STD 6 SC SWADHYANPOTHI SOLUTION

મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા

ધોરણ ૬ વિજ્ઞાન

સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પ્રકરણ ૧ થી ૧૨)

નીચે આપેલ પ્રકરણનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પ્રકરણ ખૂલશે. પછી અંદરના પ્રશ્ન-પ્રકાર પર ટૅપ કરી જવાબો જુઓ.

📘 આ ઉકેલ ફક્ત પરીક્ષાની તૈયારી અને ચકાસણી માટે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રથમ જાતે જવાબ શોધીને લખવાનો પ્રયત્ન કરવો.

01 વિજ્ઞાનની અદ્ભુત દુનિયા 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

૧. વિજ્ઞાનની શરૂઆત આપણી આસપાસની વસ્તુઓ કે ઘટનાઓનું રસપૂર્વક __________________ થાય છે.

જવાબ:અવલોકન કરવાથી

૨. પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યા પછી , આપણે તે પ્રશ્નના સંભવિત જવાબનું __________________ .

જવાબ:અનુમાન કરીએ છીએ

૩. આપણા અનુમાનની ચકાસણી કરવા માટે આપણે __________________ કરીએ છીએ.

જવાબ:પ્રયોગો અથવા વધુ અવલોકનો

૪. એક સમજદાર વ્યક્તિ બનવા માટે, તમારે હંમેશા __________________ એવું પૂછનાર બનવું જરૂરી છે!

જવાબ:"શા માટે"

૨ નીચેના વિધાનો ખરા છે કે ખોટા તે જણાવો:

૧. આકાશમાં તારા જોવા કે વરસાદ પડવો એ વિજ્ઞાનનો ભાગ નથી.

જવાબ:ખોટું(આ બધું સમજવું એ જ વિજ્ઞાન છે).

૨. સાયકલની ટ્યુબમાં પંચર સાંધવું કે કૂકરમાં રસોઈ બનવી તેમાં પણ વિજ્ઞાન રહેલું છે.

જવાબ:ખરું.

૩. પ્રયોગ કર્યા પછી આપણને ખરેખર જવાબ મળ્યો કે નહીં તે જાણવા પરિણામનું વિશ્લેષણ (analyse) કરવું જરૂરી છે.

જવાબ:ખરું.

૩ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

૧. આસપાસની કોઈ ઘટનાનું અવલોકન કર્યા પછી આપણા મનમાં સૌથી પહેલા શું થાય છે ?

જવાબ:આસપાસની બાબતોનું અવલોકન કર્યા પછી આપણને આશ્ચર્ય થાય છે અને તેના વિશે આપણા મનમાં પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે.

૨. વિજ્ઞાનમાં કોઈ પણ પ્રશ્નનો જવાબ જાતે શોધવાનો પ્રયાસ કેવી રીતે કરી શકાય ? (કોઈ પણ બે રીત જણાવો).

જવાબ:પ્રશ્નોના જવાબ જાતે શોધવા માટે આપણે પ્રયોગો કરી શકીએ છીએ અથવા તે બાબતનું વધુ બારીકાઈથી અવલોકન કરી શકીએ છીએ.

૪ નીચેના પ્રશ્નનો ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

૧. વૈજ્ઞાનિક રીતે કોઈ પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવા માટેના ક્રમિક તબક્કાઓ ( Steps) કયા કયા છે ?

જવાબ:વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિના તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:

• રસપ્રદ બાબતનું અવલોકન કરવું.
• આશ્ચર્યચકિત થવું અને પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો.
• સંભવિત જવાબનું અનુમાન કરવું.
• પ્રયોગો અથવા વધુ અવલોકનો દ્વારા અનુમાનની ચકાસણી કરવી.
• સાચો જવાબ મળ્યો કે નહીં તે નક્કી કરવા પરિણામોનું વિશ્લેષણ ( analyse) કરવું.

૫ વિચારો અને તમારા શબ્દોમાં લખો (વ્યવહારુ પ્રશ્ન):

૧. ચિત્રમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક છોકરી પાંદડા પર કંઈક અવલોકન કરી રહી છે, અને એક ભાઈ સાયકલનું પંચર બનાવી રહ્યા છે. આ બંને ક્રિયાઓમાં 'અવલોકન' અને 'પ્રશ્ન' કેવી રીતે જોડાયેલા છે તે તમારા શબ્દોમાં સમજાવો.

જવાબ:જ્યારે છોકરી પાંદડા પર કંઈક જુએ છે, ત્યારે તે તેનું ધ્યાનપૂર્વક 'અવલોકન' કરે છે અને તેને 'પ્રશ્ન' થાય છે કે આ શું છે અથવા તે કેવી રીતે કામ કરે છે. તેવી જ રીતે, સાયકલમાં હવા કેમ ઓછી થઈ ગઈ તે 'પ્રશ્ન'ના ઉકેલ માટે ભાઈ ટ્યુબને પાણીમાં બોળીને પરપોટા ક્યાંથી નીકળે છે તેનું 'અવલોકન' કરી રહ્યા છે. આમ, આપણી રોજિંદી ક્રિયાઓ અને સમસ્યાઓના ઉકેલમાં અવલોકન અને પ્રશ્ન જોડાયેલા છે.

૬ નીચેના બહુવિકલ્પી પ્રશ્નોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

૧. વિજ્ઞાન શીખવા માટે અને એક સમજદાર વ્યક્તિ બનવા માટે તમારામાં કયો ગુણ હોવો સૌથી વધુ જરૂરી છે ?

• (A) બધું જ ગોખી લેવું
• (B) હંમેશા "શા માટે?" એવું પૂછનાર બનવું
• (C) માત્ર ચોપડીઓ જ વાંચ્યા કરવી
• (D) પ્રયોગોથી ડરવું

જવાબ:(B) હંમેશા "શા માટે?" એવું પૂછનાર બનવું

૨. તમારા મનમાં કોઈ પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યા પછી , વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ મુજબ તમે તરત જ શું કરશો?

• (A) સીધું વિશ્લેષણ કરીશું
• (B) તે પ્રશ્ન ભૂલી જઈશું
• (C) તે પ્રશ્નના સંભવિત જવાબનું અનુમાન કરીશું
• (D) પ્રયોગ પકડી રાખીશું

જવાબ:(C) તે પ્રશ્નના સંભવિત જવાબનું અનુમાન કરીશું

૭ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

વિભાગ 'અ' (ક્રિયા)	વિભાગ 'બ' (વૈજ્ઞાનિક તબક્કો)
૧. કોઈ રસપ્રદ બાબત જોવી કે સમજવાનો પ્રયાસ કરવો	(a) વિશ્લેષણ (Analyse)
૨. બાબત જોઈને આશ્ચર્યચકિત થવું	(b) પ્રયોગો અને વધુ અવલોકનો
૩. સંભવિત જવાબ વિચારવો	(c) અવલોકન
૪. સાચો જવાબ ચકાસવા મહેનત કરવી	(d) પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો
૫. ખરેખર જવાબ મળ્યો કે નહીં તે નક્કી કરવું	(e) અનુમાન

સાચો જવાબ:

• ૧ →( c)અવલોકન
• ૨ →( d)પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો
• ૩ →( e)અનુમાન
• ૪ →( b)પ્રયોગો અને વધુ અવલોકનો
• ૫ →( a)વિશ્લેષણ (Analyse)

૮ ચિત્ર આધારિત વિચારાત્મક પ્રશ્નો (કોઈપણ બે લખો):

તમારા પાઠમાં ઘણા બધા ચિત્રો આપેલા છે (જેમ કે: પહાડો અને નદી , રણમાં ઊગતી વનસ્પતિ , દરિયાકિનારો, ગાય અને વાછરડું , પાંદડું ખાતી ઈયળ , કૂકરમાં બનતી રસોઈ વગેરે).

૧. આમાંથી કોઈપણ એક કુદરતી ઘટના (જેમ કે આકાશમાં તારા જોવા કે વરસાદ પડવો) વિશે તમારા મનમાં ઉદ્ભવતો એક પ્રશ્ન ("શા માટે" કે "કેવી રીતે") લખો.

જવાબ:જ્યારે હું રાત્રે આકાશમાં જોઉં છું , ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે "આ તારાઓ શા માટે ચમકે છે ?" અથવા "વરસાદનું પાણી વાદળમાં કેવી રીતે પહોંચતું હશે ?"

૨. કોઈપણ એક રોજિંદી ક્રિયા (જેમ કે સાયકલનું પંચર બનાવવું કે રસોઈ બનવી) વિશે તમારા મનમાં ઉદ્ભવતો એક પ્રશ્ન લખો.

જવાબ:જ્યારે હું કૂકર જોઉં છું , ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે "કૂકરમાંથી સીટી વાગે ત્યારે તેમાંથી વરાળ જ શા માટે બહાર આવે છે ?"

02 સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી સાચો ઉત્તર આપો:

૧. જે વનસ્પતિનું પ્રકાંડ લીલું અને કૂમળું હોય છે , તેને શું કહેવાય છે?

• (A) વૃક્ષ
• (B) ક્ષુપ
• (C) છોડ

જવાબ:(C) છોડ

૨. નીચેનામાંથી કઈ વનસ્પતિમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે ?

• (A) જાસૂદ
• (B) કેળ
• (C) વડ

જવાબ:(B) કેળ

૨ કૌંસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો:

(સાલીમ અલી , જાનકી અમ્માલ , માછલી, ઊંટ)

૧. ભારતના પક્ષીપુરુષ ( Birdman of India) તરીકે __________________ ને ઓળખવામાં આવે છે.

જવાબ:સાલીમ અલી

૨. __________________ રણમાં રહેવા માટે અનુકૂલિત થયેલું પ્રાણી છે.

જવાબ:ઊંટ

૩. 'સેવ સાયલન્ટ વેલી ' ચળવળમાં ભારતીય વનસ્પતિશાસ્ત્રી __________________ એ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

જવાબ:જાનકી અમ્માલ

૩ નીચેના વિધાનો ખરા છે કે ખોટા તે જણાવો:

૧. જાસૂદના પર્ણમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.

જવાબ:ખરું

૨. ગુલાબની વનસ્પતિને 'ક્ષુપ' વર્ગમાં મૂકવામાં આવે છે.

જવાબ:ખરું

૩. ગાય પ્રચલન માટે મીનપક્ષોનો ઉપયોગ કરે છે.

જવાબ:ખોટું(ગાય પગનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે માછલી મીનપક્ષોનો ઉપયોગ કરે છે) .

૪ 'અ' વિભાગમાં આપેલી વિગતોને 'બ' વિભાગ સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:

વિભાગ 'અ' (બીજનો પ્રકાર)	વિભાગ 'બ' (મૂળનો પ્રકાર)
૧. એકદળી વનસ્પતિ	(A) સોટી મૂળ
૨. દ્વિદળી વનસ્પતિ	(B) તંતુમય મૂળ

સાચો જવાબ:

• ૧.એકદળી વનસ્પતિ →(B)તંતુમય મૂળ
• ૨.દ્વિદળી વનસ્પતિ →(A)સોટી મૂળ

૫ નીચે આપેલા પ્રાણીઓનું તેમના મુખ્ય નિવાસસ્થાન (રણ , સમુદ્ર, જંગલ) મુજબ વર્ગીકરણ કરો:

(ઊંટ, સિંહ, માછલી)

• રણ:ઊંટ
• સમુદ્ર:માછલી
• જંગલ:સિંહ

૬ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

૧. પર્ણ પર શિરાઓ દ્વારા રચાતી ભાત (ડીઝાઇન) ને શું કહેવાય છે ? તેના બે પ્રકાર કયા છે?

