખાંશીય પટ્ટો જે વહીવટી સરળતા માટે એક સમાન સમય ધરાવે છે. વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સમય મુખ્યત્વે રેખાંશ (Longitude) રેખાઓ અને પૃથ્વીની દૈનિક ધરીભ્રમણ ગતિથી નક્કી કરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૮ તફાવત આપો.
| ભૌતિક નકશા (Physical Maps) | રાજકીય નકશા (Political Maps) |
|---|---|
| ભૌતિક નકશા પૃથ્વી પરની કુદરતી બાબતો જેવી કે પર્વતો, નદીઓ, ઉચ્ચપ્રદેશો, મેદાનો અને મહાસાગરો વગેરે દર્શાવે છે. | રાજકીય નકશા માનવસર્જિત વહીવટી ક્ષેત્રો જેવા કે દેશો, રાજ્યો, સરહદો, જીલ્લાઓ અને શહેરો દર્શાવે છે. |
| અક્ષાંશ (Latitude) | રેખાંશ (Longitude) |
|---|---|
| પૃથ્વીના ગોળા પર પૂર્વથી પશ્ચિમ દોરેલી આડી કાલ્પનિક વર્તુળાકાર રેખાઓ છે. | પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તરથી દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી ઊભી કાલ્પનિક અર્ધવર્તુળાકાર રેખાઓ છે. |
| વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં અક્ષાંશવૃત્તો ક્રમશઃ નાના થતાં જાય છે અને લંબાઈ સરખી હોતી નથી. | દરેક રેખાંશની લંબાઈ સરખી (એકસમાન) હોય છે અને તેઓ ધ્રુવો પર ભેગા થાય છે. |
| વિષુવવૃત્ત (Equator) | ગ્રીનિચ રેખા (Greenwich Line) |
|---|---|
| તે પૃથ્વીની સપાટીની મધ્યમાંથી પસાર થતું મુખ્ય ૦° અક્ષાંશવૃત્ત છે. | તે લંડનના ગ્રીનિચ પરથી પસાર થતું મુખ્ય ૦° રેખાંશવૃત્ત છે. |
| તે પૃથ્વીને સમાન ઉત્તર ગોળાર્ધ અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ એમ બે ભાગમાં વહેંચે છે. | તે પૃથ્વીને સમાન પૂર્વ ગોળાર્ધ અને પશ્ચિમ ગોળાર્ધ એમ બે ભાગમાં વહેંચે છે. |
| સ્થાનિક સમય (Local Time) | પ્રમાણસમય (Standard Time) |
|---|---|
| કોઈપણ ચોક્કસ સ્થળ પર આકાશમાં સૂર્યની સર્વોચ્ચ સ્થિતિ (બપોરે ૧૨:૦૦) ના આધારે ગણવામાં આવતો સમય છે. | સમગ્ર દેશ કે પ્રદેશના વહીવટ માટે તેના મધ્યભાગમાંથી પસાર થતા રેખાંશના સમયને સમાન સમય તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે. |
| જુદા-જુદા રેખાંશ પર આવેલા શહેરોનો સ્થાનિક સમય અલગ-અલગ હોય છે. | આખા દેશમાં ઘડિયાળ એક જ પ્રમાણસમય દર્શાવતી હોવાથી સમય સરખો રહે છે. |
પ્રશ્ન ૯ ચાલો, ગણતરી કરીએ...
ઉકેલ:
૧. આપેલ ગુણોત્તર: ૨.૫ સેમી = ૫૦૦ કિ.મી.
૨. તેથી ૧ સેમીનું મૂલ્ય = ૫૦૦ / ૨.૫ = ૨૦૦ કિ.મી.
૩. હવે, ૧૩ સેમીનું વાસ્તવિક અંતર = ૧૩ × ૨૦૦ કિ.મી. = ૨૬૦૦ કિ.મી.
જવાબ: બે શહેરો વચ્ચેનું વાસ્તવિક અંતર ૨૬૦૦ કિ.મી. થશે.
ઉકેલ:
૧. પૃથ્વી ૨૪ કલાકમાં ૩૬૦° રેખાંશ ફરે છે.
૨. તેથી ૧ કલાકમાં પસાર થતાં રેખાંશ = ૩૬૦° / ૨૪ = ૧૫°
જવાબ: પૃથ્વી ૧ કલાકમાં ૧૫° રેખાંશ પસાર કરશે.
ઉકેલ:
૧. તમારું સ્થાન = ૧૫° પશ્ચિમ રેખાંશ (સમય: બપોરે ૦૨:૦૦ PM)
૨. મિત્રનું સ્થાન = ૪૫° પશ્ચિમ રેખાંશ
૩. બંને સ્થાનો વચ્ચે રેખાંશનો તફાવત = ૪૫° - ૧૫° = ૩૦° રેખાંશ
૪. ૧° રેખાંશના તફાવતે સમયનો ફરક = ૪ મિનિટ
૫. ૩૦° રેખાંશના તફાવતે સમયનો ફરક = ૩૦ × ૪ = ૧૨૦ મિનિટ (એટલે કે ૨ કલાક)
૬. મિત્ર વધુ પશ્ચિમમાં (૪૫° પ.રે.) આવેલો હોવાથી ત્યાંનો સમય પાછળ ચાલશે.
૭. તેથી, મિત્રનો સમય = ૦૨:૦૦ PM - ૨ કલાક = ૧૨:૦૦ PM (બપોરના ૧૨:૦૦ વાગ્યા હશે)
જવાબ: તમારા મિત્રને ત્યાં બપોરના ૧૨:૦૦ વાગ્યા હશે.
પ્રશ્ન ૧૦ નીચેનાં વિધાનો માટે કારણો આપો.
પૃથ્વી ગોળાકાર હોવાથી સૂર્યના કિરણો વિષુવવૃત્ત (૦° અક્ષાંશ) પર આખું વર્ષ બરાબર સીધા પડે છે, જેથી ત્યાં અત્યંત ગરમી રહે છે. પરંતુ જેમ-જેમ આપણે વિષુવવૃત્તથી બંને ધ્રુવો તરફ (ઉચ્ચ અક્ષાંશ તરફ) જઈએ છીએ, તેમ-જેમ સૂર્યના કિરણો ક્રમશઃ વધુ ને વધુ ત્રાંસા પડતા જાય છે, જેના કારણે ગરમી ઘટતી જાય છે. ધ્રુવો પર સૂર્યપ્રકાશ નહિવત્ મળતો હોવાથી ત્યાં કાયમી બરફ છવાયેલો રહે છે.
પૃથ્વી ગોળાકાર છે અને શૂન્ય અંશ (૦°) ગ્રીનિચ રેખાથી પૂર્વ તરફ ૧૮૦° જઈએ કે પશ્ચિમ તરફ ૧૮૦° જઈએ, બંને દિશામાંથી ગણતરી કરતાં આવતી ૧૮૦° રેખા એક જ સામાન્ય ભૌગોલિક રેખા પર ભેગી થઈ જાય છે. તે બંને અલગ રેખા નથી, પરંતુ એક જ સિંગલ રેખા છે, તેથી તેને પૂર્વ કે પશ્ચિમ દર્શાવ્યા વિના માત્ર ૧૮૦° જ લખવામાં આવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ૧૮૮૪ માં ગ્રીનિચ રેખાને પ્રમાણભૂત ગણવામાં આવી તે પહેલાં વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં પોતપોતાની અલગ-અલગ મધ્ય રેખાઓ ચલણમાં હતી. ભારતમાં પણ ગ્રીનિચના સેંકડો વર્ષો પહેલાં ઉજ્જૈન (ઉજ્જૈયિની) ના રેખાંશને ભારતની 'મુખ્ય મધ્ય રેખા' (Prime Meridian) સ્વીકારવામાં આવી હતી અને વરાહમિહિર જેવા ૧૫૦૦ વર્ષ જૂના ખગોળશાસ્ત્રીઓ ઉજ્જૈનને કેન્દ્ર રાખીને જ સમય અને ખગોળીય સ્થિતિની ગણતરી કરતા હતા.
જો દેશનો દરેક ભૌગોલિક ભાગ અથવા શહેર પોતાના ચોક્કસ સ્થાનિક રેખાંશ મુજબનો અલગ-અલગ સ્થાનિક સમય વાપરવા લાગે, તો દેશભરમાં રેલવે, ટપાલ સેવા, સંચાર માધ્યમો, વિમાની વ્યવહારો અને સરકારી કાર્યાલયોના સમયપત્રકો ગોઠવવામાં ભારે ગૂંચવણ અને અશાંતિ સર્જાય. સમગ્ર દેશમાં સમયપત્રકની એકતા અને સુવિધા જાળવવા માટે દેશની મધ્યમાંથી પસાર થતી મધ્યરેખાના સ્થાનિક સમયને જ પ્રમાણસમય તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે.
કેટલાક દેશો પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં ખૂબ જ વિશાળ ભૌગોલિક પથરાવ (મોટો રેખાંશીય વ્યાપ) ધરાવે છે. આવા દેશોમાં પૂર્વ અને પશ્ચિમ છેડા વચ્ચે સ્થાનિક સમયમાં ૨ થી ૧૧ કલાક સુધીનો બહુ મોટો તફાવત પડી જાય છે. આવા દેશોમાં એક જ પ્રમાણસમય રાખવો અશક્ય હોવાથી તેઓ વહીવટી સરળતા માટે એકથી વધુ પ્રમાણસમય (ટાઇમઝોન) અપનાવે છે. (દા.ત., રશિયામાં ૧૧ અને યુ.એસ.એ.માં ૬ ટાઇમઝોન છે).
આ રેખા ૧૮૦° ના સીધા રેખાંશ પર દોરવામાં આવી હોત તો તે પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓ અને કેટલાક દેશોની જમીન પરથી પસાર થતી હોત. તેના લીધે એક જ દેશના જુદા-જુદા ભાગોમાં એક જ સમયે બે અલગ-અલગ વાર અને બે અલગ-અલગ તારીખ થઈ જાય. આ બધી ગૂંચવણ નિવારવા અને આખા ટાપુ કે દેશમાં એક જ વાર અને તારીખ રહે તે માટે આ રેખાને જમીનથી દૂર રાખી સમુદ્ર પર વાંકી-ચૂંકી દોરવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન ૧૧ નીચેના પ્રશ્નોનો સવિસ્તાર ઉત્તર આપો.
પૃથ્વી ત્રિ-પરિમાણીય ગોળાકાર ધરાવે છે. જો આપણે માત્ર કોઈ સ્થાનનો અક્ષાંશ (આડી રેખા) જાણીએ, તો આપણને એટલી જ ખબર પડશે કે તે સ્થળ વિષુવવૃત્તથી કેટલું ઉત્તરમાં કે દક્ષિણમાં છે, પરંતુ તે આખા અક્ષાંશના વર્તુળ પર પૂર્વથી પશ્ચિમમાં ક્યાં આવેલું છે તે જાણી શકાશે નહીં. તે જ રીતે માત્ર રેખાંશ (ઊભી રેખા) જાણવાથી પૂર્વ કે પશ્ચિમની દિશાની સ્થિતિ ખબર પડે છે પણ અક્ષાંશીય ઊંચાઈ સમજાતી નથી.
જ્યારે અક્ષાંશ અને રેખાંશ બંને એકબીજાને કાપે છે, ત્યારે ગ્રીડ (જાળી) પર ચોક્કસ છેદનબિંદુ બને છે જેને ભૌગોલિક નિર્દેશાંકો (Coordinates) કહે છે. આ અક્ષાંશ-રેખાંશના સંગમબિંદુના આધારે પૃથ્વી પરના કોઈપણ સ્થાનનું બિલકુલ સચોટ સ્થાન નક્કી કરી શકાય છે, આથી બંનેની સંયુક્ત જરૂરિયાત અનિવાર્ય છે.
ભારત દેશ પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં આશરે ૬૮° પૂ.રે. થી ૯૭° પૂ.રે. (લગભગ ૩૦° રેખાંશ) સુધી વિસ્તરેલો છે. આ ભૌગોલિક પથરાવના કારણે પૂર્વ છેડે આવેલા અસમ (તિનસુકિયા) અને પશ્ચિમ છેડે આવેલા ગુજરાત (પોરબંદર) ના સ્થાનિક સમયમાં લગભગ ૨ કલાક (૩૦ × ૪ મિનિટ = ૧૨૦ મિનિટ) નો મોટો તફાવત પડે છે.
જો આખા દેશમાં વહીવટી સમય એક સમાન ન રાખવામાં આવે તો રેલવે અને વિમાની સમયપત્રકો ગોઠવવા અશક્ય થઈ જાય. આ સમસ્યા ટાળવા માટે ભારતના બરાબર મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતી ૮૨.૫° પૂર્વ રેખાંશ ને પ્રમાણભૂત રેખા સ્વીકારવામાં આવી અને તેના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર દેશ માટે ભારતીય પ્રમાણસમય (Indian Standard Time - IST) તરીકે માન્ય ગણવામાં આવ્યો છે.
નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો નીચે મુજબ છે અને નકશાના સાચા વાંચન માટે તેનું મહત્વ ખૂબ મોટું છે:
૧. દિશા (Direction): સામાન્ય રીતે નકશાની ઉપર જમણા ખૂણામાં તીર અને 'N' ચિહ્ન દર્શાવી ઉત્તર દિશા બતાવાય છે. તેના આધારે પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ તેમજ ખૂણાઓની મધ્યવર્તી દિશાઓ (ઈશાન, અગ્નિ, નૈઋત્ય, વાયવ્ય) નો સાચો ખ્યાલ આવે છે.
૨. પ્રમાણમાપ (Scale): કાગળ પર પૃથ્વીના વિશાળ ભૂમિભાગને માપસર દર્શાવવા પ્રમાણમાપ જરૂરી છે. તે નકશા પરનું અંતર અને જમીન પરના વાસ્તવિક અંતર વચ્ચેનો ચોક્કસ ગુણોત્તર છે, જેથી અંતર સાચું માપી શકાય છે.
૩. રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Symbols) અને રંગો: વિશાળ પૃથ્વીની કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાઓને નકશાના મર્યાદિત કાગળ પર દર્શાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત એવા વિશિષ્ટ ચિહ્નો અને રંગો (જેમ કે જળાશય માટે વાદળી, પહાડ માટે કથ્થાઈ) વપરાય છે. તેનાથી નકશો વાંચવો અત્યંત સરળ બને છે.
પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે અને ૨૪ કલાકમાં એક પરિભ્રમણ (૩૬૦° રેખાંશ) પૂર્ણ કરે છે. આથી, સમય અને રેખાંશ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબની ગાણિતિક ગણતરી પરથી સચોટ રીતે સમજી શકાય છે:
૧. પૃથ્વીને ૧ કલાકમાં પસાર કરવા પડતા રેખાંશ = ૩૬૦° / ૨૪ = ૧૫° રેખાંશ ફરે છે.
૨. તેથી, ૧° રેખાંશ ફરવા માટે પૃથ્વીને લાગતો સમય = ૬૦ મિનિટ / ૧૫° = ૪ મિનિટ.