જવાબ:પર્ણ પર શિરાઓ દ્વારા રચાતી ભાતને શિરાવિન્યાસકહેવાય છે. તેના બે પ્રકાર છે: (૧) જાળીદાર શિરાવિન્યાસ અને (૨) સમાંતર શિરાવિન્યાસ.

૨. વનસ્પતિની ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના લક્ષણોને આધારે તેના કયા ત્રણ જૂથ પાડવામાં આવ્યા છે ?

જવાબ:વનસ્પતિની ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના લક્ષણોને આધારે તેના ત્રણ જૂથ છે: વૃક્ષ , ક્ષુપ અને છોડ.

૩. પક્ષીઓ પ્રચલન (હલનચલન) માટે શરીરના કયા અંગોનો ઉપયોગ કરે છે ?

જવાબ:પક્ષીઓ (જેમ કે કબૂતર) હલનચલન માટે પગ અને પાંખો બંનેનો ઉપયોગ કરે છે.

૭ તફાવત આપો (કોઈપણ બે મુદ્દા):

૧. વૃક્ષ અને છોડ

• વૃક્ષ:તેની ઊંચાઈ વધુ હોય છે. તેનું પ્રકાંડ કથ્થાઈ, સખત અને જાડું હોય છે (દા.ત. આંબો).
• છોડ:તેની ઊંચાઈ નીચી હોય છે. તેનું પ્રકાંડ લીલું, કૂમળું અને પાતળું હોય છે (દા.ત. ટામેટી).

૨. સોટી મૂળ અને તંતુમય મૂળ

• સોટી મૂળ:આ મૂળ ધરાવતી વનસ્પતિના બીજ દ્વિદળી હોય છે અને તેના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
• તંતુમય મૂળ: આ મૂળ ધરાવતી વનસ્પતિના બીજ એકદળી હોય છે અને તેના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.

૮ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

૧. ભારત સરકારે આપણી જૈવવિવિધતાને બચાવવા માટે કયા કયા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે ? તેમાં કયા પ્રાણીઓના રક્ષણની વાત છે?

જવાબ:ભારત સરકારે બંગાળી વાઘની વસ્તી બચાવવા માટે 1973માં'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર ' (Project Tiger)શરૂ કર્યો હતો. 2022માં ચિત્તાઓની વસ્તી પુનઃસ્થાપિત કરવા 'ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ 'શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રમાં ઘોરાડ ( Great Indian Bustard)ના નિવાસસ્થાનોને સંરક્ષિત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.

૨. 'પવિત્ર ઉપવનો ' (Sacred Groves) એટલે શું? જૈવવિવિધતાના રક્ષણમાં તેનું શું મહત્વ છે ?

જવાબ:પવિત્ર ઉપવનો એ સ્થાનિક સમુદાય દ્વારા સુરક્ષિત અવિક્ષેપિત જંગલ વિસ્તારો છે. અહીં પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડવાની કે વૃક્ષોને કાપવાની મનાઈ હોય છે. તે વિવિધ પ્રકારની ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું રહેઠાણ હોવાથી સુરક્ષિત જૈવવિવિધતાનો ખજાનો ગણાય છે.

03 ઉચિત આહાર : સ્વસ્થ શરીરનો માર્ગ 9 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

(૧) ગળાના અગ્ર ભાગમાં સોજો આવવો (ગોઇટર) એ કયા ખનીજતત્વની ઉણપ દર્શાવે છે ?

• (A) આયર્ન
• (B) કેલ્શિયમ
• (C) આયોડિન
• (D) પ્રોટીન

જવાબ:(C) આયોડિન

(૨) વિટામિન C ની ઉણપથી કયો રોગ થાય છે ?

• (A) સ્કર્વી
• (B) બેરીબેરી
• (C) રતાંધળાપણું
• (D) સુકતાન

જવાબ:(A) સ્કર્વી

(૩) ભારતમાં ખાદ્ય ગુણવત્તાનું નિયમન કરતી સરકારી એજન્સી કઈ છે ?

• (A) FSSAI
• (B) WHO
• (C) ISI
• (D) Agmark

જવાબ:(A) FSSAI

(૪) ધ્રુવીય રીંછ પોતાની ચામડી નીચે ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે શાનો સંગ્રહ કરે છે ?

• (A) પ્રોટીન
• (B) કાર્બોદિત
• (C) વિટામિન
• (D) ચરબી

જવાબ:(D) ચરબી

(૫) સ્ટાર્ચની હાજરી ચકાસવા માટે કયા દ્રાવણનો ઉપયોગ થાય છે ?

• (A) કોપર સલ્ફેટ
• (B) આયોડિન
• (C) કોસ્ટિક સોડા
• (D) લીંબુનો રસ

જવાબ:(B) આયોડિન

૨ ખાલી જગ્યા પૂરો:

• (૧)સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી આપણા શરીર દ્વારા કુદરતી રીતે વિટામિન Dનું ઉત્પાદન થઈ શકે છે.
• (૨)ખોરાકની પોષણ ગુણવત્તા સુધારવા માટે તેમાં વધુ પોષકતત્વો ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન ( fortification)કહે છે.
• (૩)મીઠાની ખેતી કરતા સમુદાયને અગરીયાકહે છે, જે કચ્છના નાના રણમાં મીઠું પકવે છે.
• (૪)અંધારા અને ભેજવાળા સ્થળોએ ઊગતા ખાદ્ય મશરૂમ પ્રોટીનનો સારો સ્ત્રોત છે.
• (૫)૧૭૪૬માં સ્કોટિશ ફિઝિશિયન જેમ્સ લિન્ડે ખલાસીઓના સ્કર્વી રોગના લક્ષણો મટાડવા માટે લીંબુ અને નારંગીનું સેવન કરાવ્યું હતું.

૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(૧) આપણે બધાં જ પોષકતત્વો માત્ર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાંથી જ મેળવીએ છીએ.

જવાબ:ખોટું(કારણ કે મીઠા જેવા પોષકતત્વો દરિયાના પાણીમાંથી કે ખડકોમાંથી પણ મેળવી શકાય છે) .

(૨) વિટામિન A આંખો અને ત્વચાને સ્વસ્થ રાખે છે.

જવાબ:ખરું.

(૩) ચરબીના પરીક્ષણ દરમિયાન ખાદ્ય પદાર્થને કાગળ પર ઘસવાથી કાગળ પર તૈલી ડાઘ જોવા મળે છે.

જવાબ:ખરું.

(૪) આયર્ન (લોહતત્વ) ની ઉણપથી ગોઇટર નામનો રોગ થાય છે.

જવાબ:ખોટું(આયર્નની ઉણપથી એનીમિયા અથવા પાંડુરોગ થાય છે) .

(૫) દાદીમાને મળત્યાગમાં મુશ્કેલી પડે છે , તેથી ડૉક્ટરે તેમને રેસાથી ભરપૂર ખોરાક ખાવાની સલાહ આપી હતી.

જવાબ:ખરું.

૪ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

વિભાગ અ (પોષકતત્વો)	વિભાગ બ (ત્રુટિજન્ય રોગ / વિકાર)
(1) વિટામિન A	(A) બેરીબેરી
(2) વિટામિન B1	(B) સુકતાન (રિકેટ્સ)
(3) વિટામિન C	(C) દૃષ્ટિ ગુમાવવી (રતાંધળાપણું)
(4) વિટામિન D	(D) એનીમિયા (પાંડુરોગ)
(5) આયર્ન (લોહતત્વ)	(E) સ્કર્વી

સાચો જવાબ:

• (1)→(C)દૃષ્ટિ ગુમાવવી (રતાંધળાપણું)
• (2)→(A)બેરીબેરી
• (3)→(E)સ્કર્વી
• (4)→(B)સુકતાન (રિકેટ્સ)
• (5)→(D)એનીમિયા (પાંડુરોગ)

૫ એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

(૧) FSSAI નું પૂરું નામ શું છે અને તેનું કાર્ય શું છે?

જવાબ:FSSAI નું પૂરું નામ Food Safety and Standard Authority of India (ભારતીય ખાદ્ય સલામતી અને માનક પ્રાધિકરણ) છે , જે ભારતમાં ખાદ્ય ગુણવત્તાનું નિયમન કરે છે.

(૨) ધ્રુવીય રીંછ શીતનિંદ્રા દરમિયાન કેવી રીતે ટકી રહે છે ?

જવાબ:ધ્રુવીય રીંછ પોતાની ચામડી નીચે એકઠી કરેલી ઘણી ચરબીનો ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરીને મહિનાઓ સુધી શીતનિંદ્રા ( hibernation) દરમિયાન ખાધા વિના ટકી રહે છે.

(૩) સ્કર્વી રોગના મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?

જવાબ:પેઢામાંથી લોહી નીકળવું અને ઘામાં રૂઝ આવવા માટે વધુ સમય લાગવો એ સ્કર્વી રોગના મુખ્ય લક્ષણો છે.

(૪) 'ફોર્ટિફિકેશન' એટલે શું?

જવાબ:ખોરાકની પોષણ ગુણવત્તા સુધારવા અને પૌષ્ટિકતા વધારવા માટે તેમાં વધુ પોષકતત્વો ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન કહે છે.

(૫) સ્ટાર્ચની કસોટીમાં આયોડિન ઉમેર્યા પછી ખાદ્ય પદાર્થનો રંગ કેવો જોવા મળે છે ?

જવાબ:સ્ટાર્ચની કસોટીમાં આયોડિન ઉમેર્યા પછી ખાદ્ય પદાર્થનો રંગ ભૂરો-કાળો જોવા મળે છે. (નોંધ: સ્ત્રોતમાં આયોડિન પરીક્ષણનો ઉલ્લેખ છે)

૬ નીચે આપેલા ખાદ્ય પદાર્થોમાંથી અલગ પડતો શબ્દ તારવો (વર્ગીકરણ આધારિત):

(૧) ગાજર, પપૈયું, કેરી, લીંબુ

જવાબ:લીંબુ(કારણ: તે વિટામિન C નો સ્ત્રોત છે, જ્યારે અન્ય વિટામિન A ના સ્ત્રોત છે).

(૨) મગફળી, સોયાબીન, તલ, માખણ

જવાબ:માખણ(કારણ: માખણ એ પ્રાણીજન્ય ચરબીનો સ્ત્રોત છે , જ્યારે અન્ય વનસ્પતિજન્ય ચરબીના સ્ત્રોત છે) .

(૩) બેરીબેરી, સ્કર્વી, ગોઇટર, રતાંધળાપણું

જવાબ:ગોઇટર(કારણ: તે ખનીજતત્વ-આયોડિનની ઉણપથી થાય છે , જ્યારે અન્ય વિટામિનની ઉણપથી થતા રોગો છે) .

(૪) દૂધ, માછલી, ઈંડાં, પપૈયું

જવાબ:પપૈયું(કારણ: તે વનસ્પતિજન્ય ખોરાક છે , જ્યારે અન્ય પ્રાણીજન્ય સ્ત્રોતો છે) .

(૫) ચોખા, ઘઉં, મકાઈ, સોયાબીન

જવાબ:સોયાબીન(કારણ: સોયાબીન પ્રોટીનનો સારો સ્ત્રોત છે , જ્યારે અન્ય કાર્બોદિતના મુખ્ય સ્ત્રોતો છે) .

૭ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં વૈજ્ઞાનિક કારણો આપો:

(૧) લાંબી મુસાફરી કરતા ખલાસીઓને ખોરાકમાં લીંબુ અને નારંગી આપવામાં આવતા હતા.

જવાબ:કારણ કે લીંબુ અને નારંગી વિટામિન C ના સ્ત્રોત છે, જે પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ અને સોજો મટાડવામાં તેમજ સ્કર્વી રોગથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.

(૨) નાના બાળકોને સવારના કૂમળા તડકામાં રમવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

જવાબ:કારણ કે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી આપણા શરીર દ્વારા કુદરતી રીતે વિટામિન D નું ઉત્પાદન થાય છે, જે હાડકાં અને દાંતને સ્વસ્થ રાખવા માટે જરૂરી છે.

(૩) ડૉક્ટર વૃદ્ધ લોકોને રેસાથી ભરપૂર ખોરાક ખાવાની સલાહ આપે છે.

જવાબ:કારણ કે પાચક રેસાઓ (રૂક્ષાંશ) મળત્યાગની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે અને પાચનમાં મદદ કરે છે.

(૪) આહારમાં આયોડિનયુક્ત મીઠાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

જવાબ:કારણ કે આયોડિન શારીરિક અને માનસિક પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં મદદ કરે છે અને તેની ઉણપથી ગળાના અગ્ર ભાગમાં સોજો આવવા (ગોઇટર) જેવો વિકાર થઈ શકે છે.

(૫) આપણે પોષકતત્વો મેળવવા માત્ર વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓ પર જ આધારિત ન રહેવું જોઈએ.

જવાબ:કારણ કે આપણા શરીરને જરૂરી કેટલાક પોષકતત્વો , જેમ કે મીઠું, દરિયાના પાણીમાંથી કે ખડકોમાંથી પણ મેળવવામાં આવે છે.

૮ નીચે આપેલા સ્ત્રોતોનું યોગ્ય વર્ગીકરણ કરો:

(૧) પ્રાણીજન્ય પ્રોટીન અને વનસ્પતિજન્ય પ્રોટીનમાં વર્ગીકરણ કરો: ઈંડાં , મગ

• પ્રાણીજન્ય પ્રોટીન: ઈંડાં
• વનસ્પતિજન્ય પ્રોટીન: મગ

(૨) કાર્બોદિત અને ચરબીમાં વર્ગીકરણ કરો: મકાઈ , સૂર્યમુખીનું તેલ

• કાર્બોદિત:મકાઈ
• ચરબી:સૂર્યમુખીનું તેલ

(૩) વિટામિન C અને વિટામિન A માં વર્ગીકરણ કરો: આમળાં , પપૈયું

• વિટામિન C:આમળાં
• વિટામિન A:પપૈયું

(૪) વિટામિન B1 અને વિટામિન D માં વર્ગીકરણ કરો: આખા ધાન્ય, માખણ

• વિટામિન B1:આખા ધાન્ય
• વિટામિન D:માખણ

(૫) કેલ્શિયમ અને આયર્ન (લોહતત્વ) માં વર્ગીકરણ કરો: ચીઝ , પાલક (લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી)

• કેલ્શિયમ:ચીઝ
• આયર્ન:પાલક (લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી)

૯ વિગતવાર ઉત્તર આપો:

(૧) 'ફોર્ટિફિકેશન' એટલે શું? ઉદાહરણ આપી સમજાવો.

જવાબ:ક્યારેક પૅકિંગની પ્રક્રિયા દરમિયાન , ખોરાકની પોષણ ગુણવત્તા સુધારવા એટલે કે પૌષ્ટિકતા વધારવા માટે તેમાં વધુ પોષકતત્વો ઉમેરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન ( fortification) કહે છે. દાખલા તરીકે, આયોડિનયુક્ત મીઠું અને શિશુઆહાર એ પોષણયુક્ત ખોરાકના ઉદાહરણો છે.

04 ચુંબકને જાણીએ 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

• (૧)જે પદાર્થો ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે તેને ચુંબકીયપદાર્થો કહે છે.
• (૨)મુક્ત રીતે લટકાવેલું ચુંબક હંમેશા ઉત્તર-દક્ષિણદિશામાં સ્થિર થાય છે.
• (૩)હોકાયંત્રમાં દિશા જાણવા માટે સોયાકારચુંબકનો ઉપયોગ થાય છે.
• (૪)ચુંબકના બે સમાન ધ્રુવો (દા.ત. N અને N) ને નજીક લાવતા તેમની વચ્ચે અપાકર્ષણથાય છે.
• (૫)કાગળ અને લાકડું એબિન-ચુંબકીયપદાર્થો છે.

૨ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(૧) ચુંબકને ગરમ કરવાથી કે હથોડીથી ટીપવાથી તેનું ચુંબકત્વ નાશ પામે છે.

જવાબ:ખરું.

(૨) પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે.

જવાબ:ખોટું.

(૩) નળાકાર ચુંબકને માત્ર એક જ ધ્રુવ હોય છે.

જવાબ:ખોટું.

(૪) ચુંબકના અસમાન ધ્રુવો ( N અને S) વચ્ચે આકર્ષણ થાય છે.

જવાબ:ખરું.

(૫) લોખંડની ખીલી પર ચુંબક ઘસીને તેને ચુંબક બનાવી શકાય છે.

જવાબ:ખરું.

૩ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

(૧) નીચેનામાંથી કયો પદાર્થ ચુંબક વડે આકર્ષાતો નથી ?

• (A) લોખંડની ખીલી
• (B) કાચનો પ્યાલો
• (C) ટાંકણી
• (D) ચાવી

જવાબ:(B) કાચનો પ્યાલો

(૨) ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવને કયા મૂળાક્ષર વડે દર્શાવવામાં આવે છે ?

• (A) S
• (B) E
• (C) N
• (D) W

જવાબ:(C) N

(૩) ગજિયા ચુંબકને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેની બે જોડી વચ્ચે શું મૂકવામાં આવે છે ?

• (A) લાકડાનો ટુકડો
• (B) લોખંડની પટ્ટી
• (C) પ્લાસ્ટિક
• (D) કાચ

જવાબ:(A) લાકડાનો ટુકડો

(૪) દિશા જાણવા માટે કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે?

• (A) થર્મોમીટર
• (B) બેરોમીટર
• (C) હોકાયંત્ર
• (D) માપપટ્ટી

જવાબ:(C) હોકાયંત્ર

(૫) ચુંબકની શક્તિ સૌથી વધુ ક્યાં હોય છે ?

• (A) મધ્યમાં
• (B) બંને છેડા (ધ્રુવો) પર
• (C) માત્ર ઉત્તર ધ્રુવ પર
• (D) માત્ર દક્ષિણ ધ્રુવ પર

જવાબ:(B) બંને છેડા (ધ્રુવો) પર

૪ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

વિભાગ અ (Column I)	વિભાગ બ (Column II)
1. ચુંબકના ઉત્તર-ઉત્તર ધ્રુવ ( N - N)	(a) આકર્ષણ
2. ચુંબકના ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રુવ ( N - S)	(b) સોયાકાર ચુંબક
3. હોકાયંત્ર	(c) અપાકર્ષણ
4. U આકારનું ચુંબક	(d) ચુંબકને નુકસાન
5. ચુંબકને પછાડવું	(e) નાળ ચુંબક

સાચો જવાબ:

• (1)→(c)અપાકર્ષણ
• (2)→(a)આકર્ષણ
• (3)→(b)સોયાકાર ચુંબક
• (4)→(e)નાળ ચુંબક
• (5)→(d)ચુંબકને નુકસાન

૫ નીચે આપેલી જોડીઓમાંથી ચુંબકીય અને બિન-ચુંબકીય પદાર્થ ઓળખો:

(૧) લોખંડની ચાવી અને રબર

ચુંબકીય:લોખંડની ચાવી |બિન-ચુંબકીય:રબર

(૨) પેન્સિલ (લાકડું) અને ટાંકણી

ચુંબકીય:ટાંકણી |બિન-ચુંબકીય:પેન્સિલ

(૩) કાચનો ટુકડો અને સોય

ચુંબકીય:સોય |બિન-ચુંબકીય:કાચનો ટુકડો

(૪) પ્લાસ્ટિકનો ડબ્બો અને લોખંડનો ખીલો

ચુંબકીય:લોખંડનો ખીલો |બિન-ચુંબકીય:પ્લાસ્ટિકનો ડબ્બો

(૫) ચામડાનો પટ્ટો અને લોખંડની પટ્ટી

ચુંબકીય:લોખંડની પટ્ટી |બિન-ચુંબકીય:ચામડાનો પટ્ટો

૬ એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

(૧) ચુંબક એટલે શું?

જવાબ:જે પદાર્થ લોખંડ, નિકલ કે કોબાલ્ટ જેવા પદાર્થોને પોતાની તરફ આકર્ષે છે તેને ચુંબક કહે છે.

(૨) ચુંબકના કેટલા ધ્રુવો હોય છે ? કયા કયા ?

જવાબ:ચુંબકને બે ધ્રુવો હોય છે: ( 1) ઉત્તર ધ્રુવ (N) અને (2) દક્ષિણ ધ્રુવ (S).

(૩) હોકાયંત્રનો મુખ્ય ઉપયોગ શું છે ?

જવાબ:હોકાયંત્રનો મુખ્ય ઉપયોગ વિમાન , સ્ટીમર કે અજાણી જગ્યાએ સાચી દિશા (ઉત્તર-દક્ષિણ) જાણવા માટે થાય છે.

(૪) ચુંબકને કઈ કઈ વસ્તુઓથી દૂર રાખવું જોઈએ ?

જવાબ:ચુંબકને મોબાઈલ , ટેલિવિઝન, કમ્પ્યુટર, રિમોટ કંટ્રોલ અને મ્યુઝિક સિસ્ટમ જેવી ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓથી દૂર રાખવું જોઈએ.

(૫) ચુંબકના આકારના આધારે બે પ્રકાર જણાવો.

જવાબ:ગજિયો ચુંબક , નાળ આકારનું ચુંબક, નળાકાર ચુંબક અને કંકણાકાર (વલયાકાર) ચુંબક.

૭ વૈજ્ઞાનિક કારણો આપી સમજાવો:

(૧) દરજીની દુકાનમાં નીચે પડેલી સોય કે ટાંકણી શોધવા ચુંબકનો ઉપયોગ થાય છે.

જવાબ:સોય અને ટાંકણી લોખંડની બનેલી હોય છે, જે ચુંબકીય પદાર્થ છે. ભોંયતળિયે ચુંબક ફેરવવાથી બધી સોય અને ટાંકણીઓ ચુંબક સાથે ચોંટી જાય છે અને સરળતાથી મળી જાય છે.

(૨) ચુંબકને ક્યારેય ગરમ કરવું જોઈએ નહીં.

જવાબ:કારણ કે ચુંબકને ગરમ કરવાથી , ઊંચાઈએથી પછાડવાથી કે તેના પર હથોડી મારવાથી તેનો આકર્ષવાનો ગુણધર્મ (ચુંબકત્વ) નાશ પામે છે.

(૩) લાકડાના ટેબલ પર મૂકેલું હોકાયંત્ર સાચી દિશા બતાવે છે , પરંતુ લોખંડના ટેબલ પર તે સાચી દિશા બતાવતું નથી.