૩. પૃથ્વી પૂર્વથી પશ્ચિમ ફરતી હોવાથી પૂર્વમાં સૂર્યોદય વહેલો થાય છે. આથી ૦° ગ્રીનિચ રેખાથી જેમ-જેમ પૂર્વ તરફ જઈએ તેમ સમય દર ૧° રેખાંશે ૪ મિનિટ આગળ થાય છે (પ્લસ થાય છે), અને જેમ-જેમ પશ્ચિમ તરફ જઈએ તેમ સમય દર ૧° રેખાંશે ૪ મિનિટ પાછળ થાય છે (બાદ થાય છે). આ સિદ્ધાંત સમગ્ર વૈશ્વિક સમયની ગણતરી નક્કી કરે છે.
પાઠ્યપુસ્તક પ્રવૃત્તિ: નકશા અવલોકન (આકૃતિ ૧.૧ પર આધારિત - પેજ ૯)
નીચે આપેલી આકૃતિ ૧.૧ ના નકશાના આધારે નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો:
૧. હોસ્પિટલને ચિહ્નિત કરો: આપેલા નકશામાં હોસ્પિટલ બરાબર મધ્ય ભાગમાં આવેલી છે, જેના પર લાલ ક્રોસ (+) નું ચિહ્ન છે અને 'HOSPITAL' લખેલું છે.
૨. વાદળી રંગના વિસ્તારો શું દર્શાવી રહ્યા છે?: નકશામાં વાદળી રંગ સામાન્ય રીતે જળાશયો માટે વપરાય છે. અહીં વાદળી રંગનો વિસ્તાર નદી કે તળાવ દર્શાવે છે જે રેલવે સ્ટેશન અને હોસ્પિટલની નજીક છે.
૩. રેલવે સ્ટેશનથી સૌથી દૂરનું સ્થળ (શાળા, નગરપંચાયત કે જાહેર ઉદ્યાનમાંથી): નકશા મુજબ રેલવે સ્ટેશન ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) ખૂણામાં છે. શાળા દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં, નગરપંચાયત પૂર્વ તરફ અને જાહેર ઉદ્યાન (બગીચો/ખેતર) નકશાના છેવાડે પૂર્વમાં છે. તેથી, રેલવે સ્ટેશનથી જાહેર ઉદ્યાન સૌથી દૂર આવેલું છે.
પ્રશ્ન ૧૨ નીચેના નકશાઓનું અવલોકન કરી તેનો પ્રકાર લખો. (પેજ ૧૧)
સમજૂતી: જે નકશામાં પૃથ્વીના કુદરતી ભૌગોલિક લક્ષણો જેમ કે પર્વતમાળાઓ (હિન્દુકુશ, હિમાલય), જળાશયો (અરબી સમુદ્ર, બંગાળનો ઉપસાગર), નદીઓ અને ઉચ્ચપ્રદેશો દર્શાવવામાં આવે તેને ભૌતિક નકશો કહે છે.
સમજૂતી: જે નકશામાં કોઈ ચોક્કસ વિષયવસ્તુની વિગતો (જેમ કે પાકનું વિતરણ, વરસાદ, વસ્તી, ઉદ્યોગો વગેરે) દર્શાવવામાં આવી હોય તેને વિષય આધારિત (Thematic) નકશો કહે છે.
સમજૂતી: જે નકશામાં જુદા જુદા દેશો, રાજ્યો, તેમની સીમાઓ (સરહદો) અને વહીવટી વિભાગો દર્શાવવામાં આવે તેને રાજકીય નકશો કહે છે.
પ્રશ્ન ૧૩ માગ્યા મુજબ પ્રવૃત્તિ કરશો. (પેજ ૧૨ થી ૧૫)
હોકાયંત્ર અને દિશાચક્રના આધારે પૃથ્વી પર ચાર મુખ્ય દિશાઓ અને ચાર મધ્યવર્તી દિશાઓ (ખૂણાઓ) નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:
મુખ્ય ચાર દિશાઓ:
ઉત્તર (North): હોકાયંત્રમાં સૌથી ઉપરની દિશા (N).
દક્ષિણ (South): હોકાયંત્રમાં સૌથી નીચેની દિશા (S).
પૂર્વ (East): હોકાયંત્રમાં જમણી બાજુની દિશા (E).
પશ્ચિમ (West): હોકાયંત્રમાં ડાબી બાજુની દિશા (W).
મધ્યવર્તી ચાર દિશાઓ (ખૂણાઓ):
ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન - North-East): ઉત્તર અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ - South-East): દક્ષિણ અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય - South-West): દક્ષિણ અને પશ્ચિમ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય - North-West): ઉત્તર અને પશ્ચિમ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
૨. તમારા ઘરથી તમારી શાળા સુધી વચ્ચે આવતાં સ્થળોનો રૂઢ સંજ્ઞા સાથેનો નકશો તૈયાર કરો.માર્ગદર્શન અને નકશો દોરવાની રીત:
આ પ્રયોગાત્મક પ્રવૃત્તિ માટે વિદ્યાર્થીઓએ કાગળ પર પોતાના ઘરથી શાળા સુધીના કાચા રસ્તાનો નકશો તૈયાર કરવાનો છે, જેમાં નીચે દર્શાવેલી મહત્વની રૂઢ સંજ્ઞાઓ (ચિહ્નો) નો ફરજિયાત ઉપયોગ કરવો:ઘર/વસાહત: લાલ રંગના નાના ચોરસ બોક્સ દોરવા.
પાકો રસ્તો: લાલ રંગની બે સમાંતર લીટીઓ દોરવી.
કાચો રસ્તો: તૂટક લીટીઓ (_ _ _ _) દર્શાવવી.
નદી કે તળાવ: વાદળી રંગના વળાંકવાળા પટ્ટા અથવા ગોળાકાર જળાશય દોરવું.
રેલવે લાઈન: પાટા જેવું કાળું પ્રતીક દોરવું.
મંદિર: નાનું ધજાવાળું પ્રતીક બનાવવું.
શાળા: શાળાની ઇમારતનું ચિહ્ન અથવા ધ્વજસ્તંભ દોરવો.
૩. નીચે આપેલા સ્થળો અને આપના શિક્ષકશ્રી લખાવે તે સ્થળ તમારી શાળાથી કઈ દિશામાં આવેલા છે તે વિચારીને લખો.શાળાને મધ્ય કેન્દ્રીય બિંદુ (સંદર્ભ) તરીકે ધ્યાનમાં રાખીને, આસપાસના મુખ્ય સ્થળોની અંદાજિત દિશાઓ નીચે મુજબ નોંધી શકાય છે:
(i) પોસ્ટ ઑફિસ: પૂર્વ (East) દિશા તરફ.
(ii) મંદિર: ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન) દિશા તરફ.
(iii) પાણીની ટાંકી: પશ્ચિમ (West) દિશા તરફ.
(iv) બજાર: દક્ષિણ (South) દિશા તરફ.
(v) તમારું ઘર: ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) દિશા તરફ.
(vi) દવાખાનું / હેલ્થ સેન્ટર: દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ) દિશા તરફ.
૪. નીચે આપેલા નકશાનું અવલોકન કરીને આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ એક-બે શબ્દમાં આપો. (સુંદરપુર ગામ અને રતનપુર ગામનો નકશો - પેજ ૧૩)પ્રશ્નોત્તરી અને સચોટ જવાબો:
(i) નદી કઈ દિશામાં વહી રહી છે ?
જવાબ: દક્ષિણ-પશ્ચિમ (South-West) દિશામાં
સ્પષ્ટતા: નદી નકશાના ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન) ભાગથી શરૂ થઈને દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય) તરફ વહી રહી છે.(ii) રતનપુર ગામની પશ્ચિમ દિશા તરફ ક્યા પ્રકારનો માર્ગ પસાર થાય છે?
જવાબ: પાકો રસ્તો (મેટલ રોડ) અને બ્રોડગેજ રેલવે માર્ગ(iii) સુંદરપુર ગામની ઉત્તર દિશા બાજુ કયો માર્ગ પસાર થાય છે?
જવાબ: નેશનલ હાઈવે (N.H. / રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ / પાકો રસ્તો)(iv) રેલવે પુલથી કઈ તરફ પોલીસ સ્ટેશન આવેલું છે?
જવાબ: દક્ષિણ-પૂર્વ (South-East) દિશા તરફ(v) મંદિરથી આરોગ્ય કેન્દ્ર કઈ દિશા તરફ આવેલું છે?
જવાબ: દક્ષિણ-પશ્ચિમ (South-West) દિશા તરફ(vi) નીચેના આપેલા સ્થાન શાળાથી કઈ દિશા તરફ આવેલ છે?
આરોગ્ય કેન્દ્ર (Dispensary): ઉત્તર (North) અથવા ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) દિશા તરફ.
જિલ્લાની સીમા: પૂર્વ (East) દિશા તરફ.
પોસ્ટ ઑફિસ: પૂર્વ / ઉત્તર-પૂર્વ (East / North-East) દિશા તરફ.
૫. પાઠના આધારે શબ્દ-કોયડો (Crossword) ઉકેલો. (પેજ ૧૪ અને ૧૫)આપેલા કૌંસના અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને શબ્દચોરસના સાચા જવાબો નીચે મુજબ છે:
ડાબેથી જમણે (આડી ચાવી - Across):
૧. નકશામાં એક વિશાળ વિસ્તારને નાના સ્વરૂપમાં દર્શાવવું → SCALE (પ્રમાણમાપ)
૪. એક અનુકૂળ ગોળાકાર → GLOBE (PST પૃથ્વીનો ગોળો)
૫. સૌથી લાંબી સમાંતર અક્ષાંશ રેખા → EQUATOR (વિષુવવૃત્ત)
૬. તે સ્થાન જ્યાંથી ગ્રિનિચ રેખા પસાર થાય છે → GREENWICH (ગ્રિનિચ શહેર)
૮. માર્ગને શોધવાનું સરળ સાધન → MAP (નકશો)
૧૦. વિષુવવૃત્ત રેખાથી અંતરનું એક માપ → LATITUDE (અક્ષાંશ)
ઉપરથી નીચે (ઊભી ચાવી - Down):
૨. ગ્રિનિચ રેખાથી અંતરનું એક માપ → LONGITUDE (રેખાંશ)
૩. તે બંને સાથે મળીને એક સ્થળ શોધવામાં મદદરૂપ બને છે → COORDINATES (નિર્દેશાંક)
૬. જે અક્ષાંશ અને રેખાંશ સાથે મળીને બનાવે છે → GRID (ગ્રીડ / જાળી)
૭. તે સમય, જેના આપણે ભારતમાં પાલન કરીએ છીએ → IST (Indian Standard Time)
૯. જે પૃથ્વીના ગોળાનું મધ્યરેખાંશવૃત્ત છે → PM (Prime Meridian)
૧૧. એક રેખા માટે ટૂંકો શબ્દ : જેને ઓળંગતા તારીખ અને વાર બદલાય છે → IDL (International Date Line)
૬. નીચે આપેલ બાબત સામે તેની રૂઢ સંજ્ઞા દોરે. (પેજ ૧૫)નકશાપોથી અને ભૌગોલિક ચિત્રકામ માટે નીચે દર્શાવેલી વિગતો સામે તેની સાચી રૂઢ સંજ્ઞાઓ (ચિહ્નો) આ રીતે દોરવી:
બાબત / ભૌગોલિક ફીચર રૂઢ સંજ્ઞાની આકૃતિ અને દોરવાની રીત વૃક્ષ (Tree) લીલા રંગનું નાનું ગોળાકાર ઝાડવું. બ્રોડગેજ રેલવે લાઈન (Broad Gauge Railway) કાળા રંગના પાટાની સમાંતર રેખા વચ્ચે સમાન અંતરે આડી નાની લીટીઓ. મંદિર (Temple) ઘુમ્મટ અને ટોચ પર લાલ ત્રિકોણાકાર ધજા ધરાવતું નાનું લાલ ચિહ્ન. કાચો રસ્તો (Unpaved Road) લાલ કે કાળા રંગની તૂટક-તૂટક લાઈન (_ _ _ _ _). વસાહતો (Settlement) લાલ રંગના ચાર નાના ચોરસ બોક્સ એકબીજાની નજીક. તળાવ (Pond) વાદળી રંગનું પાણી ભરેલું અંડાકાર કે વર્તુળાકાર ચિત્ર. આંતર જિલ્લા સીમા (Inter-District Boundary) નાની-મોટી તૂટક લીટીઓ અને ટપકાં ધરાવતી રેખા (_ . _ . _ . _). પોલીસ સ્ટેશન (Police Station) અંગ્રેજીમાં બોલ્ડ અક્ષરોમાં લખેલું PS. ૭. નીચેના ટૂંક શબ્દોના પાઠના આધારે અંગ્રેજી અને ગુજરાતીમાં પૂરા નામ લખો. (પેજ ૧૫)ટૂંકું નામ અંગ્રેજીમાં પૂરું નામ (Full Name in English) ગુજરાતીમાં પૂરું નામ (Full Name in Gujarati) IDL International Date Line આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા PM Prime Meridian મુખ્ય રેખાંશવૃત્ત (ગ્રીનિચ રેખા) IST Indian Standard Time ભારતીય પ્રમાણસમય GMT Greenwich Mean Time ગ્રીનિચ મીન ટાઈમ
પ્રશ્ન ૧ નીચે આપેલ દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી લાગુ પડતા વર્તુળને પૂર્ણ કરો. (પેજ ૧૭-૧૮)
(A) મહાસાગરો અને ખંડો પૃથ્વીની આબોહવાને નિર્ધારિત કરે છે.
(B) મહાસાગરો અને ખંડો સજીવોના જીવનના તમામ પાસાંઓને અસર કરે છે.
(C) પૃથ્વી પર મહાસાગરો કુલ સાત છે અને ખંડોની સંખ્યા પાંચ છે.
(D) મહાસાગરો અને ખંડો માનવજીવનના ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિને પણ અસર કરે છે.
સાચો વિકલ્પ: (C) પૃથ્વી પર મહાસાગરો કુલ સાત છે અને ખંડોની સંખ્યા પાંચ છે.
સમજૂતી: પૃથ્વી પર મહાસાગરોની સંખ્યા ૫ (પાંચ) છે અને ખંડોની સંખ્યા ૭ (સાત) છે. આથી આપેલું વિધાન ભૌગોલિક રીતે ખોટું છે.
(A) જમીનનું પ્રમાણ એક ચતુર્થાંશ ભાગનું છે.
(B) ત્રણ ચતુર્થાંશ ભાગમાં પાણી આવેલું છે.
(C) આકાશનો રંગ વાદળી છે.
(D) પર્વતોનું પ્રમાણ વધારે છે.
સાચો વિકલ્પ: (B) ત્રણ ચતુર્થાંશ ભાગમાં પાણી આવેલું છે.
સમજૂતી: પૃથ્વીની સપાટીના આશરે ૩/૪ (૭૧%) ભાગ પર પાણી ફેલાયેલું હોવાથી અંતરીક્ષમાંથી જોતાં પૃથ્વી સુંદર વાદળી રંગની દેખાય છે.
કારણ : દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઉત્તર ગોળાર્ધ કરતા પાણીનો વિસ્તાર ઘણો વધારે છે.
(A) વિધાન સાચું છે પણ કારણ ખોટું છે.
(B) કારણ સાચું છે પણ વિધાન ખોટું છે.
(C) વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને વિધાન કારણની સાચી સમજૂતી છે.
(D) વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે પણ કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.
સાચો વિકલ્પ: (C) વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને વિધાન કારણની સાચી સમજૂતી છે.
સમજૂતી: દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં પાણીનો મોટો વિસ્તાર ફેલાયેલો હોવાથી તેને જળગોળાર્ધ કહે છે અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જમીન વધુ હોવાથી તેને ભૂમિગોળાર્ધ કહે છે.
(A) ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસ્તી વધારે છે.
(B) ગ્રીનલૅન્ડ બરફથી ઢંકાયેલો છે.
(C) ઓસ્ટ્રેલિયાનું કદ ઘણું મોટું છે.
(D) ગ્રીનલૅન્ડ માત્ર ઉત્તર ગોળાર્ધમાં છે.
સાચો વિકલ્પ: (C) ઓસ્ટ્રેલિયાનું કદ ઘણું મોટું છે.
સમજૂતી: ઓસ્ટ્રેલિયા કદમાં અત્યંત વિશાળ હોવાથી તેને સૌથી નાનો ખંડ માનવામાં આવે છે, જ્યારે ગ્રીનલેન્ડ કદમાં નાનો હોવાથી તેને વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ માનવામાં આવે છે.
(A) મોટાભાગનું પાણી મહાસાગરોમાં ખારું છે.
(B) પીવાલાયક મીઠું પાણી ખૂબ મર્યાદિત માત્રામાં છે.
(C) ગ્લેશિયરમાં પાણી બરફ સ્વરૂપે જમા થયેલું છે.
(D) ઉપરના તમામ કારણો સાચા છે.
સાચો વિકલ્પ: (D) ઉપરના તમામ કારણો સાચા છે.
સમજૂતી: પૃથ્વી પરના કુલ જથ્થામાંથી ૯૭%થી વધુ પાણી સમુદ્રમાં ખારું છે અને મીઠું પાણી બહુ જ ઓછું છે જેમાંથી પણ મોટો ભાગ હિમનદીઓમાં બરફ સ્વરૂપે છે.
(A) ઈન્ડોનેશિયા
(B) ઓસ્ટ્રેલિયા
(C) ઈન્ડિયા
(D) આફ્રિકા
સાચો વિકલ્પ: (C) ઈન્ડિયા
સમજૂતી: ભારત દેશના પ્રાચીન નામ 'હિન્દુસ્તાન' કે 'ઇન્ડિયા' પરથી તેની દક્ષિણે આવેલા વિશાળ સમુદ્રનું નામ 'હિંદ મહાસાગર' રાખવામાં આવ્યું છે.
(A) મહાસાગરોનું મોટાભાગનું પાણી ખારું છે અને પીવા કે વપરાશ યોગ્ય નથી.
(B) બધું પાણી વાતાવરણમાં બાષ્પ બનીને ઉડી ગયું છે.
(C) નદીઓનું પાણી હવે પૃથ્વીની અંદર જતું રહે છે.
(D) હિમનદીઓ પીગળવાનું સંપૂર્ણ બંધ થઈ ગયું છે.
સાચો વિકલ્પ: (A) મહાસાગરોનું મોટાભાગનું પાણી ખારું છે અને પીવા કે વપરાશ યોગ્ય નથી.
સમજૂતી: સમુદ્રનું ખારું પાણી માનવીના દૈનિક વપરાશ કે ખેતી માટે સીધું કામ આવતું નથી, અને મીઠા પાણીનો જથ્થો ૧%થી પણ ઓછો છે.
કારણ : પૃથ્વી પર પાણીનો મોટો ભાગ મહાસાગરોમાં છે જે ખારું હોવાથી સીધું ઉપયોગમાં લઈ શકાતું નથી.
(A) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે અને કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.
(B) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે પરંતુ કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.
(C) વિધાન સાચું છે પણ કારણ ખોટું છે.
(D) વિધાન ખોટું છે પણ કારણ સાચું છે.
સાચો વિકલ્પ: (A) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે અને કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.
કારણ : એન્ટાર્કટિકા ખંડ પૃથ્વીની સૌથી ગરમ આબોહવા ધરાવતો પ્રદેશ છે.
(A) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે અને કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.
(B) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે પરંતુ કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.
(C) વિધાન સાચું છે પણ કારણ ખોટું છે.
(D) વિધાન ખોટું છે પણ કારણ સાચું છે.
સાચો વિકલ્પ: (C) વિધાન સાચું છે પણ કારણ ખોટું છે.
સમજૂતી: એન્ટાર્કટિકા ખંડ પૃથ્વી પરનો સૌથી ઠંડો અને શુષ્ક પ્રદેશ છે જ્યાં તાપમાન હંમેશાં શૂન્યથી નીચે રહે છે, આથી કારણ ખોટું આપેલું છે.
(A) બંને વચ્ચે એક વિશાળ મહાસાગર આવેલો છે.
(B) બંને ખંડોના કદમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.
(C) ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ બંને ભિન્ન રીતે વિકસિત થયા છે.
(D) બંને અલગ-અલગ ગ્રહ પર આવેલા છે.
સાચો વિકલ્પ: (C) ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ બંને ભિન્ન રીતે વિકસિત થયા છે.
સમજૂતી: યુરોપ અને એશિયા બંને સળંગ જમીન ભાગ ધરાવે છે પરંતુ પ્રાચીન સમયથી બંનેની સામાજિક, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક ઓળખ સંપૂર્ણપણે અલગ રહી છે.
પ્રશ્ન ૨ યોગ્ય શબ્દો કે અંકો વડે નીચેના વિધાનોની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો. (પેજ ૧૯)
૧. અંતરીક્ષમાંથી પૃથ્વી વાદળી રંગની દેખાય છે પરંતુ જો પૃથ્વી પર માત્ર ૨૫% જ પાણી હોય તો પૃથ્વીનો રંગ બદામી કે પીળો (જમીન જેવો રંગ) દેખાય.
૨. પૃથ્વીની સપાટીનો લગભગ ૭૧% (આશરે ૩/૪) ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે.
૩. નકશા મુજબ જો તમે ભારતથી સીધા દક્ષિણ દિશામાં મુસાફરી કરો તો હિંદ મહાસાગર પાર કર્યા પછી તમે દક્ષિણ મહાસાગરમાં પ્રવેશશો.
૪. સમુદ્રમાં આવતી ત્સુનામી એ માત્ર પાણીની લહેર નથી પરંતુ એ સમુદ્રના તળિયે થતી ભૂકંપ કે જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ જેવી ભૌગોલિક હલનચલનનું પરિણામ છે.
૫. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ ઉત્તર અમેરિકા અને દક્ષિણ અમેરિકાને અલગ ખંડ ગણવાને બદલે એક જ ભૂમિભાગ તરીકે ગણે તો પૃથ્વી પર કુલ ખંડોની સંખ્યા ૬ (છ) થઈ શકે છે.
૬. મહાસાગરને પૃથ્વીના ફેફસાં કહેવામાં આવે છે કારણ કે વિશ્વની અડધાથી વધુ ઓક્સિજન મહાસાગરની વનસ્પતિ (દરિયાઈ લીલ / પ્લાન્કટોન) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રશ્ન ૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો. (પેજ ૧૯)
૧. પૃથ્વી પર સાત ખંડો અને પાંચ મહાસાગરો છે પરંતુ જમીન વિસ્તાર કરતા જળ વિસ્તારનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે. → ખોટું
૨. ઉત્તર અમેરિકા અને દક્ષિણ અમેરિકા બંને ખંડો એકબીજા સાથે જમીન માર્ગે જોડાયેલા છે. → સાચું
૩. એશિયા ખંડ પૃથ્વીના માત્ર ૧૦ ટકા ભાગ પર ફેલાયેલો છે તેથી તે વિશ્વનો સૌથી નાનો ખંડ છે. → ખોટું
૪. એન્ટાર્કટિકા ખંડ પર બરફની જાડી પરત હોવા છતાં ત્યાં ભારત જેવા દેશોએ પોતાના સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપ્યા છે. → સાચું
૫. આફ્રિકા એકમાત્ર એવો ખંડ છે જેમાંથી કર્કવૃત્ત, વિષુવવૃત્ત અને મકરવૃત્ત એમ ત્રણેય મુખ્ય અક્ષાંશ પસાર થાય છે. → સાચું
પ્રશ્ન ૪ નીચે આપેલા વિધાનોમાંથી ખોટો શબ્દ છેકી વિધાન ફરીથી લખો. (પેજ ૧૯-૨૦)
૧. પૃથ્વીના નકશામાં ઉત્તર ગોળાર્ધ જમીનનો વિસ્તાર વધારે / જોવા મળે છે.
સુધારેલું વિધાન: પૃથ્વીના નકશામાં ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જમીનનો વિસ્તાર વધારે જોવા મળે છે.૨. પૃથ્વી પરનો સૌથી મોટો મહાસાગર / પેસેફિક છે.
સુધારેલું વિધાન: પૃથ્વી પરનો સૌથી મોટો મહાસાગર પેસેફિક છે.૩. ભારતની પૂર્વ દિશામાં / બંગાળનો ઉપસાગર આવેલો છે.
સુધારેલું વિધાન: ભારતની પૂર્વ દિશામાં બંગાળનો ઉપસાગર આવેલો છે.૪. વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ ગ્રીનલેન્ડ / છે.
સુધારેલું વિધાન: વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ ગ્રીનલેન્ડ છે.૫. સમુદ્રના તળિયે ભૂકંપ કે જવાળામુખીના કારણે આવતા શક્તિશાળી મોજાને / ત્સુનામી કહે છે.
સુધારેલું વિધાન: સમુદ્રના તળિયે ભૂકંપ કે જ્વાળામુખીના કારણે આવતા શક્તિશાળી મોજાને ત્સુનામી કહે છે.૬. ઓલમ્પિકમાં રહેલા પાંચ વર્તુળ પાંચ / ખંડોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
સુધારેલું વિધાન: ઓલમ્પિકમાં રહેલા પાંચ વર્તુળ પાંચ ખંડોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
પ્રશ્ન ૪(બી) બંધબેસતાં જોડકાં જોડો. (પેજ ૨૦)
| વિભાગ 'અ' | જવાબ | વિભાગ 'બ' |
|---|---|---|
| ૧. પૃથ્વીના ફેફસાં | → B. મહાસાગરની વનસ્પતિ | A. યુરેશિયા |
| ૨. એશિયા અને યુરોપનો સંયુક્ત ભૂમિભાગ | → A. યુરેશિયા | B. મહાસાગરની વનસ્પતિ |
| ૩. ભારતની પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો જળભાગ | → E. અરબસાગર | C. દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે જોખમ |
| ૪. મહાસાગરોમાં વધતું પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ | → C. દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે જોખમ | D. ત્સુનામીનું પૂર્વાનુમાન |
| ૫. પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી | → D. ત્સુનામીનું પૂર્વાનુમાન | E. અરબસાગર |
પ્રશ્ન ૫ મને ઓળખો. (પેજ ૨૦-૨૧)
૧. હું વિશ્વનો સૌથી મોટો મહાસાગર છું અને પૃથ્વીના બંને ગોળાર્ધમાં ફેલાયેલો છું.
જવાબ: પેસેફિક (પ્રશાંત) મહાસાગર૨. હું એવો ખંડ છું જેમાં વસ્તી કાયમી ધોરણે રહેતી નથી પણ ભારત દેશના દક્ષિણ ગંગોત્રી અને મૈત્રી સંશોધન કેન્દ્રો આવેલા છે.
જવાબ: એન્ટાર્કટિકા ખંડ૩. હું યુરોપ અને એશિયાને જોડતો એક વિશાળ ભૂમિભાગ છું. વૈજ્ઞાનિકો મને સંયુક્ત રીતે આ નામે ઓળખે છે.
જવાબ: યુરેશિયા૪. હું ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ના રોજ ભારત અને અન્ય દેશોમાં વિનાશ લાવનાર સમુદ્રનું શક્તિશાળી મોજું છું.
જવાબ: ત્સુનામી૫. હું એવો ભૂમિભાગ છું જે ઉત્તર અને દક્ષિણ એમ બંને અમેરિકાને એક સાંકડી પટ્ટીથી જોડું છું.
જવાબ: પનામા સંયોગીભૂમિ (Isthmus of Panama)
પ્રશ્ન ૬ સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરો. (પેજ ૨૧)
પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલો મોટો, ઘન અને સળંગ જમીનનો ભાગ જે સામાન્ય રીતે મહાસાગરોથી ઘેરાયેલો હોય તેને ભૂખંડ કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પરના ખંડો એ જમીનના આ જ વિશાળ ભૂખંડો છે.
ચારેય બાજુથી પાણી (જળરાશિ) થી ઘેરાયેલા જમીનના નાના ભૂમિભાગને ટાપુ કે દ્વીપ કહેવામાં આવે છે. ખંડોની સરખામણીએ ટાપુઓ કદમાં ઘણા નાના હોય છે. દા.ત. ગ્રીનલેન્ડ, લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન-નિકોબાર.
પ્રશ્ન ૭ નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તાર ઉત્તર આપો. (પેજ ૨૧-૨૨)
જેમ માનવ શરીર માટે ફેફસાં લોહીને શુદ્ધ કરવાનું અને ઓક્સિજન પૂરો પાડવાનું અનિવાર્ય કામ કરે છે, તેમ મહાસાગરો પૃથ્વી માટે નીચેના કારણોસર ફેફસાં સમાન છે:
૧. ઓક્સિજનનું સર્જન: વિશ્વનો અડધાથી વધુ ઓક્સિજન મહાસાગરોમાં રહેલી દરિયાઈ વનસ્પતિ (પ્લવક / Phytoplankton અને લીલ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા વડે ઉત્પન્ન થાય છે.
૨. કાર્બનનું શોષણ: મહાસાગરો વાતાવરણમાં રહેલા હાનિકારક કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુનું મોટા પ્રમાણમાં શોષણ કરીને પૃથ્વીના ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે રક્ષણ આપે છે અને આબોહવા નિયંત્રિત રાખે છે.
પૃથ્વીને 'વાદળી ગ્રહ' કહેવાય છે અને તેના ૩/૪ ભાગ પર પાણી છે, છતાં ભયાનક જળસંકટ છે કારણ કે:
૧. પાણી ખારું છે: પૃથ્વી પરના કુલ પાણીના ૯૭% કરતાં વધુ ભાગનું પાણી મહાસાગરોમાં આવેલું છે, જે અત્યંત ખારું હોવાથી પીવા કે સિંચાઈ માટે સીધું વાપરી શકાતું નથી.
૨. બરફ સ્વરૂપે પાણી: બાકી રહેલા આશરે ૩% મીઠા પાણીમાંથી પણ મોટો હિસ્સો હિમનદીઓ (ગ્લેશિયર્સ) અને ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રુવો પર બરફના સ્વરૂપમાં જામેલો છે.
૩. માનવ વપરાશ માટે મર્યાદિત જથ્થો: માનવજાતિના સીધા ઉપયોગ માટે નદીઓ, તળાવો અને ભૂગર્ભજળ રૂપે માત્ર આશરે ૧% કરતાં પણ ઓછું મીઠું પાણી પ્રાપ્ય છે. વધતી વસ્તી, જળ પ્રદૂષણ અને પાણીના બગાડને લીધે આ મર્યાદિત જથ્થો ઝડપથી ઘટી રહ્યો હોવાથી જળસંકટ ઘેરી ચિંતાનો વિષય છે.