જવાબ:લાકડું બિન-ચુંબકીય પદાર્થ છે, તેથી તે હોકાયંત્રની સોય પર અસર કરતું નથી. પરંતુ લોખંડ ચુંબકીય પદાર્થ હોવાથી , હોકાયંત્રની ચુંબકીય સોય લોખંડના ટેબલ તરફ આકર્ષાય છે અને સાચી દિશામાંથી વિચલિત થઈ જાય છે.

(૪) અજાણ્યા જંગલમાં રસ્તો ભટકી ગયેલ વ્યક્તિ પાસે ચુંબક હોય તો તે મદદરૂપ થાય છે.

જવાબ:જો તે વ્યક્તિ ચુંબકને દોરી વડે મધ્યમાંથી બાંધીને મુક્ત રીતે લટકાવે , તો ચુંબક હંમેશા ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં જ સ્થિર થાય છે. આ પરથી તે વ્યક્તિને દિશાનો ખ્યાલ આવી જાય છે.

(૫) બે ગજિયા ચુંબકોનો સંગ્રહ કરતી વખતે તેમના અસમાન ધ્રુવો એક જ બાજુ રહે તેમ રાખવામાં આવે છે.

જવાબ:ચુંબકનું ચુંબકત્વ લાંબો સમય જાળવી રાખવા અને તેમને સુરક્ષિત રાખવા માટે બે ચુંબકના અસમાન ધ્રુવો એક તરફ રહે તે રીતે ગોઠવી , વચ્ચે લાકડું અને છેડે નરમ લોખંડની પટ્ટી મૂકીને સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.

૮ ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

(૧) લોખંડની પટ્ટીમાંથી તમારું પોતાનું ચુંબક કેવી રીતે બનાવશો ?

જવાબ:લોખંડની પટ્ટીને ટેબલ પર મૂકો. એક ગજિયા ચુંબકનો કોઈ એક ધ્રુવ પટ્ટીના એક છેડે રાખો. ચુંબકને ઊંચક્યા વગર પટ્ટીના બીજા છેડા સુધી ઘસો. હવે ચુંબકને ઊંચકીને ફરીથી પટ્ટીના પહેલા છેડેથી જ ઘસવાની શરૂઆત કરો. આ પ્રક્રિયા 30 થી 40 વખત કરવાથી લોખંડની પટ્ટી ચુંબક બની જશે.

(૨) હોકાયંત્રની રચના કેવી હોય છે ?

જવાબ:હોકાયંત્ર એ સામાન્ય રીતે કાચના ઢાંકણવાળી એક નાની ડબ્બી હોય છે. તેની અંદર મધ્યમાં એક ધરી પર ચુંબકીય સોય એવી રીતે રાખેલી હોય છે કે તે મુક્તપણે ફરી શકે. તેની નીચે એક ચંદો (ડાયલ) હોય છે જેના પર દિશાઓ ( N, S, E, W) અંકિત કરેલી હોય છે.

(૩) તમને એક અજ્ઞાત ચુંબક આપેલ છે. તેના ધ્રુવો ક્યાં છે તે તમે કેવી રીતે નક્કી કરશો ?

જવાબ:કાગળ પર થોડી લોખંડની ભૂકી ફેલાવો. હવે આપેલ અજ્ઞાત ચુંબકને તે ભૂકી પર ફેરવો. તમે જોશો કે લોખંડની સૌથી વધુ ભૂકી ચુંબકના બંને છેડાના ભાગ પર ચોંટી જાય છે. આ છેડાઓ ચુંબકના ધ્રુવો છે.

(૪) ચુંબકના આકર્ષણ અને અપાકર્ષણના નિયમો જણાવો.

જવાબ:

• આકર્ષણ:જ્યારે બે ચુંબકના અસમાન ધ્રુવો (એટલે કે એકનો N ધ્રુવ અને બીજાનો S ધ્રુવ) એકબીજાની નજીક લાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ એકબીજાને આકર્ષે છે.
• અપાકર્ષણ:જ્યારે બે ચુંબકના સમાન ધ્રુવો (એટલે કે N-N અથવા S-S) નજીક લાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ એકબીજાને અપાકર્ષે છે (દૂર ધકેલે છે).

(૫) તમે કેવી રીતે સાબિત કરશો કે ચુંબક કાગળ અને લાકડામાંથી પસાર થઈને પણ અસર કરે છે ?

જવાબ:એક લાકડાના પાટિયા કે પૂંઠાની નીચે ચુંબક રાખો અને તેની ઉપર થોડી લોખંડની ટાંકણીઓ કે ખીલીઓ મૂકો. હવે નીચેથી ચુંબકને હલાવો. તમે જોશો કે ઉપર રહેલી ટાંકણીઓ પણ ચુંબકની સાથે-સાથે ખસે છે. આ દર્શાવે છે કે ચુંબકીય અસર કાગળ અને લાકડાની આરપાર પણ થઈ શકે છે.

05 લંબાઈનું માપન અને ગતિ 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

(૧) લંબાઈનો SI (પ્રમાણિત) એકમ કયો છે?

• (A) સેન્ટિમીટર
• (B) મીટર
• (C) કિલોમીટર
• (D) મિલિમીટર

જવાબ:(B) મીટર

(૨) 1 મીટર બરાબર કેટલા સેન્ટિમીટર થાય ?

• (A) 10
• (B) 100
• (C) 1000
• (D) 10000

જવાબ:(B) 100

(૩) સીધા રસ્તા પર કૂચ કરતા સૈનિકો (પરેડ) કયા પ્રકારની ગતિ કરે છે?

• (A) વર્તુળાકાર
• (B) રેખીય
• (C) આવર્ત
• (D) ડોલિત

જવાબ:(B) રેખીય

(૪) નીચેનામાંથી કઈ ગતિ આવર્ત ગતિનું ઉદાહરણ છે ?

• (A) સીધા ટ્રેક પર ટ્રેન
• (B) હીંચકાની ગતિ
• (C) આકાશમાં ઊડતું પક્ષી
• (D) ઝાડ પરથી પડતું ફળ

જવાબ:(B) હીંચકાની ગતિ

(૫) દરજી કાપડનું માપ લેવા માટે નીચેનામાંથી શેનો ઉપયોગ કરે છે ?

• (A) ધાતુની ફૂટપટ્ટી
• (B) લાકડાની પટ્ટી
• (C) લવચીક (flexible) માપનપટ્ટી
• (D) દોરી

જવાબ:(C) લવચીક (flexible) માપનપટ્ટી

૨ નીચેની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

• (૧)1 કિલોમીટર બરાબર1000મીટર થાય છે.
• (૨)કોઈ વાંકીચૂંકી (વક્ર) રેખાની લંબાઈ માપવા માટે માપપટ્ટીની સાથે દોરીનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.
• (૩)1 સેન્ટિમીટરના 10 સમાન ભાગમાંના એક ભાગને મિલિમીટર ( mm)કહે છે.
• (૪)કોઈ વસ્તુ સ્થિર છે કે ગતિમાં છે તે નક્કી કરવા માટે સંદર્ભબિંદુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
• (૫)લંબાઈના અંગ્રેજી એકમો લખતી વખતે બહુવચનમાં પાછળ sઅક્ષર લગાડવામાં આવતો નથી.

૩ નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(૧) પ્રાચીન ભારતમાં લંબાઈ માપવા માટે આંગળ અને ધનુષ જેવા એકમોનો ઉપયોગ થતો હતો.

જવાબ:ખરું

(૨) માપનપટ્ટીનો શૂન્ય ( 0) વાળો છેડો તૂટેલો હોય તો માપન કરવું અશક્ય છે.

જવાબ:ખોટું(અન્ય પૂર્ણાંક જેમ કે 1 cm થી માપન શરૂ કરી શકાય છે.)

(૩) બે શહેરો (દા.ત. દિલ્હી અને લખનઉ) વચ્ચેનું અંતર સેન્ટિમીટરમાં માપવું યોગ્ય છે.

જવાબ:ખોટું(તે કિલોમીટરમાં મપાય છે.)

(૪) દૃષ્ટિની ખામી ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માપપટ્ટી પર ઉપસાવેલા નિશાનોને સ્પર્શ કરીને માપન કરી શકે છે.

જવાબ:ખરું

(૫) દોલિત ગતિ કરતી વસ્તુ પોતાની ગતિનું પુનરાવર્તન કરે છે , તેથી તે આવર્ત ગતિ પણ છે.

જવાબ:ખરું

૪ કોલમ I અને કોલમ II ના યોગ્ય જોડકાં જોડો:

કોલમ I (વસ્તુ/અંતર)	કોલમ II (યોગ્ય એકમ)
1. સિક્કાની જાડાઈ	(A) સેન્ટિમીટર ( cm)
2. પેન્સિલ કે પુસ્તકની લંબાઈ	(B) મિલિમીટર ( mm)
3. શાળાના મેદાનની લંબાઈ	(C) કિલોમીટર (km)
4. બે રાજ્યો વચ્ચેનું અંતર	(D) 100 સેમી
5. 1 મીટર બરાબર	(E) મીટર (m)

સાચો જવાબ:

• 1→(B)મિલિમીટર ( mm)
• 2→(A)સેન્ટિમીટર ( cm)
• 3→(E)મીટર (m)
• 4→(C)કિલોમીટર (km)
• 5→(D)100 સેમી

૫ નીચે આપેલા એકમોનું માગ્યા મુજબ રૂપાંતરણ કરો (ગણતરી કરો):

• (૧)4 કિલોમીટર =4000મીટર.
• (૨)5 મીટર =500સેન્ટિમીટર.
• (૩)20 સેન્ટિમીટર = 200મિલિમીટર.
• (૪)8000 મીટર =8કિલોમીટર.
• (૫)3 મીટર =3000મિલિમીટર.

૬ નીચે આપેલી ગતિઓનું "રેખીય ગતિ" , "વર્તુળાકાર ગતિ" અને "દોલિત/આવર્ત ગતિ" માં વર્ગીકરણ કરો:

• (૧) ઝાડ પરથી સીધું નીચે પડતું ફળ:રેખીય ગતિ
• (૨) ગોળ ફરતા ચકડોળમાં બેઠેલા બાળકની ગતિ: વર્તુળાકાર ગતિ
• (૩) ઘડિયાળના લોલક (પેન્ડ્યુલમ) ની ગતિ: દોલિત/આવર્ત ગતિ
• (૪) દોરી બાંધીને ગોળ-ગોળ ફેરવવામાં આવતા પથ્થરની ગતિ: વર્તુળાકાર ગતિ
• (૫) સીધા ટ્રેક પર ધક્કો મારવામાં આવતા બોક્સની ગતિ: રેખીય ગતિ

૭ એક કે બે શબ્દોમાં ઉત્તર આપો:

(૧) લંબાઈ માપતી વખતે આપણી આંખની સ્થિતિ ક્યાં હોવી જોઈએ ?

જવાબ:માપવાના બિંદુની બરાબર લંબરૂપે (સામે)

(૨) માપપટ્ટીમાં 1 ઈંચ બરાબર કેટલા સેન્ટીમીટર થાય છે ?

જવાબ:2.54 સેમી

(૩) બસમાં બેઠેલા મુસાફર માટે , બસની બહાર રહેલું ઝાડ સ્થિર કહેવાય કે ગતિમાં ?

જવાબ:ગતિમાં

(૪) વેંત કે ડગલાં વડે માપેલું અંતર ચોક્કસ કેમ હોતું નથી ?