જો પૃથ્વી પર મહાસાગરો ન હોત તો આપણી પૃથ્વી શુષ્ક અને નિર્જીવ બની જાત, તેની ગંભીર અસરો નીચે મુજબ હોત:
૧. જળચક્રનો નાશ: વરસાદ લાવવા માટે વાદળોનું બંધાવું જરૂરી છે અને વાદળો સમુદ્રના પાણીના બાષ્પીભવનથી બને છે. જો સમુદ્ર જ ન હોત તો વરસાદ અટકી જાત અને સમગ્ર પૃથ્વી રણપ્રદેશ બની જાત.
૨. તાપમાનની અસમાનતા: મહાસાગરો પૃથ્વી પર સૂર્યની ગરમીનું સંતુલન જાળવે છે. તેના વગર દિવસનું તાપમાન અત્યંત ગરમ અને રાતનું તાપમાન અતિશય થીજી જાય તેવું ઠંડું થઈ જતાં માનવજીવન અને જીવસૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ અશક્ય બની જાત.
પૃથ્વી પર જમીન અને જળ વિસ્તારનું પ્રમાણ ખૂબ અસમાન વહેંચાયેલું છે:
૧. ઉત્તર ગોળાર્ધ (ભૂમિગોળાર્ધ): આ ગોળાર્ધમાં જમીનનો વિસ્તાર (એશિયા, યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા વગેરે) ઘણો મોટો છે. આથી અહીં વસ્તી, મોટા નગરો, ઉદ્યોગો અને ખેતી વ્યાપક પ્રમાણમાં હોવાથી આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ વધુ જોવા મળે છે.
૨. દક્ષિણ ગોળાર્ધ (જળગોળાર્ધ): આ ગોળાર્ધમાં પાણીનો વિસ્તાર (પ્રશાંત, એટલાન્ટિક અને હિંદ મહાસાગરનો મોટો ભાગ) ફેલાયેલો છે. અહીં મહાકાય પવનો અને જળ પ્રવાહો કોઈ અવરોધ વિના વહે છે, જેથી આબોહવા પર સમુદ્રીય અસરો વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
માનવસંસ્કૃતિ માટે જોખમ: દર વર્ષે લાખો ટન પ્લાસ્ટિક કચરો સમુદ્રમાં ઠલવાય છે. આ બિન-વિઘટનશીલ પ્લાસ્ટિક દરિયાઈ જીવો (જેમ કે માછલી, કાચબા) ગળી જાય છે, જેથી તેઓ મૃત્યુ પામે છે. આ પ્રદૂષિત કેમિકલ્સ માછલીઓ અને દરિયાઈ ખોરાક ખાનારા મનુષ્યોના શરીરમાં પ્રવેશીને કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓ ફેલાવે છે, જે ભવિષ્યમાં માનવજીવનના આરોગ્ય માટે મોટું સંકટ છે.
બચાવના ઉપાયો:
૧. સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ પર કાયદેસર અને સખત પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
૨. કચરાને સમુદ્રમાં ફેંકવાના બદલે વૈજ્ઞાનિક રીતે રિસાયક્લિંગ કરવો જોઈએ.
૩. ઔદ્યોગિક કેમિકલયુક્ત ગંદા પાણીને સીધું સમુદ્રમાં છોડવાના બદલે વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં શુદ્ધ કરવું જોઈએ.
ખંડ અને ટાપુ બંને પાણીથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં કદ અને ભૌગોલિક રીતે નીચે મુજબ ભિન્ન છે:
૧. ખંડ (Continent): પૃથ્વી પરનો અત્યંત વિશાળ, સળંગ અને મોટો જમીનનો ભાગ જે કરોડો લોકોના વસવાટ, અસંખ્ય દેશો અને વિવિધ પર્વતો ધરાવે છે. દા.ત. એશિયા ખંડ, આફ્રિકા ખંડ.
૨. ટાપુ (Island): ખંડની સરખામણીમાં ખૂબ જ નાનો અને ચારેય બાજુથી સંપૂર્ણપણે પાણીથી ઘેરાયેલો ભૂમિભાગ. દા.ત. ગ્રીનલેન્ડ (વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ), લક્ષદ્વીપ દ્વીપસમૂહ.
ઍન્ટાર્કટિકા ખંડ પૃથ્વીના દક્ષિણ ધ્રુવ પર આવેલો અત્યંત અનન્ય અને રહસ્યમય પ્રદેશ છે, જેની વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
૧. બરફની ચાદર: તે હંમેશાં બરફની અતિશય જાડી પરતથી ઢંકાયેલો રહે છે, આથી તેને 'સફેદ ખંડ' પણ કહે છે.
૨. નિર્જન ખંડ: અતિશય નીચા તાપમાનને લીધે ત્યાં કોઈ કાયમી માનવ વસાહત નથી. અહીં માત્ર પેંગ્વિન પક્ષીઓ વસે છે.
૩. સંશોધન કેન્દ્ર: આ ખંડ સંપૂર્ણપણે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો માટે અનામત છે. ભારતે આ ખંડ પર 'દક્ષિણ ગંગોત્રી' (૧૯૮૩), 'મૈત્રી' અને 'ભારતી' નામના વૈજ્ઞાનિક સંશોધન મથકો સ્થાપ્યા છે.
પ્રશ્ન ૮ ટૂંકનોંધ લખો. (પેજ ૨૩)
મહાસાગરો આપણને પુષ્કળ સંસાધનો અને જીવન આપે છે, પરંતુ સમય સમય પર તેના ગર્ભમાંથી ભયાનક કુદરતી આપત્તિઓ પણ સર્જાય છે. જ્યારે સમુદ્રના તળિયે મોટા ભૂકંપ થાય, સમુદ્રી જ્વાળામુખી ફાટે કે પાણીની અંદર ભૂસ્ખલન થાય ત્યારે સમુદ્રમાં અત્યંત ઊંચા અને શક્તિશાળી વિનાશક મોજાં પેદા થાય છે, જેને ત્સુનામી (Tsunami) કહેવાય છે. ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ ના રોજ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલી ભયંકર ત્સુનામીના કારણે ભારત સહિત ૧૩ દેશોમાં ભારે જાનમાલનું નુકસાન થયું હતું. આ ઉપરાંત દરિયામાં સર્જાતા ચક્રવાત (વાવાઝોડાં) દરિયાકાંઠાના માનવજીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે. આ આપત્તિઓથી બચવા માટે આજકાલ આધુનિક પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી (Early Warning System) નો ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ 'નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી' (NDMA) કાર્ય કરે છે.
પ્રશ્ન ૯ નીચે આપેલ ચિત્રોના આધારે સમુદ્રીજીવન વિશે ટૂંકમાં લખો. (પેજ ૨૪)
સમુદ્ર અંદરનું જીવન (દરિયાઈ સૃષ્ટિ) અત્યંત વૈવિધ્યસભર, સુંદર અને અદ્ભુત છે:
૧. પરવાળાની સૃષ્ટિ (Coral Reefs): સમુદ્રના છીછરા પાણીમાં સુંદર કલરફૂલ પરવાળાના ખડકો હોય છે, જેને સમુદ્રના ઉદ્યાનો કહે છે.
૨. જાયન્ટ જીવો: સમુદ્રમાં પૃથ્વી પરનું સૌથી મોટું સસ્તન પ્રાણી 'બ્લુ વ્હેલ' અને અત્યંત બુદ્ધિશાળી જીવ 'ડોલ્ફિન' તથા શિકારી 'શાર્ક' વસે છે.
૩. વૈવિધ્ય: સ્ટારફિશ, મશરૂમ, દરિયાઈ કાચબા અને હજારો પ્રકારની નાના-મોટા કદની રંગબેરંગી અસંખ્ય માછલીઓ સમુદ્રી જીવનનો સુંદર હિસ્સો છે.
૪. પર્યાવરણ સંતુલન: પૃથ્વી પર ઓક્સિજનનું સંતુલન રાખવામાં અને કરોડો લોકોના ખોરાકની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરવામાં દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ ખૂબ જ અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે.
પ્રશ્ન ૧૦ આપેલ ચિત્રમાં દેખાતા ખંડોના નામ લખો. (પેજ ૨૪)
પેજ ૨૪ પર આપેલા નકશા/ચિત્રમાં નીચે મુજબના ૬ (છ) ખંડો દર્શાવવામાં આવ્યા છે (આ ચિત્રમાં એન્ટાર્કટિકા ખંડ દર્શાવેલ નથી):
૧. એશિયા (Asia): પૃથ્વી પરનો સૌથી મોટો ભૂમિખંડ.
૨. યુરોપ (Europe): એશિયા સાથે સળંગ જોડાયેલો પશ્ચિમનો ભૂમિખંડ.
૩. આફ્રિકા (Africa): વિષુવવૃત્ત રેખા જેની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે તે ખંડ.
૪. ઉત્તર અમેરિકા (North America): પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં આવેલો ઉત્તરનો ખંડ.
૫. દક્ષિણ અમેરિકા (South America): ઉત્તર અમેરિકાની નીચે દક્ષિણમાં આવેલો ખંડ.
૬. ઓસ્ટ્રેલિયા (Australia): દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં આવેલો સૌથી નાનો ટાપુ ખંડ.
પ્રશ્ન ૧ નીચે આપેલ દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી લાગુ પડતા વર્તુળને પૂર્ણ કરશો. (પેજ ૨૬-૨૮)
(A) નદી, તળાવ અને સમુદ્ર
(B) જંગલ, રણ અને ટાપુ
(C) પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો
(D) માત્ર પર્વતો અને પહાડો
સાચો વિકલ્પ: (C) પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો
સમજૂતી: પૃથ્વી સપાટી પરના મુખ્ય ત્રણ ભૌગોલિક સ્વરૂપો પર્વતો (Mountains), ઉચ્ચપ્રદેશો (Plateaus) અને મેદાનો (Plains) છે, જે તેમની સાપેક્ષ ઊંચાઈ અને ઢોળાવના આધારે નક્કી થાય છે.
(A) ઋગ્વેદ
(B) સામવેદ
(C) યજુર્વેદ
(D) અથર્વવેદ
સાચો વિકલ્પ: (D) અથર્વવેદ
સમજૂતી: અથર્વવેદના પ્રખ્યાત 'ભૂમિસૂક્ત'માં માતૃભૂમિ પૃથ્વી પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતા દર્શાવીને તેને માતા સમાન ગણવામાં આવી છે.
(A) ડેક્કનનો ઉચ્ચપ્રદેશ
(B) તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ
(C) છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ
(D) પૂર્વ આફ્રિકાનો ઉચ્ચપ્રદેશ
સાચો વિકલ્પ: (B) તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ
સમજૂતી: તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ વિશ્વનો સૌથી ઊંચો અને કદમાં અતિ વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશ હોવાથી તેને ભૌગોલિક રીતે 'વિશ્વનું છાપરું' કહેવામાં આવે છે.
(A) લાવા
(B) નિક્ષેપ (Sediment)
(C) ખનીજ
(D) હિમ
સાચો વિકલ્પ: (B) નિક્ષેપ (Sediment)
સમજૂતી: નદીઓ પોતાની સાથે લાવેલા કાંપ, રેતી અને પથ્થરોના બારીક કણોને મેદાની પ્રદેશોમાં ઠાલવે છે, જેને ભૌગોલિક ભાષામાં નિક્ષેપ (Sediment) કહે છે.
(A) હિમાલય
(B) આલ્પ્સ
(C) અરવલ્લી
(D) એન્ડિઝ
સાચો વિકલ્પ: (C) અરવલ્લી
સમજૂતી: ભારતની પશ્ચિમે આવેલી અરવલ્લી પર્વતમાળા એ વિશ્વની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંની એક છે. કરોડો વર્ષોના ઘસારણના કારણે તે આજે અવશિષ્ટ (રેલિક્ટ) અને ગોળાકાર સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
(A) નર્મદા
(B) ગંગા
(C) સાબરમતી
(D) કાવેરી
સાચો વિકલ્પ: (B) ગંગા
સમજૂતી: ઉત્તર ભારતનું ગંગા નદીનું મેદાન અત્યંત ફળદ્રુપ હોવાથી ત્યાં ખેતી અને ઉદ્યોગોનો વ્યાપક વિકાસ થયો છે, જે આશરે ૪૦ કરોડ વસ્તી ધરાવતો અતિ ગીચ વસવાટવાળો પ્રદેશ છે.
(A) અરુણિમા સિંહા
(B) બચેન્દ્રી પાલ
(C) સંતોષ યાદવ
(D) પ્રેમલતા અગ્રવાલ
સાચો વિકલ્પ: (B) બચેન્દ્રી પાલ
સમજૂતી: બચેન્દ્રી પાલ ૧૯૮૪માં વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વત શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ (૮,૮૪૯ મીટર) પર ચડનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા પર્વતારોહક બન્યા હતા.
(A) હિમાલય
(B) આલ્પ્સ
(C) માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો
(D) ઍન્ડિઝ
સાચો વિકલ્પ: (C) માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો
સમજૂતી: આફ્રિકા ખંડમાં આવેલો માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો એ એક જ્વાળામુખી પર્વત છે, જે કોઈ લાંબી પર્વતમાળા વગર પૂર્વીય આફ્રિકાના મેદાનમાં એકલો (એકાકી પર્વત) ઊભો છે.
(A) રેતાળ માટી
(B) કાંપની માટી
(C) કાળી માટી
(D) લાલ માટી
સાચો વિકલ્પ: (C) કાળી માટી
સમજૂતી: જ્વાળામુખી ફાટવાને કારણે પૃથ્વીના ગર્ભમાંથી બહાર આવતો બેસાલ્ટિક લાવા ઠંડો થવાથી અત્યંત ફળદ્રુપ એવી કાળી જમીન (Black Cotton Soil) બને છે, જે ભેજ સંગ્રહવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
(A) પૂર આવવું
(B) ભૂગર્ભજળમાં ઘટાડો
(C) વનસ્પતિનો અભાવ
(D) માછીમારીમાં ઘટાડો
સાચો વિકલ્પ: (B) ભૂગર્ભજળમાં ઘટાડો
સમજૂતી: અતિશય કૃષિ ઉત્પાદન માટે નિક્ષેપિત મેદાનોમાં બોરવેલ અને કૂવાઓ દ્વારા જે ભૂગર્ભજળ ખેંચવામાં આવે છે તેનાથી ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઝડપથી નીચે જઈ રહ્યું છે.
(A) મેદાનોમાંથી પર્વત તરફ
(B) ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી મેદાન તરફ
(C) પર્વતમાંથી રણ તરફ
(D) કોઈ ફેરફાર નહીં જણાય
સાચો વિકલ્પ: (A) મેદાનોમાંથી પર્વત તરફ
સમજૂતી: પ્રયાગરાજ એ ગંગાના મેદાનમાં (સમતલ પ્રદેશ) આવેલું છે, જ્યારે અલ્મોડા એ હિમાલયની પર્વતમાળાઓમાં આવેલું હોવાથી હવામાન અને ભૌગોલિક સ્થિતિમાં તીવ્ર બદલાવ આવે છે.
(A) જમીન વધુ હોવાથી
(B) તીવ્ર ઢોળાવ પર ખેતી શક્ય બનાવવા
(C) વધુ વરસાદ લાવવા
(D) માત્ર દેખાવ માટે
સાચો વિકલ્પ: (B) તીવ્ર ઢોળાવ પર ખેતી શક્ય બનાવવા
સમજૂતી: પર્વતીય તીવ્ર ઢોળાવ પરથી વહેતું પાણી જમીનનું ધોવાણ ન કરે તે માટે પગથિયાં આકારની કાયારીઓ (Terrace Farming) બનાવી પાણીની ગતિ ધીમી કરવામાં આવે છે જેથી ખેતી થઈ શકે.