જવાબ:કારણ કે દરેક વ્યક્તિના શરીરના અંગોના માપ અલગ-અલગ હોય છે.

(૫) હડપ્પા સંસ્કૃતિના લોકો પાસે માપનનું ચોક્કસ જ્ઞાન હતું તે શેના પરથી કહી શકાય ?

જવાબ:ખોદકામમાં મળેલી રેખાંકિત પ્રતીકો વાળી વસ્તુઓ (માપપટ્ટી) પરથી.

૮ નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

(૧) આવર્ત ગતિ (Periodic Motion) કોને કહેવાય છે?

જવાબ:જો કોઈ વસ્તુ ચોક્કસ સમય અંતરાલ પછી પોતાની ગતિનું પુનરાવર્તન કરે છે , તો તેની ગતિને આવર્ત ગતિ કહેવાય છે.

(૨) સંદર્ભ બિંદુ (Reference point) ની વ્યાખ્યા આપો.

જવાબ:કોઈ વસ્તુ સ્થિર છે કે ગતિમાં છે તે નક્કી કરવા માટે જે બિંદુની સાપેક્ષે તેની સરખામણી કરવામાં આવે તેને સંદર્ભ બિંદુ કહે છે.

(૩) માપનપટ્ટી વડે લંબાઈ માપતી વખતે કઈ બે મુખ્ય સાવચેતી રાખવી જોઈએ ?

જવાબ:માપન શૂન્ય (0) થી શરૂ કરવું જોઈએ અને આંખની સ્થિતિ જે બિંદુનું માપન કરવાનું હોય તેની બરાબર સામે રાખવી જોઈએ.

(૪) જો તમારી માપપટ્ટીનો ઝીરો ( 0) નો છેડો તૂટી ગયો હોય, તો તમે પેન્સિલની લંબાઈ કઈ રીતે માપશો ?

જવાબ:હું માપન 1 cm ના નિશાનથી શરૂ કરીશ અને પેન્સિલના બીજા છેડાના વાંચનમાંથી 1 cm બાદ કરીશ.

(૫) વર્તુળાકાર ગતિનું ઉદાહરણ આપો.

જવાબ:ચાલતી સાઇકલના પૈડાંની ગતિ અથવા ગોળ ફરતા ચકડોળની ગતિ એ વર્તુળાકાર ગતિના ઉદાહરણો છે.

06 આપણી આસપાસની સામગ્રી 9 વિભાગ

૧ નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો ( MCQs):

(૧) પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળી જતા પદાર્થને શું કહે છે?

• (A) દ્રાવ્ય
• (B) અદ્રાવ્ય
• (C) પારદર્શક
• (D) અપારદર્શક

જવાબ:(A) દ્રાવ્ય

(૨) નીચેનામાંથી કયો પદાર્થ પારદર્શક છે ?

• (A) લાકડું
• (B) કાચ
• (C) લોખંડ
• (D) ઈંટ

જવાબ:(B) કાચ

(૩) આંતરરાષ્ટ્રીય એકમ પ્રણાલી (SI) માં દળનો એકમ કયો છે?

• (A) લિટર
• (B) મિલિલિટર
• (C) કિલોગ્રામ (kg)
• (D) ઘન મીટર

જવાબ:(C) કિલોગ્રામ (kg)

(૪) જે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે તેને શું કહેવાય છે ?

• (A) કદ
• (B) ચમક
• (C) દ્રવ્ય
• (D) પારભાસક

જવાબ:(C) દ્રવ્ય

(૫) આયુર્વેદમાં ભૌતિક દ્રવ્યોનું વર્ણન કરવા માટે કેટલા ગુણધર્મો જણાવવામાં આવ્યા છે ?

• (A) 5
• (B) 10
• (C) 15
• (D) 20

જવાબ:(D) 20

૨ નીચેની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

• (૧)પ્રવાહી પદાર્થો જેવા કે તેલ પાણીમાં મિશ્ર થતા નથી , એટલે કે તે પાણીમાંઅદ્રાવ્યછે.
• (૨)જે પદાર્થની આરપાર વસ્તુઓને સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાતી નથી , તેનેપારભાસકપદાર્થ કહે છે.
• (૩)પ્રવાહીનું કદ માપવા માટે સામાન્ય રીતેલિટર (L) અથવા મિલિલિટર ( mL)એકમનો ઉપયોગ થાય છે.
• (૪)હડપ્પન સંસ્કૃતિના સમયમાં ભઠ્ઠામાં પકવેલી માટીના વાસણોને ટેરાકોટા (terracotta)કહેવામાં આવતું હતું.
• (૫)લોખંડ અને તાંબુ જેવી ધાતુઓ ચળકાટ ધરાવે છે , તેથી તેનેચમકદાર (તેજસ્વી)સામગ્રી કહેવાય છે.

૩ નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(૧) ચોક પાઉડર અને રેતી પાણીમાં દ્રાવ્ય છે.

જવાબ:ખોટું(તે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે).

(૨) લાકડાનું ટેબલ અને દીવાલ અપારદર્શક પદાર્થો છે.

જવાબ:ખરું.

(૩) હવા એ દ્રવ્ય છે કારણ કે તે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.

જવાબ:ખરું.

(૪) પાણી પીવા માટે કાપડમાંથી બનેલા ટમ્લરનો ઉપયોગ કરવો એ સારો વિચાર છે.

જવાબ:ખોટું(કાપડ પાણીને રોકી શકતું નથી).

(૫) કિલોગ્રામને ટૂંકમાં kg લખતી વખતે k અને g ની વચ્ચે કોઈ જગ્યા હોતી નથી.

જવાબ:ખરું.

૪ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

કોલમ I	કોલમ II
1. દ્રાવ્ય	(A) લિટર (L) અથવા મિલિલિટર ( mL) માં મપાય છે.
2. દળ	(B) જેની આરપાર બિલકુલ જોઈ શકાતું નથી.
3. અપારદર્શક	(C) જે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે.
4. ચમકદાર	(D) લોખંડ, તાંબુ જેવી ધાતુઓની સપાટી.
5. પ્રવાહીનું કદ	(E) કિલોગ્રામ (kg) માં મપાય છે.

સાચો જવાબ:

• 1→(C)જે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે.
• 2→(E)કિલોગ્રામ (kg) માં મપાય છે.
• 3→(B)જેની આરપાર બિલકુલ જોઈ શકાતું નથી.
• 4→(D)લોખંડ, તાંબુ જેવી ધાતુઓની સપાટી.
• 5→(A)લિટર (L) અથવા મિલિલિટર ( mL) માં મપાય છે.

૫ નીચે આપેલી વસ્તુઓનું આપેલ ગુણધર્મોના આધારે વર્ગીકરણ કરો:

• (૧) સખત અને નરમ પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: લોખંડની ખીલી , રૂ (કપાસ), લાકડું, વાદળી (sponge), ઈંટ.
  સખત પદાર્થો: લોખંડની ખીલી, લાકડું, ઈંટ.
  નરમ પદાર્થો: રૂ (કપાસ), વાદળી.
• (૨) પાણીમાં દ્રાવ્ય અને અદ્રાવ્ય પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: ખાંડ , રેતી, મીઠું, ચોક પાઉડર, લાકડાનો વહેર.
  દ્રાવ્ય:ખાંડ, મીઠું.
  અદ્રાવ્ય:રેતી, ચોક પાઉડર, લાકડાનો વહેર.
• (૩) પારદર્શક, પારભાસક અને અપારદર્શક પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: કાચનો ગ્લાસ , લાકડાનું ટેબલ, તેલિયો કાગળ , દીવાલ, શુદ્ધ પાણી.
  પારદર્શક:કાચનો ગ્લાસ, શુદ્ધ પાણી.
  પારભાસક:તેલિયો કાગળ.
  અપારદર્શક:લાકડાનું ટેબલ, દીવાલ.
• (૪) ચમકદાર અને નિસ્તેજ પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: સોનાની વીંટી , લાકડાનો ટુકડો , તાંબાનો તાર , કાગળ, સ્ટીલની ચમચી.
  ચમકદાર:સોનાની વીંટી, તાંબાનો તાર , સ્ટીલની ચમચી.
  નિસ્તેજ:લાકડાનો ટુકડો , કાગળ.
• (૫) ઘન અને પ્રવાહી પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: લાકડું , પાણી, સરકો (વિનેગર), લોખંડ, તેલ.
  ઘન:લાકડું, લોખંડ.
  પ્રવાહી:પાણી, સરકો (વિનેગર), તેલ.

૬ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

(૧) દ્રવ્ય (Matter) એટલે શું?

જવાબ:જે વસ્તુ જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે તેને દ્રવ્ય કહેવાય છે.

(૨) પારદર્શક પદાર્થ કોને કહેવાય?

જવાબ:જે સામગ્રી કે પદાર્થમાંથી વસ્તુઓ આરપાર સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે , તેને પારદર્શક પદાર્થ કહેવાય છે.

(૩) વસ્તુઓને જૂથમાં વહેંચવાની (વર્ગીકરણની) જરૂર શા માટે પડે છે ?

જવાબ:વસ્તુઓના ગુણધર્મોનો અભ્યાસ સરળ બનાવવા અને તે ગુણધર્મોમાં કોઈપણ પેટર્નનું અવલોકન કરવા માટે વસ્તુઓને જૂથમાં વહેંચવામાં (વર્ગીકૃત કરવામાં) આવે છે.

(૪) ORS નો ઉપયોગ ક્યારે થાય છે અને તે ઘરે કેવી રીતે બનાવી શકાય?

જવાબ:ORS નો ઉપયોગ ઝાડા કે અન્ય બીમારીને કારણે શરીરમાં ઘટી ગયેલા પાણીની ( dehydration) સારવાર માટે થાય છે. ઉકાળીને ઠંડું કરેલા એક લિટર પાણીમાં છ ચમચી ખાંડ અને અડધી ચમચી મીઠું ભેળવીને તે ઘરે બનાવી શકાય છે.

(૫) કદનો આંતરરાષ્ટ્રીય ( SI) એકમ કયો છે? તેને ટૂંકમાં કેવી રીતે લખાય છે?

જવાબ:કદનો SI એકમ ઘન મીટર છે, જેને ટૂંકમાંm³વડે દર્શાવાય છે.

૭ વૈજ્ઞાનિક કારણો આપી સમજાવો:

(૧) પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે કાપડના ટમ્લરનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.

જવાબ:કારણ કે કાપડમાં છિદ્રો હોય છે જેમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે. ટમ્લરનો મુખ્ય હેતુ પ્રવાહીને રોકી રાખવાનો છે , તેથી તે કાચ, પ્લાસ્ટિક કે ધાતુમાંથી બનાવવું જોઈએ.

(૨) દુકાનદાર બિસ્કિટ અને ચોકલેટ જેવી વસ્તુઓને કાચ કે પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં રાખે છે.

જવાબ:કાચ અને પ્લાસ્ટિક પારદર્શક સામગ્રી છે. આથી ગ્રાહકો ડબ્બાની અંદર રહેલી ખાવાની વસ્તુઓને સરળતાથી જોઈ શકે છે અને પસંદ કરી શકે છે.

(૩) રસોઈ બનાવવા માટે કાગળના વાસણોનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.

જવાબ:કાગળ આગના સંપર્કમાં આવતા તરત જ સળગી ઉઠે છે. રસોઈ બનાવવા માટે એવી સામગ્રીની જરૂર પડે છે જે ગરમી સહન કરી શકે (જેમ કે ધાતુઓ) , તેથી કાગળનો ઉપયોગ યોગ્ય નથી.