(A) ખેતી વધુ થાય છે.
(B) વસ્તી ગીચ હોય છે.
(C) ખનીજનો વિશાળ જથ્થો સંગ્રહાયેલો છે.
(D) જંગલો વધુ હોય છે.
સાચો વિકલ્પ: (C) ખનીજનો વિશાળ જથ્થો સંગ્રહાયેલો છે.
સમજૂતી: ઉચ્ચપ્રદેશો એ પૃથ્વીના સૌથી જૂના પથરાળ ભૂમિભાગો હોવાથી તે લોખંડ, કોલસો અને તાંબા જેવા વિપુલ ઔદ્યોગિક ખનીજોથી સભર ભંડાર છે.
(A) આર્થિક ફાયદો ઘટાડે છે.
(B) પારિસ્થિતિકી(Eco-system) સંતુલન ખોરવે છે.
(C) ખેતીમાં વધારો કરે છે.
(D) નદીઓ સુકવી નાખે છે.
સાચો વિકલ્પ: (B) પારિસ્થિતિકી(Eco-system) સંતુલન ખોરવે છે.
સમજૂતી: પર્યટકોના અતિશય ધસારા અને હોટલ કે રસ્તા બનાવવાના કારણે વનસ્પતિનો નાશ થાય છે અને કચરો વધે છે, જે પર્વતની અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ ઇકો-સિસ્ટમને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે.
(A) પાક ઓછો થશે.
(B) ખેડૂતોની સંખ્યા ઘટશે.
(C) પાણીની અછત અને પર્યાવરણીય ઘટાડો
(D) જમીન પર્વત બની જશે.
સાચો વિકલ્પ: (C) પાણીની અછત અને પર્યાવરણીય ઘટાડો
સમજૂતી: સધન કૃષિ અને ભૂગર્ભજળના અવિરત ઉપયોગને કારણે ભવિષ્યમાં ભીષણ પાણીની તંગી અને જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટવાની મોટી ચિંતા છે.
(A) વધુ સૂર્યપ્રકાશ મેળવવા
(B) બરફ સહેલાઈથી નીચે પડી જાય તે માટે
(C) વધુ વરસાદ રોકવા
(D) પ્રાણીઓથી બચવા
સાચો વિકલ્પ: (B) બરફ સહેલાઈથી નીચે પડી જાય તે માટે
સમજૂતી: શંકુ આકારના વૃક્ષોની ડાળીઓ નીચે નમેલી હોય છે અને પાંદડા અણીદાર સોય જેવા હોય છે જેથી શિયાળામાં પડતો બરફ ડાળીઓ પર જમા થયા વગર સહેલાઈથી નીચે સરકી પડે.
(A) પાણી અને સાધનોની અછતને કારણે સંઘર્ષ વધુ હોય
(B) લોકો માત્ર યુદ્ધ કરવા માટે જ રહેતા
(C) ખેતી ખૂબ સારી હતી
(D) માત્ર દેવી-દેવતાઓ જ રહેતા
સાચો વિકલ્પ: (A) પાણી અને સાધનોની અછતને કારણે સંઘર્ષ વધુ હોય
સમજૂતી: 'પલઈ' એટલે શુષ્ક રણ પ્રદેશ, જ્યાં પીવાના પાણી અને સંસાધનોની તીવ્ર અછત હોય છે. આથી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સંઘર્ષ અને લડાઈ વધુ થતી હતી.
(A) રણપ્રદેશમાં વિશિષ્ટ સુવિધાઓને કારણે
(B) વિશિષ્ટ અનુકૂલન અને લવચિક્તા કેળવીને
(C) માત્ર શહેરોમાં રહીને
(D) A અને B બંને
સાચો વિકલ્પ: (B) વિશિષ્ટ અનુકૂલન અને લવચિક્તા કેળવીને
સમજૂતી: રણના લોકોએ કઠિન જીવનપરિસ્થિતિઓ મુજબ પાણી બચાવવા અને લાંબા અંતર મુસાફરી કરવા અનુકૂલન તથા લવચિકતા (Resilience) અપનાવી છે.
(A) નદીઓ આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું વહન કરે છે.
(B) ત્યાં માત્ર માછલીઓ વધુ હોય છે.
(C) નદીઓ માત્ર પીવાનું પાણી આપે છે.
(D) સરકારે કાયદો બનાવ્યો છે.
સાચો વિકલ્પ: (A) નદીઓ આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું વહન કરે છે.
સમજૂતી: નદીઓ માત્ર ભૌગોલિક જલપ્રવાહ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કૃષિ, તહેવારો, સામાજિક આદાન-પ્રદાન અને જીવનની જીવાદોરી સમાન છે.
(A) શુદ્ધ હવા
(B) ઉબડખાબડ ભૂ-ભાગ અને તીવ્ર ઢોળાવ
(C) સુંદર દશ્યાવલિ
(D) યાત્રાધામોની હાજરી
સાચો વિકલ્પ: (B) ઉબડખાબડ ભૂ-ભાગ અને તીવ્ર ઢોળાવ
સમજૂતી: પહાડોની જમીન સમતલ હોતી નથી, ત્યાં ઊંચાઈ, ખૂબ જ તીવ્ર ઢાળ અને પથરાળ જમીન હોવાથી વાહન માટે પાકા રસ્તા બનાવવા કે ખેતી કરવી ભારે મુશ્કેલ છે.
પ્રશ્ન ૨ યોગ્ય શબ્દો કે અંકો વડે નીચેના વિધાનોની ખાલી જગ્યાઓ પૂરશે. (પેજ ૨૯)
૧. સમુદ્રની સપાટીથી કોઈ સ્થળની ઊંચાઈને ઊંચાઈ (Altitude) કહેવામાં આવે છે.
૨. જે ભૂ-ભાગો ઓછી ઊંચાઈ અને ગોળાકાર ટોચ ધરાવતા હોય તેને ટેકરીઓ (Hills) કહેવાય છે.
૩. હિમાલયની જેમ ઊંચા અને અણીદાર શિખર ધરાવતા પર્વતો ગેડ (Folded) પ્રકારના પર્વતો છે.
૪. પર્વતના ઢોળાવ પર જોવા મળતા જંગલોને પર્વતીય / શંકુદ્રુમ જંગલો કહેવામાં આવે છે.
૫. પર્વતીય વિસ્તારોમાં ખડકો અને માટીનું અચાનક તળેટી તરફ ધસી આવવું એ ભૂસ્ખલન (Landslide) છે.
૬. તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ સરેરાશ ૪,૫૦૦ મીટરની ઊંચાઈ ધરાવે છે.
૭. મેઘાલયના ચેરાપુંજી ઉચ્ચપ્રદેશમાં આવેલ ધોધનું નામ નોહકાલિકાઈ ધોધ (Nohkalikai Falls) છે.
૮. નદીઓ દ્વારા મેદાનોમાં જે રેતી અને કાંપ એકત્રિત કરવામાં આવે તેને નિક્ષેપ (Sediment) / કાંપ કહે છે.
૯. ભારતના ગંગાના મેદાનમાં આશરે ૪૦ (ચાલીસ) કરોડ લોકો વસે છે.
૧૦. રણને ખૂબ જ ઓછા વરસાદ સાથેનો વિશાળ અને શુષ્ક (Dry) / રેતાળ વિસ્તાર માનવામાં આવે છે.
૧૧. અચાનક થતાં પ્રચંડ વરસાદી તોફાનને વાદળ ફાટવું (Cloudburst) કહેવામાં આવે છે.
૧૨. દક્ષિણ અમેરિકામાં ઍન્ડિઝ પર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ (Mount Aconcagua) છે.
૧૩. ડાંગર, ઘઉં અને મકાઈ જેવા પાકો મુખ્યત્વે મેદાની (Plains) પ્રદેશમાં ઉગાડવામાં આવે છે.
૧૪. એશિયામાં આવેલું ગોબીનું રણ એ ઠંડા (Cold) રણનું ઉદાહરણ છે.
૧૫. પ્રાચીન તમિલ સાહિત્યમાં પર્વતીય વિસ્તારોને કુરીન્જી (Kurinji) કહેવામાં આવતા.
પ્રશ્ન ૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો. (પેજ ૨૯-૩૦)
૧. હિમાલય પર્વતમાળાની ઊંચાઈ આજે પણ વધી રહી છે. → સાચું
૨. પર્વતોમાં માત્ર ખેતી જ મુખ્ય વ્યવસાય છે. → ખોટું
૩. ઉચ્ચપ્રદેશોની સપાટી મહદ્અંશે સપાટ હોય છે. → સાચું
૪. સહરાનું રણ એ ઠંડા રણનું ઉદાહરણ છે. → खोટું
૫. અરુણિમા સિંહાએ અકસ્માતમાં પગ ગુમાવ્યા છતાં માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કર્યો. → સાચું
૬. મેદાનોમાં વસ્તીનું પ્રમાણ પર્વતો કરતા ઓછું હોય છે. → ખોટું
૭. પર્વતો પરની હવા શુદ્ધ અને વાતાવરણ મનોહર હોય છે. → સાચું
૮. છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ ખનીજોથી સમૃદ્ધ નથી. → ખોટું
૯. ગંગા નદીનું ઉદ્ગમસ્થાન હિમાલયમાં છે. → સાચું
૧૦. તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ વિશ્વનો સૌથી મોટો અને ઊંચો ઉચ્ચપ્રદેશ છે. → સાચું
૧૧. રણપ્રદેશમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ હોતી નથી. → ખોટું
૧૨. પગથિયાં આકારની ખેતી મેદાનોમાં કરવામાં આવે છે. → ખોટું
૧૩. નદીઓના કાંપથી જમીન ફળદ્રુપ બને છે. → સાચું
૧૪. આલ્પ્સ પર્વતમાળા એશિયા ખંડમાં આવેલી છે. → ખોટું
પ્રશ્ન ૪ બંધબેસતાં જોડકાં જોડો. (પેજ ૩૦)
| વિભાગ 'અ' | જવાબ | વિભાગ 'બ' |
|---|---|---|
| ૧. માઉન્ટ એવરેસ્ટ | → D. નેપાળ/તિબેટ | A. દક્ષિણ અમેરિકા |
| ૨. આલ્પ્સ | → E. યુરોપ | B. આફ્રિકા |
| ૩. એન્ડીઝ | → A. દક્ષિણ અમેરિકા | C. ભારત (સિક્કિમ) |
| ૪. કંચનજંગા | → C. ભારત (સિક્કિમ) | D. નેપાળ/તિબેટ |
| ૫. કિલીમાન્ઝારો | → B. આફ્રિકા | E. યુરોપ |
પ્રશ્ન ૫ વર્ગીકરણ કરશો. (પેજ ૩૦)
(હિમાલય, આલ્પ્સ, એન્ડીઝ, માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો, કંચનજંગા, માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ, માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક)
એશિયા: હિમાલય, કંચનજંગા
યુરોપ: આલ્પ્સ, માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક
દક્ષિણ અમેરિકા: એન્ડીઝ, માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ
આફ્રિકા: માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો
(શંકુદ્રુમ વૃક્ષો, ભૂસ્ખલન, hિમદીપડો, વાદળ ફાટવું, શેવાળ અને લાઈકન, આકસ્મિક પૂર, યાક, હિમસ્ખલન)
પર્વતીય પર્યાવરણ: શંકુદ્રુમ વૃક્ષો, હિમદીપડો, શેવાળ અને લાઈકન, યાક
પર્વતીય જીવનના પડકારો: ભૂસ્ખલન, વાદળ ફાટવું, આકસ્મિક પૂર, હિમસ્ખલન
પ્રશ્ન ૬ મને ઓળખો. (પેજ ૩૧)
૧. હું વિશ્વનું સૌથી ઊંચું શિખર છું અને મારી ઊંચાઈ 8849 મીટર છે.
જવાબ: માઉન્ટ એવરેસ્ટ૨. હું દક્ષિણ ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છું અને કેરલમમાં આવેલો છું.
જવાબ: અનામુડી / અનાઈ શિખર (Anamudi)૩. હું જ્વાળામુખી પ્રસ્ફોટનથી બનેલો ભારતનો સૌથી જૂનો ઉચ્ચપ્રદેશ છું.
જવાબ: દક્ષિણનો ઉચ્ચપ્રદેશ (Deccan Plateau)૪. હું હીરા અને સોનાના ખનન માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત ઉચ્ચપ્રદેશ છું.
જવાબ: દક્ષિણ આફ્રિકાનો ઉચ્ચપ્રદેશ૫. હું 1984માં માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા છું.
જવાબ: બચેન્દ્રી પાલ૬. હું પર્વતો વચ્ચેનો એવો વિસ્તાર છું જેમાં નદી કે ઝરણું વહે છે.
જવાબ: ખીણ (Valley)૭. હું ખડકો, રેતી અને કાંપનો એવો જથ્થો છું, જે નદીઓ દ્વારા ઠાલવવામાં આવે છે.
જવાબ: નિક્ષેપ (Sediment) / કાંપ૮. હું તિબ્બતી નામ “ચોમોલુંમ્મા' ધરાવતું શિખર છું.
જવાબ: માઉન્ટ એવરેસ્ટ૯. હું એવો પર્વત છું જે પર્વતમાળાનો ભાગ નથી પણ એકાકી ઊભો છું.
જવાબ: એકાકી પર્વત (દા.ત. માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો)૧૦. હું પાંચ તિનાઈમાં “ઘાસના મેદાનો અને જંગલો'નો વિસ્તાર છું.
જવાબ: મુલ્લઈ (Mullai)૧૧. હું “વિશ્વનું છાપરું' હુલામણું નામ ધરાવતું ભૂમિસ્વરૂ૫ છું.
જવાબ: તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ૧૨. હું યુરોપ ખંડમાં આવેલી લાંબી પર્વતમાળા છું.
જવાબ: આલ્પ્સ (Alps)૧૩. હું પર્વતીય પ્રદેશમાં જેવા મળતો એક પ્રકારનો મખમલી નાનો છોડ છું.
જવાબ: શેવાળ અને લાઈકન (Moss and Lichen)૧૪. હું અચાનક પર્વત પરથી પડતો બરફ કે હિમનો જથ્થો છું.
જવાબ: હિમસ્ખલન (Avalanche)૧૫. હું ભારતની ઉત્તર-પશ્ચિમે આવેલું એક ગરમ રણ છું.
જવાબ: થારનું રણ (Thar Desert)
પ્રશ્ન ૭ સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરશો. (પેજ ૩૧)
સમુદ્રની સપાટીથી સામાન્ય રીતે ૯૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા, અત્યંત તીવ્ર ઢોળાવ અને સાંકડા-અણીદાર શિખરો ધરાવતા પૃથ્વી સપાટીના વિશાળ ભૂમિભાગને પર્વત કહે છે. દા.ત. હિમાલય અને આલ્પ્સ.
સમુદ્રની સપાટીથી આશરે ૧૮૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા અને ઉપરથી મોટાભાગે સપાટ, પહોળો તથા ટેબલ જેવો આકાર ધરાવતા વિસ્તૃત ભૂમિભાગને ઉચ્ચપ્રદેશ કહે છે. દા.ત. તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ.