(૪) પ્રાચીન કાળમાં માટીના વાસણોને ભઠ્ઠામાં પકવવામાં આવતા હતા.

જવાબ:કાચી માટીના વાસણોમાં પાણી ભરતા તે ઓગળી જાય કે તૂટી જાય છે. પરંતુ તેને ભઠ્ઠામાં પકવવાથી (ટેરાકોટા બનાવવાથી) તે અત્યંત સખત અને ટકાઉ બને છે , જેથી તેમાં અનાજ અને પ્રવાહી સંગ્રહ કરી શકાય છે.

(૫) સોના અને ચાંદીમાંથી દાગીના બનાવવામાં આવે છે , લાકડામાંથી નહીં.

જવાબ:સોનું અને ચાંદી તેજસ્વી (ચમકદાર) ધાતુઓ છે જે સુંદર દેખાવ ધરાવે છે. જ્યારે લાકડું નિસ્તેજ પદાર્થ છે , તેથી આકર્ષક દાગીના બનાવવા ધાતુઓ વપરાય છે.

૮ નીચેના દરેક માટે બે-બે ઉદાહરણો આપો:

• પાણીમાં સંપૂર્ણ દ્રાવ્ય પદાર્થો: ખાંડ, મીઠું.
• અપારદર્શક પદાર્થો: લાકડું, દીવાલ.
• પાણીમાં અદ્રાવ્ય પ્રવાહીઓ: સરસવનું તેલ , કેરોસીન (અથવા અન્ય કોઈપણ તેલ).
• પારભાસક પદાર્થો: તેલિયો કાગળ , ડહોળું પાણી.
• ચળકાટ ધરાવતી વસ્તુઓ (ધાતુઓ):લોખંડ, તાંબુ.

૯ નીચેના પારિભાષિક શબ્દોની સમજૂતી (વ્યાખ્યા) આપો:

• દ્રવ્ય (Matter):એવી કોઈપણ વસ્તુ જે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે તેને દ્રવ્ય કહેવાય છે.
• અદ્રાવ્ય (Insoluble):જે પદાર્થો પાણીમાં લાંબા સમય સુધી હલાવવા છતાં પણ ઓગળતા નથી કે મિશ્ર થતા નથી તેને અદ્રાવ્ય પદાર્થો કહે છે.
• સખત પદાર્થ (Hard):જે પદાર્થોને સરળતાથી દબાવી શકાતા નથી કે તેના પર સરળતાથી ઘસરકો પાડી શકાતો નથી તેને સખત પદાર્થ કહે છે.
• વર્ગીકરણ (Classification):વસ્તુઓને તેમના સમાન ગુણધર્મો કે લક્ષણોના આધારે વિવિધ જૂથોમાં વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવવાની પ્રક્રિયાને વર્ગીકરણ કહે છે.
• દળ (Mass):પદાર્થમાં રહેલા દ્રવ્યના જથ્થાને દળ કહે છે , જેનો આંતરરાષ્ટ્રીય એકમ કિલોગ્રામ (kg) છે.

07 તાપમાન અને તેનું માપન 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

૧. માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા માટે નીચેનામાંથી કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે ?

• (A) લેબોરેટરી થર્મોમીટર
• (B) ક્લિનિકલ થર્મોમીટર
• (C) મહત્તમ-લઘુત્તમ થર્મોમીટર
• (D) બેરોમીટર

જવાબ:(B) ક્લિનિકલ થર્મોમીટર

૨. કોવિડ-૧૯ મહામારી દરમિયાન વ્યક્તિને સ્પર્શ કર્યા વગર તાપમાન માપવા કયા થર્મોમીટરનો ઉપયોગ થતો હતો ?

• (A) ડિજિટલ થર્મોમીટર
• (B) પારાવાળું થર્મોમીટર
• (C) બિન-સંપર્ક (ઇન્ફ્રારેડ) થર્મોમીટર
• (D) લેબોરેટરી થર્મોમીટર

જવાબ:(C) બિન-સંપર્ક (ઇન્ફ્રારેડ) થર્મોમીટર

૩. તાપમાનના કયા એકમની સાથે ડિગ્રી ( °) નો સંકેત લગાવવામાં આવતો નથી ?

• (A) સેલ્સિયસ
• (B) ફેરનહીટ
• (C) કેલ્વિન
• (D) એકપણ નહીં

જવાબ:(C) કેલ્વિન

૪. જૂના સમયમાં વપરાતા થર્મોમીટરમાં પારો વપરાતો હતો , પારો એ કેવો પદાર્થ છે?

• (A) ઉપયોગી અને સુરક્ષિત
• (B) અત્યંત ઝેરી
• (C) પીવાલાયક
• (D) રંગવિહીન

જવાબ:(B) અત્યંત ઝેરી

૫. 'ભારતના હવામાન વિદુષી' (Weather Woman of India) તરીકે કોને ઓળખવામાં આવે છે ?

• (A) કલ્પના ચાવલા
• (B) અન્ના મણિ
• (C) મેરી ક્યુરી
• (D) ટેસી થોમસ

જવાબ:(B) અન્ના મણિ

૨ ખાલી જગ્યા પૂરો:

• ૧.પદાર્થ કેટલો ગરમ અથવા ઠંડો છે તે માપવા માટે ફક્ત આપણો સ્પર્શવિશ્વસનીય માપ નથી.
• ૨.ડિજિટલ થર્મોમીટરમાં ગરમીના સેન્સરની મદદથી તાપમાન નક્કી કરવામાં આવે છે.
• ૩.પ્રયોગશાળામાં (લેબોરેટરી) પ્રવાહીનું તાપમાન માપવા માટે સામાન્ય રીતે લેબોરેટરીથર્મોમીટરનો ઉપયોગ થાય છે.
• ૪.કેલ્વિન માપક્રમ પર તાપમાન = સેલ્સિયસ માપક્રમ પર તાપમાન + 273.15.
• ૫.હવામાનની આગાહી કરવા માટે દરરોજ હવાનું મહત્તમ અને લઘુત્તમતાપમાન નોંધવામાં આવે છે.

૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

૧. ક્લિનિકલ થર્મોમીટર વડે ઉકળતા પાણીનું તાપમાન માપી શકાય છે.

જવાબ:ખોટું(કારણ કે ઉકળતા પાણીનું તાપમાન તેના માપક્રમની બહાર હોય છે) .

૨. ડિજિટલ થર્મોમીટરમાં પારાનો ઉપયોગ ન થતો હોવાથી તે સુરક્ષિત છે અને તેના અંકો વાંચવા સરળ છે.

જવાબ:ખરું.

૩. થર્મોમીટરનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેને બલ્બ (ટોચ) થી પકડી રાખવું જોઈએ.

જવાબ:ખોટું(તેને ટોચથી પકડવું જોઈએ નહીં) .

૪. સ્વસ્થ માનવ શરીરનું સામાન્ય તાપમાન ફેરનહીટ માપક્રમમાં 98.6 °F હોય છે.

જવાબ:ખરું.

૫. તાપમાનના ત્રણ માપક્રમના નામ તેમને વિકસાવનારા વૈજ્ઞાનિકોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે.

જવાબ:ખરું.

૪ 'અ' વિભાગને 'બ' વિભાગ સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:

અ વિભાગ	બ વિભાગ
૧. ઇન્ફ્રારેડ થર્મોમીટર	(a) હવામાન માપન ઉપકરણોની શોધ
૨. લેબોરેટરી થર્મોમીટર	(b) માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા
૩. અન્ના મણિ	(c) અત્યંત ઝેરી પદાર્થ
૪. ક્લિનિકલ થર્મોમીટર	(d) વ્યક્તિને સ્પર્શ કર્યા વગર તાપમાન માપવા
૫. પારો (Mercury)	(e) પ્રયોગશાળામાં પાણી કે બરફનું તાપમાન માપવા

સાચો જવાબ:

• ૧→(d)વ્યક્તિને સ્પર્શ કર્યા વગર તાપમાન માપવા
• ૨→(e)પ્રયોગશાળામાં પાણી કે બરફનું તાપમાન માપવા
• ૩→(a)હવામાન માપન ઉપકરણોની શોધ
• ૪→(b)માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા
• ૫→(c)અત્યંત ઝેરી પદાર્થ

૫ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે શબ્દોમાં જવાબ આપો:

૧. પદાર્થની ગરમી કે ઠંડકના માપનને શું કહેવામાં આવે છે ?

જવાબ:તાપમાન

૨. લેબોરેટરી થર્મોમીટરમાં પારા સિવાય બીજું કયું પ્રવાહી વપરાય છે જે મોટે ભાગે લાલ રંગનું હોય છે ?

જવાબ:આલ્કોહોલ

૩. જે થર્મોમીટરનો ઉપયોગ હવામાનનું માપન કરવા માટે થાય છે તેને કયું થર્મોમીટર કહે છે ?

જવાબ:મહત્તમ-લઘુત્તમ થર્મોમીટર

૪. તાપમાન વિશે લખતી વખતે સંખ્યા અને એકમની વચ્ચે શું છોડવામાં આવે છે ?

જવાબ:જગ્યા (Space)

૫. પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવા લઘુત્તમ તાપમાનની મર્યાદા (- 273.15 °C) ને શું કહેવામાં આવે છે?

જવાબ:નિરપેક્ષ શૂન્ય

૬ નીચે આપેલી લાક્ષણિકતાઓ ક્લિનિકલ થર્મોમીટરની છે કે લેબોરેટરી થર્મોમીટરની તે વર્ગીકૃત કરો:

૧. તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેને પ્રવાહીમાં સીધું (શિરોલંબ) ઊભું રાખવું જરૂરી છે.

જવાબ:લેબોરેટરી થર્મોમીટર

૨. ડૉક્ટર પાસે તાવ માપવા માટે આ થર્મોમીટર જોવા મળે છે.

જવાબ:ક્લિનિકલ થર્મોમીટર

૩. તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે અગ્રભાગ (ટોચ) ને સાબુ અને પાણીથી ધોવો જોઈએ.

જવાબ:ક્લિનિકલ થર્મોમીટર

૪. તેનો ઉપયોગ પાત્રમાં રહેલા ઉકળતા પાણી કે બરફના ટુકડાનું તાપમાન માપવા થાય છે.

જવાબ:લેબોરેટરી થર્મોમીટર

૫. આ થર્મોમીટરને કોઈ સખત વસ્તુ સાથે અથડાવવાથી તે તૂટી જવાની શક્યતા રહે છે.

જવાબ:લેબોરેટરી થર્મોમીટર (ક્લિનિકલ માટે પણ સાચું છે, પણ પાઠમાં લેબોરેટરીની સાવચેતીમાં આ મુદ્દો ખાસ નોંધ્યો છે) .

૭ વૈજ્ઞાનિક કારણો આપો:

૧. કોઈ વસ્તુ કેટલી ગરમ છે તે જાણવા માટે ફક્ત સ્પર્શ કરવાથી ચોક્કસ માહિતી મળતી નથી.

જવાબ:કારણ કે આપણી સ્પર્શેન્દ્રિય (ત્વચા) એ તાપમાનનું વિશ્વસનીય માપ નથી. તે માત્ર બીજી વસ્તુની સરખામણીમાં પદાર્થ ગરમ છે કે ઠંડો તેનો અંદાજ આપે છે , ચોક્કસ તાપમાન દર્શાવી શકતી નથી.