સમુદ્રની સપાટીથી ૧૮૦ મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા, એકદમ સપાટ, સમતળ અને ફળદ્રુપ ભૂમિભાગને મેદાન કહે છે. તે નદીઓના કાંપના નિક્ષેપથી બને છે. દા.ત. ગંગાનું મેદાન.
પર્વત કરતાં ઓછી ઊંચાઈ, મંદ કે ઓછો તીવ્ર ઢોળાવ અને ઉપરથી સામાન્ય રીતે ગોળાકાર ટોચ ધરાવતા પૃથ્વી સપાટીના ઊંચા ભૂ-ભાગને ટેકરી કહેવામાં આવે છે.
બે પર્વતો અથવા પર્વતમાળાઓની વચ્ચે આવેલો સાંકડો અને નીચાણવાળો જમીન વિસ્તાર, જ્યાં પર્વતીય નદી કે ઝરણાં વહેતા હોય તેને ખીણ કહે છે.
પ્રશ્ન ૮ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યોમાં લખો. (પેજ ૩૨)
ભૂમિસ્વરૂપોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
(૧) પર્વત (Mountains)
(૨) ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateaus)
(૩) મેદાન (Plains)
મુખ્ય નદીને તેના વહેણના રસ્તામાં આવીને મળતી અન્ય નાની નદીઓ કે પ્રવાહોને તેની ઉપનદી (Tributary) કહે છે. દા.ત. યમુના એ ગંગા નદીની મુખ્ય ઉપનદી છે.
રણપ્રદેશ મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે:
(૧) ગરમ રણ (Hot Desert): દા.ત. થારનું રણ અને આફ્રિકાનું સહરાનું રણ.
(૨) ઠંડું રણ (Cold Desert): દા.ત. એશિયાનું ગોબીનું રણ અને ભારતનું લદ્દાખનું રણ.
ઉચ્ચપ્રદેશો એ પૃથ્વી સપાટીના અતિ પ્રાચીન જમીનભાગો હોવાથી તેના પથરાળ ગર્ભમાં લોખંડ, મેંગેનીઝ, કોલસો, સોનું અને તાંબા જેવા મૂલ્યવાન ઔદ્યોગિક ખનીજો વિપુલ પ્રમાણમાં જમા થયેલા હોય છે, તેથી તેને ખનીજના ભંડાર કહે છે.
પગથિયાં આકારની ખેતી (Terrace Farming) પર્વતીય ઢોળાવો પર જમીન ધોવાણ અટકાવીને ખેતી કરવા માટે મુખ્યત્વે પર્વતીય વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે.
મેદાનોની રચનામાં નિક્ષેપ (રેતી, કાંપ, ખડકોના બારીક કણો) ઠાલવવાનું મુખ્ય કાર્ય પર્વતોમાંથી વહેતી નદીઓ અને તેમની ઉપનદીઓ કરે છે.
બચેન્દ્રી પાલ ૧૯૮૪માં વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વત શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા પર્વતારોહક તરીકેના અસાધારણ સાહસ માટે જાણીતા છે.
પ્રાચીન તમિલ સંગમ કવિતાઓ અને સાહિત્યમાં ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ, ચોક્કસ પર્યાવરણ અને જીવનશૈલીના આધારે વિભાજિત કરાયેલા પાંચ મુખ્ય ભૂમિભાગોને તિનાઈ (Tinais) કહેવામાં આવે છે.
નદીઓ સદીઓથી માનવજીવનને પાણી પૂરૂં પાડે છે અને આર્થિક તથા સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું વહન કરે છે. પૃથ્વીની આ જીવનદાયી અને પવિત્ર પ્રકૃતિ શક્તિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા નદીઓના સંગમ સ્થાનોને આધ્યાત્મિક રીતે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૯ તફાવત આપો. (પેજ ૩૩)
| મુદ્દો | પર્વત (Mountains) | ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateaus) |
|---|---|---|
| ૧. સરેરાશ ઊંચાઈ | સમુદ્રની સપાટીથી સામાન્ય રીતે ૯૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવે છે. | સમુદ્રની સપાટીથી આશરે ૧૮૦ મીટરથી વધુ પરંતુ પર્વતથી ઓછી ઊંચાઈ હોય છે. |
| ૨. શિખર અને ઢોળાવ | તેના શિખરો સાંકડા, શંકુ આકારના કે અણીદાર અને ઢોળાવ અત્યંત તીવ્ર હોય છે. | તેની ટોચનો ભાગ મોટો, પહોળો અને મેદાનની જેમ સમતલ કે સપાટ ટેબલ આકારનો હોય છે. |
| ૩. માનવજીવન અને ઉદ્યોગ | અહીં ભૌગોલિક મુશ્કેલીઓને કારણે વસ્તી ગીચતા અતિ અલ્પ હોય છે અને પર્યટન મુખ્ય છે. | અહીં ખનીજોનો અખૂટ ભંડાર હોવાથી ખાણકામ અને ધાતુ આધારિત ઉદ્યોગોનો મોટો વિકાસ થાય છે. |
પ્રશ્ન ૧૦ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં લખો. (પેજ ૩૩-૩૪)
પર્વતીય વિસ્તારોમાં શિયાળા દરમિયાન ભારે હિમવર્ષા (બરફ પડવો) થાય છે. જો અહીંના વૃક્ષો સામાન્ય વૃક્ષો જેવા ફેલાયેલા હોય તો બરફ જમા થવાથી તેમની ડાળીઓ તૂટી જાય. શંકુ આકાર (Conical shape) અને નમેલી ડાળીઓના કારણે બરફ પાંદડાં પર જમા થવાને બદલે સહેલાઈથી નીચે સરકી પડે છે, જેથી વનસ્પતિ બચી શકે છે.
પહાડોના ઢોળાવો અતિશય તીવ્ર હોય છે, જેના લીધે વરસાદનું પાણી ખૂબ જ ઝડપથી વહી જાય છે અને જમીનનું ફળદ્રુપ સ્તર ધોઈ નાખે છે. આ ધોવાણ રોકવા માટે ખેડૂતો ઢોળાવવાળી જમીન પર પગથિયાં આકારના સપાટ ખેતરો (Terrace) બનાવે છે. તેનાથી પાણી વહેવાની ગતિ ધીમી પડે છે અને જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
પર્વતીય પ્રદેશોમાં ઉબડખાબડ જમીન અને ઊભી ટેકરીઓના કારણે પાક ઉગાડવા માટે સમતલ ખેતરો બહુ ઓછા મળે છે. પરંતુ પહાડી ઢોળાવો પર વિપુલ પ્રમાણમાં કુદરતી ઘાસ અને વનસ્પતિ ઊગે છે, જે પશુઓ માટે ઉત્તમ ચરાણ બને છે. વળી યાક અને ઘેટા-બકરી જેવા પશુઓ ઊન, દૂધ અને પર્વતો પર ભાર વહન કરવા માટે ખૂબ ઉપયોગી હોવાથી પશુપાલન અહીંનો મુખ્ય આજીવિકા માર્ગ છે.
જ્યારે કોઈ પર્વતીય ઢોળાવ પરથી ભારે ખડકો, પથ્થરો અને માટીનો આખો સ્તર અચાનક ખૂબ જ ઝડપથી નીચે તળેટી તરફ સરકી કે ધસી પડે, તેને ભૂસ્ખલન (Landslide) કહે છે. તેના લીધે પહાડી વાહનવ્યવહારના રસ્તાઓ બ્લોક થઈ જાય છે, રસ્તા તૂટી જાય છે અને ક્યારેક આખી વસાહતો દટાઈ જતાં ભારે જાનમાલનું નુકસાન થાય છે.
ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ હિમાલય એ પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં તાજેતરમાં બનેલો ગેડ પર્વત (Fold Mountain) છે. પૃથ્વીની આંતરિક ટેક્ટોનિક પ્લેટોની હિલચાલને કારણે હિમાલયની ઊંચાઈ આજે પણ દર વર્ષે ધીમે-ધીમે વધી રહી છે. તેના શિખરો અત્યંત ઊંચા અને અણીદાર છે. પૃથ્વીના અતિ જૂના ઘસાયેલા પર્વતોની સરખામણીમાં તે નવો હોવાથી તેને 'યુવા પર્વત' કહે છે.
પર્વતો પરની હવા અત્યંત શુદ્ધ, ઠંડી અને આહલાદક હોય છે અને ત્યાંનું પ્રાકૃતિક વાતાવરણ મનોહર હોય છે. વળી અહીં બરફ પર સ્કીઇંગ, પર્વતારોહણ (Mountaineering), હાઇકિંગ અને પેરાગ્લાઇડિંગ જેવી રોમાંચક રમતો માટે ઉત્તમ વાતાવરણ મળે છે. આ ઉપરાંત પહાડો પર કેદારનાથ કે બદ્રીનાથ જેવા પવિત્ર યાત્રાધામો આવેલા હોવાથી પ્રવાસીઓ મોટી સંખ્યામાં આવે છે.
જ્યારે પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભેજથી સભર વાદળો પર્વતો સાથે ભટકાય છે ત્યારે ક્યારેક ઘનીભવનની પ્રક્રિયા અત્યંત ઝડપી બનવાથી બહુ જ ટૂંકા સમયમાં એક જ જગ્યાએ અચાનક મુસળધાર તોફાની વરસાદ તૂટી પડે છે, જેને વાદળ ફાટવું (Cloudburst) કહે છે. તેના લીધે પહાડી નદીઓ અને નાળાઓમાં ભયંકર પૂર આવે છે, જે રસ્તા, મકાનો અને પુલોને સેકન્ડોમાં નષ્ટ કરી નાખે છે.
તેમના અદભુત જીવન સંઘર્ષમાંથી આપણને પ્રેરણા મળે છે કે જો મનુષ્યનું મનોબળ મજબૂત હોય અને તેનામાં અદમ્ય સાહસની ભાવના હોય, તો તે શારીરિક કે સામાજિક ગમે તેટલા કપરાં પડકારો સામે વિજય મેળવી શકે છે. અકસ્માતમાં પોતાનો એક પગ ગુમાવવા છતાં અરુણિમા સિંહાએ વિશ્વનું સૌથી ઊંચું શિખર સર કરીને પુરવાર કર્યું કે દ્રઢ સંકલ્પથી કોઈપણ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
પર્વતોના અતિશય તીવ્ર ઢાળ પર જ્યારે બરફનું સ્તર ખૂબ જ જાડું થઈ જાય છે, ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે અથવા પર્વતીય પવનોના દબાણથી બરફનો મોટો સ્તર નીચે તરફ સરકવા લાગે છે. આ ઉપરાંત અચાનક થતા ભૂકંપના આંચકા, મોટા અવાજોના કંપન અથવા ગ્લોબલ વોર્મિંગને લીધે બરફ પીગળવાથી તે પર્વત પરથી અચાનક નીચે ધસી પડે છે જેને હિમસ્ખલન કહે છે.
પર્વતીય પ્રદેશોમાં અચાનક થતું વાદળ ફાટવું, ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ગ્લેશિયર્સ (હિમનદીઓ)નું બરફ ઝડપથી પીગળવું અથવા ભૂસ્ખલનના કચરાના કારણે પર્વતીય નદીનો માર્ગ બંધ થઈ જવો અને તે બંધ અચાનક તૂટવો જેવી તીવ્ર કુદરતી ઘટનાઓ પર્વતોમાં એકાએક વિનાશક પૂર (Flash Floods) લાવવા માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.
પ્રશ્ન ૧૧ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તાર આપો. (પેજ ૩૫)
પર્વતીય પ્રદેશોમાં પ્રકૃતિ જેટલી સુંદર છે, તેટલું જ લોકોનું જીવન કઠિન અને પડકારજનક છે:
૧. પરિવહનનો અભાવ: ઉબડખાબડ પર્વતીય જમીન હોવાથી રેલવે કે સળંગ પાકા રસ્તાઓ બનાવવા અત્યંત મુશ્કેલ છે, જેથી વાહનવ્યવહાર ખૂબ જ મર્યાદિત રહે છે.
૨. કૃષિ અને આજીવિકા મર્યાદા: ખેતી કરવા લાયક પૂરતી જમીન ઉપલબ્ધ હોતી નથી. પ્રતિકૂળ અને અતિશય ઠંડી આબોહવાને કારણે મર્યાદિત પાક જ લઈ શકાય છે.
૩. કુદરતી આપત્તિઓ: પહાડો પર ગમે ત્યારે વાદળ ફાટવા, ભૂસ્ખલન થવા કે કાળઝાળ ઠંડીમાં હિમવર્ષા થવાની કુદરતી આપત્તિઓનો સામનો કરવો પડે છે, જેનાથી કલાકો સુધી લોકો સંપર્કવિહોણા થઈ જાય છે.
૪. આરોગ્ય અને અન્ય સુવિધાઓ: કટોકટીના સમયે હોસ્પિટલ, કોલેજો કે વહીવટી મથકો સુધી પહોંચવા માટે પર્વતીય લોકોને કલાકો સુધી પગપાળા કે પહાડી રસ્તાઓ પર મુસાફરી કરવી પડે છે.
વિશ્વની મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓ અને ગીચ વસ્તી નદીઓના મેદાન પ્રદેશમાં વસે છે, કારણ કે મેદાનો નીચે મુજબની આદર્શ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે:
૧. ફળદ્રુપ કાંપની જમીન: પર્વતોમાંથી વહીને આવતી નદીઓ પોતાની સાથે લાવેલો અત્યંત બારીક કાંપ (નિક્ષેપ) મેદાનોમાં ઠાલવે છે. આ જમીન પાકના મબલખ ઉત્પાદન માટે ખૂબ જ ઉત્તમ અને સેન્દ્રિય તત્વોથી સભર હોય છે.
૨. સમતલ ભૂમિભાગ: મેદાનો સપાટ હોવાના કારણે ત્યાં ઘરો બાંધવા, વિશાળ ઉદ્યોગો સ્થાપવા, તેમજ રેલવે અને રસ્તાઓનું મોટું નેટવર્ક ઊભું કરવું પર્વતોની સરખામણીએ અત્યંત સરળ અને સસ્તું બને છે.
૩. જીવનનિર્વાહની વિપુલ તકો: સરળ પરિવહન, સસ્તી ખેતી અને વિપુલ જળરાશિના કારણે અનાજનું મબલખ ઉત્પાદન થઈ શકે છે, જેનાથી મેદાનો માનવીના શ્રેષ્ઠ વસવાટ માટે વિશ્વભરમાં સૌથી લોકપ્રિય છે.
ઉચ્ચપ્રદેશ પૃથ્વી સપાટીનું અતિ વિશિષ્ટ અને પ્રાચીન ભૂમિસ્વરૂપ છે, જેનું આર્થિક મહત્વ નીચે મુજબની અજોડ વિશેષતાઓને લીધે છે:
૧. ખનીજોનો વિશાળ ભંડાર: ઉચ્ચપ્રદેશોના પથરાળ ગર્ભમાં લાખો વર્ષોથી લોખંડ, મેંગેનીઝ, કોલસો અને તાંબા જેવા અનિવાર્ય ખનીજો ભરેલા છે. ભારતનો છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના ઉચ્ચપ્રદેશો સોના અને હીરાની ખાણો માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
૨. કાળી લાવાની જમીન: જવાળામુખી ફાટવાને કારણે લાવાના નિક્ષેપોથી બનેલા ઉચ્ચપ્રદેશોની કાળી માટી કપાસ, શેરડી જેવા પાકના ઉત્પાદન માટે અતિ ફળદ્રુપ છે.
૩. જળધોધ અને ઉર્જા: ઉચ્ચપ્રદેશની નદીઓ પહાડી ઢોળાવ પરથી નીચે પડતી હોવાથી કુદરતી જળધોધ બને છે, જે જળવિદ્યુત (Hydro-electricity) ઉત્પન્ન કરવા અને પર્યટન માટે ખૂબ ઉપયોગી બને છે.
કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ: ગંગાના વિશાળ ફળદ્રુપ મેદાનમાં ડાંગર (ચોખા), ઘઉં, શેરડી, મકાઈ, કપાસ, જવ, બાજરી અને શણ જેવા વિવિધ ખાદ્ય અને રોકડીયા પાકો ઉગાડવામાં આવે છે. નહેરો અને પાતાળકૂવાઓ (ટ્યુબવેલ) ના કારણે આખા વર્ષ દરમિયાન પાક લઈ શકાય છે.
મુખ્ય સમસ્યાઓ:
૧. ભૂગર્ભજળમાં ભયાનક ઘટાડો: સિંચાઈના અતિશય ઉપયોગને કારણે ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘણું નીચું જતું રહ્યું છે.
૨. જમીનની ખારાશ: કૃત્રિમ ખાતરો અને સિંચાઈના પાણીના અતિશય ભરાવાના કારણે જમીન ધીમે-ધીમે ક્ષારીય અને બિન-ઉપજાઉ બની રહી છે.
૩. પ્રદૂષણ અને વસ્તી દબાણ: અતિશય ગીચ વસ્તીના કારણે નદીઓનું પાણી પ્રદૂષિત થઈ રહ્યું છે જે પર્યાવરણ માટે મોટો પ્રશ્ન છે.
રણપ્રદેશના લોકોનું જીવન અતિશય કઠોર આબોહવા અને સંસાધનોની તીવ્ર અછત વચ્ચે વણાયેલું છે. આ મુશ્કેલીઓએ તેમની અંદર અદ્ભુત સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને મૂલ્યો ઊભા કર્યા છે:
૧. વિશિષ્ટ અનુકૂલન: પાણીની અછત હોવા છતાં તેઓ પ્રકૃતિ સાથે સાયુજ્ય સાધીને જીવે છે. રણનું વાહન 'ઊંટ' તેમની આજીવિકા, દૂધ અને પરિવહનનું અનિવાર્ય સાધન છે.
૨. સહકાર અને વીરતા: સાધનોની અછતના કારણે આ લોકોમાં પરસ્પર સહકાર, અતિથિ સત્કાર અને મુશ્કેલીના સમયે એકબીજાને મદદ કરવાની ભાવના ખૂબ જ પ્રબળ હોય છે.
૩. રંગબેરંગી પોશાક અને લોક સંગીત: શુષ્ક રણની નીરસતાને દૂર કરવા માટે અહીંના લોકો ખૂબ જ આકર્ષક અને રંગબેરંગી પોશાક પહેરે છે. તેમના લોકનૃત્યો અને શાસ્ત્રીય સંગીત વિશ્વભરમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે.
પ્રશ્ન ૧૨ નીચે આપેલ દુનિયાના રેખાંકિત નકશામાં આપેલ સ્થળોનો નામનિર્દેશ કરશો. (પેજ ૩૬)
દુનિયાના અને ભારતના ભૌતિક નકશાના આધારે નીચે આપેલા ૧૦ મહત્વના ભૌગોલિક સ્થાનોની સચોટ માહિતી નીચે મુજબ છે:
૧. હિમાલય પર્વતમાળા: ભારતની ઉત્તરે એશિયા ખંડમાં આવેલી વિશ્વની સૌથી ઊંચી ગેડ પર્વતમાળા છે.
૨. માઉન્ટ એવરેસ્ટ: નેપાળ અને તિબેટ (ચીન) ની સરહદે આવેલું વિશ્વનું સૌથી ઊંચું શિખર (૮,૮૪૯ મીટર) છે.
૩. આલ્પ્સ પર્વતમાળા: યુરોપ ખંડમાં આવેલી લાંબી અને પ્રખ્યાત પર્વતમાળા છે.
૪. એન્ડીઝ પર્વતમાળા: દક્ષિણ અમેરિકા ખંડના પશ્ચિમ કિનારે આવેલી વિશ્વની સૌથી લાંબી પર્વતમાળા છે.
૫. માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો: આફ્રિકાના તાંઝાનિયામાં આવેલો સુષુપ્ત જ્વાળામુખી અને એકાકી પર્વત છે.
૬. માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ: દક્ષિણ અમેરિકાના આર્જેન્ટિનામાં આવેલું એન્ડીઝ પર્વતમાળાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે.
૭. કંચનજંગા: ભારત (સિક્કિમ) અને નેપાળની સરહદે આવેલું ભારતનું સૌથી ઊંચું પર્વત શિખર છે.
૮. માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક: ફ્રાંસ અને ઇટાલીની સરહદે આવેલું આલ્પ્સ પર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
૯. અનામુડી (અનાઈ શિખર): દક્ષિણ ભારતમાં પશ્ચિમ ઘાટ પર્વતમાળાનું સર્વોચ્ચ શિખર (કેરળ) છે.
૧૦. અરવલ્લી પર્વતમાળા: પશ્ચિમ ભારતમાં (ગુજરાત અને રાજસ્થાન) આવેલી અતિ પ્રાચીન ઘસાયેલી પર્વતમાળા છે.
પ્રશ્ન ૧૩ માગ્યા મુજબ પ્રવૃત્તિ કરશો. (પેજ ૩૭)
માઉન્ટ એવરેસ્ટ: આશરે ૮,૮૪૯ મીટર (એશિયા) - સૌથી ઊંચું શિખર
કંચનજંગા: આશરે ૮,૫૮૬ મીટર (એશિયા - ભારત)
માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ: આશરે ૬,૯૬૧ મીટર (દક્ષિણ અમેરિકા)
માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો: આશરે ૫,૮૯૫ મીટર (આફ્રિકા)
માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક: આશરે ૪,૮૧૦ મીટર (યુરોપ)
અનામુડી (અનાઈ શિખર): આશરે ૨,૬૯૫ મીટર (દક્ષિણ ભારત)
સાથે રાખવાની ચીજવસ્તુઓની યાદી:
૧. અતિશય ઠંડીથી બચવા માટે જાડા ઊની વસ્ત્રો (જેમ કે થર્મલ ઇનર, હેવી જેકેટ, વિન્ડચીટર, ગરમ ટોપી, ગ્લોવ્ઝ અને ગરમ મોજાં).
૨. બરફ પર ચાલવા માટે પૂરતી ગ્રીપ વાળા ટ્રેકિંગ શૂઝ અને લાકડી.
૩. પીવાના પાણીને લાંબા સમય સુધી ગરમ રાખવા માટે થર્મોસ ફ્લાસ્ક ફ્લાસ્ક.
૪. કટોકટીના સમયે આગ પ્રગટાવવા લાઈટર/માચીસ અને પ્રકાશ માટે ટોર્ચ તથા પૂરતી દવાઓ ધરાવતું ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સ.
જરૂરી ખોરાકની યાદી:
શરીરમાં ઝડપી ગરમી અને ઊર્જા જાળવી રાખવા માટે ડ્રાયફ્રુટ્સ (કાજુ, બદામ, અખરોટ), ખજૂર, ડાર્ક ચોકલેટ, એનર્જી બાર, અને ઈન્સ્ટન્ટ ગરમ કરી શકાય તેવા સૂપ તથા સત્તુ જેવો ખોરાક સાથે રાખવો અનિવાર્ય છે.
પર્વતીય આપત્તિઓ સમયે લોકોને તાત્કાલિક મદદ કરવા માટેના બે શ્રેષ્ઠ અને વ્યવહારિક ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. સ્થાનિક બચાવ અને રાહત છાવણી: આપત્તિથી પ્રભાવિત થયેલા બેઘર લોકોને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડીને તેમના માટે રહેવાની, ગરમ વસ્ત્રોની, પ્રાથમિક સારવારની અને ગરમ ભોજનની તાત્કાલિક વ્યવસ્થા કરવા સ્વયંસેવક તરીકે જોડાવું.
૨. વહેલી ચેતવણી અને માહિતી પ્રસારણ: હવામાન ખાતા દ્વારા વાદળ ફાટવા કે ભારે હિમવર્ષાની આગાહી થાય ત્યારે સ્થાનિક સોશિયલ મીડિયા, લાઉડ સ્પીકર કે રેડિયો દ્વારા તાત્કાલિક ગામના લોકો સુધી સાચી માહિતી પહોંચાડીને તેમને પહાડી ઢોળાવોથી દૂર ખસી જવા માટે સક્રિય કરવા.
🛠️ પ્રોજેકટ: પૃથ્વીના ભૂમિસ્વરૂપોનું મોડેલ (એકમ આધારિત - પેજ ૩૮)
હેતુ: પૃથ્વી સપાટી પરના વિવિધ ભૂમિસ્વરૂપો (પર્વત, ટેકરી, ઉચ્ચપ્રદેશ, મેદાન અને ખીણ) ની સમજ મોડેલ દ્વારા મેળવવી.
જરૂરી સાધનસામગ્રી: પૂઠું અથવા વેસ્ટ લાકડું, માટી, ક્લે (Clay) અથવા જૂના સમાચારપત્રોની પસ્તીનો માવો, રંગો (લીલો, પીળો, વાદળી, કથ્થાઈ), નાના પથ્થરો, રૂ અને ફેવિકોલ.
કાર્યપદ્ધતિ:
સૌપ્રથમ જાડા પૂઠા પર પાયો તૈયાર કરી તેના પર માટી અથવા પેપરના માવા વડે ઊંચા પર્વતો અને નાની ટેકરીઓનો આકાર ઊભો કરો. પર્વતોને તીક્ષ્ણ અને અણીદાર શિખર આપો.
પર્વતોની બરાબર વચ્ચેથી વહેતી નદીનો નીચાણવાળો સાંકડો માર્ગ (ખીણ) બનાવો.
એક બાજુએ ઉપરથી બિલકુલ સપાટ હોય તેવો ઊંચો જમીન ભાગ (ઉચ્ચપ્રદેશ) તૈયાર કરો.
મોડેલ સુકાઈ ગયા પછી તેના પર સુંદર રંગો કરો (મેદાન માટે લીલો, નદીના પાણી માટે વાદળી, ઉચ્ચપ્રદેશ માટે પીળો/કથ્થાઈ રંગ).
પર્વતોની ટોચ પર ગુંદર વડે સફેદ રૂ લગાવીને "બરફથી ઢંકાયેલા શિખરો" દર્શાવો અને દરેક ભૌગોલિક ભાગ પાસે તેમના નામની લેબલ-ચિઠ્ઠીઓ લગાવો.
નિષ્કર્ષ: આ પ્રોજેક્ટથી વિદ્યાર્થીઓ પૃથ્વીના વિવિધ મુખ્ય ભૂમિસ્વરૂપો વચ્ચેનો વાસ્તવિક તફાવત અને તેની ઊંચાઈની લાક્ષણિકતાઓ ખૂબ જ મનોરંજક રીતે સમજી શકશે.
પ્રશ્ન ૧ નીચે આપેલ દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી લાગુ પડતા વર્તુળને પૂર્ણ કરો. (પેજ ૪૦-૪૧)
(A) લોખંડ
(B) તાંબુ
(C) સોનુ
(D) A અને B બંને
સાચો વિકલ્પ: (B) તાંબુ
સમજૂતી: માનવ સભ્યતાના વિકાસમાં પાષાણ યુગ પછી તામ્ર યુગ આવ્યો હતો, એટલે કે માનવીએ લોખંડ કરતાં પહેલાં તાંબા (Copper) ધાતુનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો.
(A) CE + BCE
(B) BCE + BCE - ૧
(C) (CE + BCE) - ૧
(D) (CE + BCE) + ૧
સાચો વિકલ્પ: (C) (CE + BCE) - ૧
સમજૂતી: ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરમાં વર્ષ શૂન્ય (0) હોતું નથી. તેથી ૧ BCE પછી તરત જ વર્ષ ૧ CE શરૂ થાય છે. આથી બંને કાળખંડ વચ્ચેનો કુલ વાસ્તવિક સમયગાળો શોધવા બંને વર્ષોના સરવાળામાંથી ૧ બાદ કરવો પડે.
(A) હિમયુગનો અંત આવ્યો અને પૃથ્વીનું વાતાવરણ ગરમ થયું.
(B) તેઓએ ગુફાઓમાં ચિત્રો દોરવાનું બંધ કર્યું.
(C) તેઓ માટીના વાસણો બનાવવાનું શીખ્યા.
(D) તેઓ લોખંડના ઓજારો બનાવતા શીખ્યા.
સાચો વિકલ્પ: (A) હિમયુગનો અંત આવ્યો અને પૃથ્વીનું વાતાવરણ ગરમ થયું.
સમજૂતી: આશરે ૧૨,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં હિમયુગનો અંત આવ્યો અને પૃથ્વીનું વાતાવરણ ગરમ થતાં ઘાસ અને કુદરતી ધાન્યો ઊગવા લાગ્યા, જેને લીધે માનવીએ ખેતીની શરૂઆત કરી.
(A) ૨૩૨૯ વર્ષ
(B) ૧૭૨૨ વર્ષ
(C) ૨૩૨৮ વર્ષ
(D) ૧૭૨૧ વર્ષ
સાચો વિકલ્પ: (A) ૨૩૨૯ વર્ષ
સમજૂતી: ગણતરી: (૩૦૪ + ૨૦૨૬) - ૧ = ૨૩૨૯ વર્ષ.
(A) તેઓ બધા જ સંસાધનો અને જમીન પર સામૂહિક રીતે કામ કરતા અને પરસ્પર વહેંચી લેતા.
(B) દરેક વ્યક્તિ પાસે પોતાની અલગ ખેતીની જમીન હતી.
(C) તેઓ ફળદ્રુપ જમીનો માટે લડાઈ કરવામાં માનતા.
(D) તેઓને ખેતી કામ કરવાનું ગમતું ન હતું.
સાચો વિકલ્પ: (A) તેઓ બધા જ સંસાધનો અને જમીન પર સામૂહિક રીતે કામ કરતા અને પરસ્પર વહેંચી લેતા.
સમજૂતી: શરૂઆતમાં જમીન કે સંસાધનો પર કોઈ એક વ્યક્તિની વ્યક્તિગત માલિકી નહોતી. આદિમાનવો ટોળીમાં રહીને બધું સામૂહિક રીતે જ વહેંચતા હતા.
(A) ભટકવા કરતા ખેતી સરળ હતી.
(B) જંગલી પ્રાણીઓએ તેમને પર હુમલો કરવાનું બંધ કર્યું હતું.
(C) ખેતીનો પાક તૈયાર થતા સમય લાગે, તેની જાળવણી માટે સ્થાયી વસવાટ જરૂરી હતો.
(D) સરળ આભૂષણો બનાવવા લાગ્યો.
સાચો વિકલ્પ: (C) ખેતીનો પાક તૈયાર થતા સમય લાગે, તેની જાળવણી માટે સ્થાયી વસવાટ જરૂરી હતો.