૨. પારાવાળા થર્મોમીટરનું સ્થાન હવે ડિજિટલ થર્મોમીટરે લઈ લીધું છે.

જવાબ:કારણ કે પારો એક અત્યંત ઝેરી પદાર્થ છે અને જો થર્મોમીટર આકસ્મિક રીતે તૂટી જાય તો પારાનો નિકાલ કરવો ખૂબ મુશ્કેલ છે. ડિજિટલ થર્મોમીટરમાં આવું કોઈ જોખમ હોતું નથી.

૩. ક્લિનિકલ થર્મોમીટરથી ઉકળતા પાણીનું તાપમાન માપવું જોઈએ નહીં.

જવાબ:કારણ કે ઉકળતા પાણીનું તાપમાન (૧૦૦ °C) ક્લિનિકલ થર્મોમીટરના માપક્રમના વિસ્તાર ( Range) ની બહાર હોય છે, જો તેમાં મૂકવામાં આવે તો થર્મોમીટર તૂટી શકે છે.

૪. લેબોરેટરી થર્મોમીટરને તેના બલ્બ (ટોચ) થી પકડવું જોઈએ નહીં.

જવાબ:જો થર્મોમીટરને બલ્બથી પકડવામાં આવે તો આપણા હાથની ગરમી બલ્બમાં રહેલા પ્રવાહીને મળે છે , જેના કારણે સાચું તાપમાન માપી શકાતું નથી.

૫. રોગચાળા (જેમ કે કોવિડ-૧૯) ના સમયે ઇન્ફ્રારેડ થર્મોમીટરનો ઉપયોગ ફાયદાકારક છે.

જવાબ:ઇન્ફ્રારેડ થર્મોમીટર એ બિન-સંપર્ક ( Non-contact) થર્મોમીટર છે. તે વ્યક્તિના શરીરને સ્પર્શ કર્યા વગર દૂરથી જ તાપમાન માપી શકે છે , જેથી ચેપ કે રોગ ફેલાવાનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે.

૮ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો:

૧. તાપમાન માપવાના ત્રણ મુખ્ય માપક્રમ (સ્કેલ) કયા કયા છે ?

જવાબ:તાપમાન માપવાના ત્રણ મુખ્ય માપક્રમ છે: (૧) સેલ્સિયસ માપક્રમ ( °C), (૨) ફેરનહીટ માપક્રમ ( °F), અને (૩) કેલ્વિન માપક્રમ ( K).

૨. ડિજિટલ ક્લિનિકલ થર્મોમીટરનો ઉપયોગ કરતી વખતે રાખવી પડતી કોઈપણ બે સાવચેતીઓ જણાવો.

જવાબ:(૧) ઉપયોગ કરતાં પહેલાં અને ઉપયોગ કર્યા પછી થર્મોમીટરનો અગ્રભાગ (ટોચ) સાબુ અને પાણીથી ધોઈ લેવો જોઈએ. (૨) ધોતી વખતે , ડિસ્પ્લે જેવા ડિજિટલ ભાગને પાણીથી દૂર રાખવો જોઈએ.

૩. ભારતના 'હવામાન વિદુષી' અન્ના મણિનું વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે શું યોગદાન છે ?

જવાબ:અન્ના મણિએ ઘણાં બધાં હવામાન માપન ઉપકરણોની શોધ અને નિર્માણ કર્યું , જેનાથી ભારતની અન્ય દેશો પર નિર્ભરતા ઓછી થઈ. તેમણે પવનઊર્જા અને સૌરઊર્જાના ઉપયોગની સંભાવનાઓ પર પણ શોધખોળ કરી.

૪. તાપમાનના એકમોના નામ અંગ્રેજીમાં લખતી વખતે કયા નિયમો ધ્યાનમાં રખાય છે ?

જવાબ:જ્યારે તાપમાનના માપક્રમના નામ અંગ્રેજીમાં લખીએ , ત્યારે તેમના નામ કેપિટલ મૂળાક્ષરથી શરૂ થાય છે. એકમોના નામમાં ડિગ્રી નાના અક્ષરોમાં લખાય છે , પણ સેલ્સિયસ ( Celsius) અને ફેરનહીટ ( Fahrenheit) કેપિટલ અક્ષરથી શરૂ થાય છે. કેલ્વિનમાં નાનો અક્ષર ( kelvin) વપરાય છે પણ સંકેત 'K' કેપિટલ વપરાય છે અને તેમાં ડિગ્રી ( °) નું ચિહ્ન આવતું નથી.

૫. લેબોરેટરી થર્મોમીટર વડે બીકરમાં રહેલા પાણીનું તાપમાન કેવી રીતે માપશો ?

જવાબ:લેબોરેટરી થર્મોમીટરને પાણી ભરેલા બીકરમાં સીધું (શિરોલંબ) ઊભું રાખો. ધ્યાન રાખો કે થર્મોમીટરનો બલ્બ બીકરના તળિયાને કે દીવાલને અડકે નહીં અને સંપૂર્ણપણે પાણીમાં ડૂબેલો રહે. જ્યાં સુધી પારો કે આલ્કોહોલ સ્થિર ન થાય ત્યાં સુધી રાહ જુઓ અને થર્મોમીટર પાણીમાં હોય ત્યારે જ તાપમાનનું વાંચન કરો.

08 પાણીની વિવિધ અવસ્થાઓની યાત્રા 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના સાચા વિકલ્પો પસંદ કરો ( MCQs):

૧. બરફ એ પાણીની કઈ અવસ્થા છે?

• (A) ઘન
• (B) પ્રવાહી
• (C) વાયુ
• (D) એકપણ નહીં

જવાબ:(A) ઘન

૨. પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને શું કહે છે ?

• (A) ઘનીભવન
• (B) બાષ્પીભવન
• (C) પીગળવું
• (D) થીજવું

જવાબ:(B) બાષ્પીભવન

૩. હવામાં રહેલી પાણીની બાષ્પની માત્રાને શું કહે છે ?

• (A) વરસાદ
• (B) જળચક્ર
• (C) ભેજ
• (D) ઝાકળ

જવાબ:(C) ભેજ

૪. નીચેનામાંથી કયા વાસણમાં પાણીનું બાષ્પીભવન સૌથી ઝડપથી થશે ?

• (A) નાની બોટલમાં
• (B) ઢાંકેલા ગ્લાસમાં
• (C) પહોળી થાળીમાં
• (D) સાંકડા કપમાં

જવાબ:(C) પહોળી થાળીમાં(કારણ કે સપાટીનો વિસ્તાર વધુ છે)

૫. ઠંડા પાણીથી ભરેલા ગ્લાસની બહારની સપાટી પર પાણીના ટીપાં કઈ પ્રક્રિયાને કારણે જોવા મળે છે ?

• (A) બાષ્પીભવન
• (B) ઘનીભવન
• (C) ગળન
• (D) થીજવું

જવાબ:(B) ઘનીભવન

૨ નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

• ૧.ફ્રીઝરમાં પાણી મૂકવાથી તે બરફમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
• ૨.પવનપરસેવાનું બાષ્પીભવનકરવામાં મદદ કરે છે અને આપણને ઠંડક આપે છે.
• ૩.પાણીની વરાળ હવા કરતાંહલકીહોવાથી તે વાતાવરણમાં ઉપર જાય છે.
• ૪.મહાસાગરોનું પાણી બાષ્પીભવન પામી , વરસાદ સ્વરૂપે પાછું ફરે છે, આ સમગ્ર પરિભ્રમણનેજળચક્રકહે છે.
• ૫.વાતાવરણીય પાણી ઉત્પન્નકર્તા ( AWG) યંત્રો હવામાંથી પાણી મેળવવા માટે બાષ્પનું ઘનીભવનકરે છે.

૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

૧. બરફ અને પાણી બંને અલગ અલગ પદાર્થો છે.

જવાબ:ખોટું(બંને એક જ પદાર્થ છે, માત્ર અવસ્થા અલગ છે).

૨. ખુલ્લા વિસ્તાર (સપાટીનું ક્ષેત્રફળ) વધુ હોય તો બાષ્પીભવન ઝડપથી થાય છે.

જવાબ:ખરું.

૩. વરાળ (steam) એ વાસ્તવમાં પાણીની બાષ્પ છે.

જવાબ:ખરું.

૪. વરસાદના દિવસોમાં હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે.

જવાબ:ખોટું(વરસાદના દિવસોમાં હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે) .

૫. કાચના પ્યાલામાંથી પાણી બહાર નીકાળી શકાતું નથી , પરંતુ ઓરડાના તાપમાને પણ તેનું ધીમે ધીમે બાષ્પીભવન થાય છે.

જવાબ:ખરું.

૪ વિભાગ 'અ' અને વિભાગ 'બ' સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:

વિભાગ 'અ'	વિભાગ 'બ'
૧. ઘન અવસ્થા	(A) પાણીની બાષ્પ / વરાળ
૨. પ્રવાહી અવસ્થા	(B) પ્રવાહીનું વાયુમાં રૂપાંતર
૩. વાયુ અવસ્થા	(C) બરફ
૪. બાષ્પીભવન	(D) વાયુનું પ્રવાહીમાં રૂપાંતર
૫. ઘનીભવન	(E) પીવાલાયક સામાન્ય પાણી

સાચો જવાબ:

• ૧→(C)બરફ
• ૨→(E)પીવાલાયક સામાન્ય પાણી
• ૩→(A)પાણીની બાષ્પ / વરાળ
• ૪→(B)પ્રવાહીનું વાયુમાં રૂપાંતર
• ૫→(D)વાયુનું પ્રવાહીમાં રૂપાંતર

૫ નીચેના પારિભાષિક શબ્દોની વ્યાખ્યા આપો:

• ૧. બાષ્પીભવન (Evaporation):પ્રવાહી (પાણી) નું વાયુ (વરાળ કે બાષ્પ) માં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને બાષ્પીભવન કહે છે.
• ૨. ઘનીભવન (Condensation):વાયુ (પાણીની બાષ્પ) નું ઠંડુ પડીને ફરીથી પ્રવાહી (પાણી) માં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને ઘનીભવન કહે છે.
• ૩. પીગળવું (Melting):ઘન પદાર્થ (બરફ) નું ગરમી મળતા પ્રવાહી (પાણી) માં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને પીગળવું કહે છે.
• ૪. થીજવું (Freezing):પ્રવાહી (પાણી) નું વધુ ઠંડુ પડવાથી ઘન (બરફ) માં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને થીજવું કહે છે.
• ૫. જળચક્ર ( Water Cycle):પૃથ્વી પરના પાણીનું બાષ્પીભવન થવું, વરસાદ કે બરફ રૂપે પૃથ્વી પર પાછું ફરવું અને અંતે મહાસાગરોમાં ભળવાના સમગ્ર પરિભ્રમણને જળચક્ર કહે છે.

૬ એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો:

૧. પાણીની ત્રણ અવસ્થાઓ કઈ કઈ છે ?

જવાબ:પાણીની ત્રણ અવસ્થાઓ: (૧) ઘન (બરફ) , (૨) પ્રવાહી (પાણી) અને (૩) વાયુ (વરાળ/બાષ્પ) છે.

૨. ભેજ કોને કહેવાય છે?

જવાબ:હવામાં રહેલી પાણીની બાષ્પની માત્રાને ભેજ કહેવામાં આવે છે.

૩. ગરમ તવા પર પાણી છાંટતા તેનું શું થાય છે ?