સમજૂતી: પાકને રોપવાથી લઈને અનાજ તૈયાર થવામાં મહિનાઓનો સમય લાગે છે અને તેની માવજત તથા સંગ્રહ કરવા માટે એક જ સ્થળે રહેવું અનિવાર્ય બન્યું હતું.
(A) જે સ્ત્રોત પ્રથમ મળ્યો હોત તેને જ સાચો માનવો.
(B) જે માહિતી વધુ લોકપ્રિય હોય તેને જ સાચી માનવી.
(C) બંને સ્રોતોને અવગણીને નવો ઈતિહાસ લખવો.
(D) વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી પૃથ્થકરણ કરી નક્કી કરવું કે ક્યા સ્ત્રોત પર વધુ ભરોસો કરી શકાય.
સાચો વિકલ્પ: (D) વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી પૃથ્થકરણ કરી નક્કી કરવું કે ક્યા સ્ત્રોત પર વધુ ભરોસો કરી શકાય.
સમજૂતી: ઇતિહાસકારો વિરોધાભાસી માહિતીને ક્રોસ-ચેક કરવા અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ (જેમ કે કાર્બન ડેટિંગ, પુરાતત્વીય મેળવણી) નો ઉપયોગ કરીને સત્યની ચકાસણી કરે છે.
(A) માછલી અને કરોડરજજુવાળા પ્રાણીઓ
(B) કોરલ અને વાદળી
(C) બેકટેરિયા અને પ્રથમ કોષો
(D) પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ
સાચો વિકલ્પ: (D) પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ
સમજૂતી: ડાયનાસોર (૩૦૦ મિલિયન વર્ષ પહેલાં) ના નાશ પછી પૃથ્વી પર પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ (Mammals) ના વિકાસનો માર્ગ મોકળો થયો હતો.
(A) પૃથ્વીના ઉદ્ભવની સાથે જ ૪.૫૪ અબજ વર્ષ પહેલાં
(B) પ્રથમ કોષોના અસ્તિત્વ ૫છી ૨.૩૩ અબજ વર્ષ પહેલાં
(C) બેકટેરિયાના ઉદ્ભવ સમયે એક અબજ વર્ષ પહેલાં
(D) ફૂલો અને મધમાખીઓને ઉદ્ભવ સમયે ૧૦૦ કરોડ વર્ષ પહેલાં
સાચો વિકલ્પ: (B) પ્રથમ કોષોના અસ્તિત્વ ૫છી ૨.૩૩ અબજ વર્ષ પહેલાં
સમજૂતી: પૃથ્વીના ઇતિહાસની સમયરેખા મુજબ, પ્રથમ કોષોના ઉદ્ભવ પછી આશરે ૨.૩૩ અબજ વર્ષ પહેલાં વાતાવરણીય પ્રાણવાયુ (Atmospheric Oxygen) અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો.
(A) એક મોટું શહેર
(B) એક નાની વસાહત અથવા નાનું ગામ
(C) કાચું મકાન
(D) ખેતીમાં વપરાતું એક સાધન
સાચો વિકલ્પ: (B) એક નાની વસાહત અથવા નાનું ગામ
સમજૂતી: પ્રાચીન સમયમાં જંગલ કે પહાડી વિસ્તારમાં બનેલી નાની માનવ વસાહત અથવા પેટા-ગામને 'પલ્લી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું.
પ્રશ્ન ૨ યોગ્ય શબ્દો કે અંકો વડે નીચેના વિધાનોની ખાલી જગ્યાઓ પૂરશે. (પેજ ૪૧-૪૨)
૧. ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ ૫૬૦ સા.સં.પૂ. (BCE) માં થયો હોય અને આજે વર્ષ ૨૦૨૬ સા.સં.(CE) ચાલતું હોય તો ગાણિતિક દૃષ્ટિએ ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ આજથી લગભગ ૨૫૮૫ (અથવા ૨૫૮૬) વર્ષ પહેલાં થયો ગણાય.
૨. પુરાતત્વવિદોને જમીનમાંથી પ્રાચીન સમયના અનાજના દાણા અને હાડકાં મળી આવ્યા છે તો તે ઈતિહાસના પુરાતત્ત્વીય (અવશેષો / ભૌતિક) પ્રકારના સ્રોત ગણાશે.
૩. ભારત દેશ ૧૫મી ઓગસ્ટ ૧૯૪૭માં સ્વતંત્ર થયો તે ૨૦મી સદીની ઘટના છે.
૪. ઈતિહાસ લેખનમાં આપણે ૨૦૦૧ CE થી ૩૦૦૦ CE સુધીની વાત કરીએ છીએ તો આ ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દીની વાત કહેવાય.
૫. સમુદ્રગુપ્તને વીણા વગાડતા સિક્કા દ્વારા આપણે તેને સંગીત કલાનો શોખ જાણી શકીએ છીએ.
૬. ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરની શરૂઆત સામાન્ય રીતે ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મના વર્ષથી ગણવામાં આવે છે.
૭. આદિમાનવે ઉપયોગમાં લીધેલ શિકારના સાધને મોટાભાગે પથ્થર માંથી બનેલા હતાં.
પ્રશ્ન ૩ બંધબેસતાં જોડકાં જોડો. (પેજ ૪૨)
| વિભાગ “અ” | જવાબ | વિભાગ “બ” |
|---|---|---|
| ૧. ભૂસ્તરશાસ્ત્રી | → B. પૃથ્વીના ભૌતિક સ્વરૂપો જેવા કે માટીના પથ્થરો અને નદીઓનો અભ્યાસ | A. પ્રાચીન સમયના માનવ સમાજ અને સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ |
| ૨. જીવાશ્મવિજ્ઞાની | → D. કરોડો વર્ષો પહેલાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષોનો અભ્યાસ | B. પૃથ્વીના ભૌતિક સ્વરૂપો જેવા કે માટીના પથ્થરો અને નદીઓનો અભ્યાસ |
| ૩. નૃવંશશાસ્ત્રી | → A. પ્રાચીન સમયના માનવ સમાજ અને સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ | C. પ્રાચીન સિક્કાઓ, મૂર્તિઓ અને વાસણોનું ઉત્ખનન કરી અભ્યાસ કરવો. |
| ૪. પુરાતત્ત્વવિદ | → C. પ્રાચીન સિક્કાઓ, મૂર્તિઓ અને વાસણોનું ઉત્ખનન કરી અભ્યાસ કરવો. | D. કરોડો વર્ષો પહેલાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષોનો અભ્યાસ |
પ્રશ્ન ૪ સા.સં. ૧૯૦૧ થી લઈ સા.સં. ૧૯૫૦ની ઘટનાઓને સમયરેખામાં યોગ્ય રીતે ગોઠવશે. (પેજ ૪૨)
સમયરેખા ક્રમ (ચઢતા ક્રમમાં):
૧૯૦૧ — સમયરેખાનો આરંભબિંદુ
૧૯૦૫ — બંગાળના ભાગલા થયા
૧૯૧૭ — ચંપારણ સત્યાગ્રહ થયો
૧૯૩૦ — દાંડીકૂચ યોજાઈ
૧૯૪૨ — હિંદ છોડો ચળવળ શરૂ થઈ
૧૯૪૭ — ભારત દેશ આઝાદ થયો
૧૯૫૦ — ભારતનું બંધારણ અમલમાં આવ્યું
પ્રશ્ન ૫ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો. (પેજ ૪૨-૪૩)
પ્રશ્ન ૬ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તાર આપો. (પેજ ૪૪-૪૫)
૧. ઇન્ડોર અને આર્ટિફિશિયલ કૃષિ: બરફના કારણે જમીન પર સામાન્ય ખેતી અશક્ય બનશે, આથી હાઇડ્રોપોનિક્સ અને આર્ટિફિશિયલ ગ્રીનહાઉસ ટેક્નોલોજીથી ખોરાક પકવવો પડશે.
૨. ભૂ-તાપીય (Geothermal) ઊર્જાનો ઉપયોગ: અતિશય થીજી જતી ઠંડીમાં ગરમી મેળવવા માટે પૃથ્વીના પેટાળની ગરમી કે ન્યુક્લિયર ઊર્જાનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવાનું તકનીકી જ્ઞાન મેળવવું પડશે.
૩. બંદી આશ્રયસ્થાનોનું બાંધકામ: બરફીલા તોફાનોથી બચવા માટે અંડરગ્રાઉન્ડ કે થર્મલ ઇન્સ્યુલેટેડ ખાસ ગુંબજ આકારના મકાનો બનાવવાનું કૌશલ્ય શીખવું પડશે.
હું અમદાવાદ શહેરમાં રહું છું. આ એક ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન શહેર છે. ઈ.સ. ૧૪૧૧ માં સુલતાન અહમદશાહે સાબરમતી નદીના પૂર્વ કિનારે આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી, આથી તેનું નામ 'અમદાવાદ' પડ્યું. પ્રાચીન કાળમાં આ પ્રદેશ આશાવલ કે આશાપલ્લી તરીકે ઓળખાતો હતો, જ્યાં ભીલ શાસકોનું શાસન હતું. આજે આ શહેર તેના લાલ દરવાજા, સિદ્દી સૈયદની જાળી અને ગાંધીજીના સાબરમતી આશ્રમ માટે વૈશ્વિક હેરિટેજ સિટી તરીકે પ્રખ્યાત છે.
પ્રશ્ન ૭ આપેલ ચિત્ર વિશે તમારા વિચારો રજૂ કરશે. (પેજ ૪૫)
ચિત્ર ૧: આદિમાનવનું ગુફા-જીવન (પથ્થર યુગ)
વિચારો: આ ચિત્ર આપણને હજારો વર્ષ જૂના પથ્થર યુગના આદિમાનવના જીવનનો સુંદર ચિતાર આપે છે. ચિત્રમાં આદિમાનવો પથ્થરની કુદરતી ગુફામાં રહેતા જોઈ શકાય છે. તેઓએ અગ્નિની શોધ કરી લીધી હોવાથી ગુફામાં અગ્નિ પ્રગટાવેલો છે. કેટલાક આદિમાનવો ગુફાની દિવાલ પર શૈલચિત્રો દોરી રહ્યા છે, જે તેમની કલા પ્રત્યેની સૂઝ દર્શાવે છે. તેઓ પથ્થરોના હથિયારો બનાવી રહ્યા છે અને શિકાર કરીને લાવેલું માંસ પકવીને ખાવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.
ચિત્ર ૨: કૃષિ ક્રાંતિ અને સ્થાયી ગ્રામીણ જીવન
વિચારો: આ ચિત્ર હિમયુગ પછીના સમયમાં માનવ જીવનમાં આવેલા ક્રાંતિકારી પરિવર્તન એટલે કે સ્થાયી વસવાટ દર્શાવે છે. અહીં માનવીએ ઘાસ અને માટીના કાચા મકાનો (ઝૂંપડાં) બનાવીને નાની વસાહતો ઊભી કરી છે. લોકો નદી કિનારે ખેતી કરી રહ્યા છે અને પાકની લણણી કરી રહ્યા છે. તેઓએ ઘેટાં-બકરાં જેવા પાલતુ પ્રાણીઓ પાળવાનું શરૂ કર્યું છે. ચિત્રમાં એક સ્ત્રી માટીના વાસણમાં રસોઈ બનાવી રહી છે અને તેમની રક્ષા માટે કૂતરો પણ બેઠેલો દેખાય છે, જે આદિમાનવના સુમેળભર્યા સામાજિક જીવનની શરૂઆત બતાવે છે.
પ્રશ્ન ૮ નીચેના આડા-અવળા શબ્દોને ગોઠવીને સાચા શબ્દો બનાવો. (પેજ ૪૫)
૧. તિ-હ-સ-ઈ → ઇતિહાસ
૨. સ–ખા-ય-મ–રે → સમયરેખા
૩. ચિ-લી-ત્ર-શે → શૈલચિત્ર
૪. યુ-હિ-ગ-મ → હિમયુગ
૫. વિ-ત-ત-ત્વ-રા-પુ → પુરાતત્ત્વવિદ્
પ્રશ્ન ૯ પાઠયપુસ્તકમાં પાના નંબર ૬૦ પરની આકૃતિ ૪.૧ (પૃથ્વી પર જીવન ઉત્ક્રાંતિ) નો અભ્યાસ કરીને નીચે આપેલ પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો. (પેજ ૪૬)
પ્રશ્ન ૧૦ પ્રકરણના આધારે શોધખોળ શતાબ્દી રમો. (પેજ ૪૬-૪૭)
રમતના '?' ખાના નંબર મુજબ ખરાં-ખોટાંના જવાબો નીચે મુજબ છે:
૧. પુરાતત્વવિદો પ્રાચીન ઈતિહાસ જાણવા માટે ખોદકામ કરે છે. → સાચું
૩. સમયરેખા પર ડાબી બાજુ વર્તમાન અને જમણી બાજુ ભૂતકાળ દર્શાવાય છે. → ખોટું
૫. સાહિત્યિક સ્રોતોમાં હસ્તપ્રતો અને તામ્રપત્રોનો સમાવેશ થાય છે. → સાચું
૮. સિક્કાઓ પરથી રાજાઓના નામ અને સમયગાળા જાણી શકાય છે. → સાચું
૧૨. શિલાલેખો સામાન્ય રીતે લાકડા પર કોતરેલા હોય છે. → खोટું
૧૫. સાધનો અને વાસણો ઈતિહાસના ભૌતિક સ્રોતો છે. → સાચું
૧૮. ઈતિહાસમાં માત્ર લેખિત સ્રોતો જ વિશ્વસનીય માનવામાં આવે છે. → ખોટું
૨૧. સમયરેખા ઘટનાઓનો ચોક્કસ ક્રમ દર્શાવવામાં મદદ કરે છે. → સાચું
૨૫. અશોકના શિલાલેખો પ્રાકૃત ભાષામાં છે. → સાચું
૩૦. તાર્કિક સ્ત્રોતો ક્યારેય વિશ્વસનીય નથી હોતા. → ખોટું
૩૫. મૌખિક પરંપરાઓ પણ ઈતિહાસમાં મહત્વનો સ્ત્રોત છે. → સાચું
૪૦. સ્મારકો અને ઈમારતો પુરાતત્વીય સ્ત્રોતોમાં આવે છે. → સાચું
૪૫. સા.સં. (CE) અને સા.સં.પૂ. (BCE) વચ્ચે શૂન્ય વર્ષ હોય છે. → ખોટું
૫૫. હડપ્પા સભ્યતા ભારતની સૌથી પ્રાચીન સભ્યતા છે. → સાચું
૬૩. ઈતિહાસ એક સ્થિર વિષય છે જેમાં નવી શોધોથી ફેરફાર થતો નથી. → ખોટું
૭૦. પ્રાચીન હસ્તપ્રતો તાડપત્ર કે ભોજપત્ર પર લખાતી નથી. → ખોટું
૭૬. સમય પસાર થતાં નાના ગામડાં “પલ્લી” (ઉપ-ગામ) મોટા ગામડાઓમાં પરિવર્તિત થયા. → સાચું
૮૫. ઈતિહાસકારો ફક્ત એક જ સ્ત્રોત પર આધાર રાખે છે. → ખોટું
૯૨. ભૂર્ગભશાસ્ત્રીઓ પૃથ્વીના સ્થળોનો અભ્યાસ કરીને ભૂતકાળ સમજવામાં મદદ કરે છે. → સાચું
૯૯. મૌખિક સ્ત્રોતો ક્યારેય બદલાતા નથી. → ખોટું
😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.