જવાબ:ગરમ તવા પર પાણી છાંટતા તે વરાળ (બાષ્પ) માં રૂપાંતરિત થઈ હવામાં ભળી જાય છે.

૪. જળચક્રના મુખ્ય ભાગો કયા કયા છે ?

જવાબ:જળચક્રમાં વાદળ , તળાવ, મહાસાગર, નદી, ભૂગર્ભજળ, બાષ્પીભવન, ઘનીભવન, વરસાદ અને બરફ જેવા ભાગોનો સમાવેશ થાય છે.

૫. AWG યંત્ર પીવાલાયક પાણી કઈ રીતે બનાવે છે ?

જવાબ:AWG યંત્ર ભેજવાળી હવામાંથી પાણીની બાષ્પનું ઠંડી હવા દ્વારા ઘનીભવન કરી પીવાલાયક પાણી બનાવે છે.

૭ વૈજ્ઞાનિક કારણો આપી સમજાવો:

૧. ઠંડા પાણીના ગ્લાસની બહારની સપાટી પર પાણીના ટીપાં બાઝી જાય છે.

જવાબ:કારણ કે, હવામાં પાણીની બાષ્પ રહેલી હોય છે. આ બાષ્પ જ્યારે ઠંડા ગ્લાસની સપાટીના સંપર્કમાં આવે છે , ત્યારે તે ઠંડી પડે છે અને તેનું ઘનીભવન થઈ પાણીના ટીપાંમાં રૂપાંતર થાય છે.

૨. કપડાં જલ્દી સૂકવવા માટે તેને ફેલાવીને (પહોળા કરીને) સૂકવવામાં આવે છે.

જવાબ:કારણ કે, સપાટીનો ખુલ્લો વિસ્તાર વધવાથી બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે. પહોળા કરેલા કપડાંમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન જલ્દી થતું હોવાથી કપડાં જલ્દી સૂકાય છે.

૩. પંખા નીચે બેસવાથી આપણને ઠંડકનો અનુભવ થાય છે.

જવાબ:કારણ કે, પવન આપણા શરીર પરના પરસેવાનું ઝડપથી બાષ્પીભવન કરે છે. બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ગરમી શોષી લે છે , જેના કારણે આપણને ઠંડક મળે છે.

૪. પાણીની વરાળ વાતાવરણમાં ઉપર તરફ જ જાય છે.

જવાબ:કારણ કે, જેમ હલકા વાયુથી ભરેલો ફુગ્ગો હવામાં ઉપર જાય છે , તેવી જ રીતે પાણીની બાષ્પ (વરાળ) સામાન્ય હવા કરતાં વજનમાં હલકી હોવાથી તે વાતાવરણમાં ઉપર જાય છે.

૫. વરસાદના દિવસોમાં હવામાં ભીનાશ વધુ લાગે છે.

જવાબ:વરસાદના દિવસોમાં હવામાં પાણીની બાષ્પનું પ્રમાણ ખૂબ જ વધારે હોય છે. હવામાં રહેલા આ વધુ પડતા ભેજને કારણે આપણને ભીનાશ (ચિકાશ) અનુભવાય છે અને કપડાં પણ ધીમે સૂકાય છે.

૮ ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (સમજ આધારિત પ્રશ્નો):

૧. બરફ અને પાણી વચ્ચે શું સમાનતા છે અને શું તફાવત છે?

જવાબ:

• સમાનતા:બરફ અને પાણી બંને એક જ પદાર્થ છે.
• તફાવત:બરફ એ પાણીની 'ઘન' અવસ્થા છે, જેને હાથમાં પકડી શકાય છે અને તે સખત લાગે છે. જ્યારે પાણી એ 'પ્રવાહી' અવસ્થા છે, જેને બરફની જેમ પકડી શકાતું નથી અને તે વહેવાનો ગુણધર્મ ધરાવે છે.

૨. કઈ બે પરિસ્થિતિઓમાં પાણીનું બાષ્પીભવન સૌથી વધુ ઝડપથી થાય છે ?

જવાબ:(૧) જ્યારે પાણીની સપાટીનો ખુલ્લો વિસ્તાર વધુ હોય (જેમ કે બોટલની સરખામણીમાં થાળીમાં) અને (૨) જ્યારે પવનની ઝડપ વધુ હોય ત્યારે બાષ્પીભવન ઝડપથી થાય છે.

૩. ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ અવસ્થામાં આકાર વિશે શું તફાવત છે ?

જવાબ:ઘન પદાર્થ (જેમ કે બરફ) ને ચોક્કસ આકાર હોય છે. પ્રવાહી (પાણી) ને પોતાનો કોઈ ચોક્કસ આકાર હોતો નથી , તે જે વાસણમાં ભરવામાં આવે તેનો આકાર લે છે. વાયુ (વરાળ) ને પણ કોઈ ચોક્કસ આકાર હોતો નથી અને તે બધી જગ્યામાં ફેલાઈ જાય છે.

૪. પ્રયોગમાં બોટલનું ઢાંકણું અને થાળી બંનેમાં પાણી રાખી તડકામાં મૂકતા શું જોવા મળે છે ?

જવાબ:થાળીમાં રહેલા પાણીનો ખુલ્લો વિસ્તાર વધુ હોવાથી તેમાં બાષ્પીભવન ઝડપથી થશે અને તે બોટલના ઢાંકણા કરતા પહેલાં સુકાઈ જશે. આ દર્શાવે છે કે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ બાષ્પીભવન પર અસર કરે છે.

૫. તમે કેવી રીતે સાબિત કરશો કે ફ્રીઝરમાં બરફ બને ત્યારે તેમાં કંઈ નવું ઉમેરાતું નથી ?

જવાબ:જો આપણે ફ્રીઝરમાં બરફ બન્યા પછી તેને બહાર કાઢીને સામાન્ય તાપમાને રાખીશું , તો તે પીગળીને ફરીથી પાણી બની જશે. આ દર્શાવે છે કે બરફ અને પાણી એક જ પદાર્થ છે અને ફ્રીઝરમાં તેમાં કંઈ ઉમેરાતું નથી , માત્ર તેની અવસ્થા બદલાય છે.

09 રોજિંદા જીવનમાં અલગીકરણની પદ્ધતિઓ 9 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા પ્રશ્નો માટે સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs):

૧. દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું કઈ પદ્ધતિથી મેળવવામાં આવે છે ?

• (અ) ગાળણ
• (બ) બાષ્પીભવન
• (ક) નિતારણ
• (ડ) ચાળવું

જવાબ:(બ) બાષ્પીભવન

૨. અનાજમાંથી કાંકરા દૂર કરવા માટે સામાન્ય રીતે કઈ પદ્ધતિ વપરાય છે?

• (અ) ઉપણવું
• (બ) ચાળવું
• (ક) વીણવું
• (ડ) નિક્ષેપન

જવાબ:(ક) વીણવું

૩. દહીંમાંથી માખણ કાઢવા માટે કઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે ?

• (અ) વલોવવું
• (બ) ગાળણ
• (ક) છડવું
• (ડ) બાષ્પીભવન

જવાબ:(અ) વલોવવું

૪. પવન દ્વારા મિશ્રણમાંથી ભારે અને હલકા ઘટકોને અલગ કરવાની પદ્ધતિ કઈ છે ?

• (અ) છડવું
• (બ) ઉપણવું
• (ક) ચાળવું
• (ડ) વીણવું

જવાબ:(બ) ઉપણવું

૫. ભંગારના ઢગલામાંથી લોખંડની વસ્તુઓ અલગ કરવા શાનો ઉપયોગ થાય છે ?

• (અ) ગળણી
• (બ) ચુંબક
• (ક) સુપડું
• (ડ) કાપડ

જવાબ:(બ) ચુંબક

૨ યોગ્ય શબ્દ વડે ખાલી જગ્યા પૂરો:

• ૧.ડુંડામાંથી અનાજના દાણા છૂટા પાડવાની રીતને છડવુંકહે છે.
• ૨.ચા ગાળતી વખતે ચાની પત્તી ગળણીમાં રહી જાય છે , આ પદ્ધતિનેગાળણકહેવામાં આવે છે.
• ૩.પાણીમાં રહેલા અદ્રાવ્ય અને ભારે કણો તળિયે બેસી જાય છે, આ પ્રક્રિયાને નિક્ષેપનકહે છે.
• ૪.બાંધકામ સ્થળોએ રેતીમાંથી કાંકરા અને પથ્થરો અલગ કરવા ચાળણીનો ઉપયોગ થાય છે.
• ૫.પાણીનું તેની બાષ્પમાં (વરાળમાં) રૂપાંતર થવાની ક્રિયાને બાષ્પીભવનકહે છે.

૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

૧. તેલ અને પાણીના મિશ્રણને નિતારણ પદ્ધતિથી અલગ કરી શકાય છે.

જવાબ:ખરું.

૨. દૂધ અને પાણીના મિશ્રણને ગાળણ પદ્ધતિથી અલગ કરી શકાય છે.

જવાબ:ખોટું.

૩. લાકડાના વહેર અને લોખંડના ભૂકાના મિશ્રણને ચુંબકીય અલગીકરણથી અલગ કરાય છે.

જવાબ:ખરું.

૪. અનાજમાંથી ફોતરાં વીણવાની પદ્ધતિથી અલગ કરવામાં આવે છે.

જવાબ:ખોટું(તે ઉપણવાની પદ્ધતિથી અલગ કરાય છે) .

૫. મીઠાના દ્રાવણને ગરમ કરતા પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે અને મીઠું પાત્રમાં રહી જાય છે.

જવાબ:ખરું.

૪ વિભાગ અ અને વિભાગ બ સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:

વિભાગ અ	વિભાગ બ
(i) અડદ સાથે મિશ્ર થયેલ ચણાનો લોટ	(a) હાથ વડે વીણવું
(ii) બટાકા સાથે મિશ્ર થયેલા મકાઈના દાણા	(b) ચુંબકીય પૃથક્કરણ
(iii) લાકડાના વહેર સાથે મિશ્ર થયેલો લોખંડનો ભૂકો	(c) નિતારણ/નિક્ષેપન
(iv) દહીંમાંથી માખણ મેળવવું	(d) ચાળવું
(v) ચોખા અને કઠોળને ધોવા અને સાફ કરવા	(e) વલોવવું

સાચો જવાબ:

• (i)→(d)ચાળવું
• (ii)→(a)હાથ વડે વીણવું
• (iii)→(b)ચુંબકીય પૃથક્કરણ
• (iv)→(e)વલોવવું
• (v)→(c)નિતારણ/નિક્ષેપન

૫ નીચે આપેલા મિશ્રણોને અલગ કરવા માટે યોગ્ય પદ્ધતિનું નામ આપો:

• ઘઉંમાંથી નાના કાંકરા દૂર કરવા: વીણવું
• કાદવવાળા પાણીમાંથી ચોખ્ખું પાણી મેળવવું: નિક્ષેપન, નિતારણ અને ગાળણ
• પ્રવાહી ચા અને ચાની પત્તીનું મિશ્રણ: ગાળણ
• ખેતરમાં અનાજના દાણાને ભૂસામાંથી અલગ કરવા: થ્રેસરનો ઉપયોગ (છડવું) અથવા ઉપણવું
• નકામી સામગ્રીના ઢગલામાંથી લોખંડનો ભંગાર અલગ કરવો: ચુંબકીય અલગીકરણ

૬ નીચે આપેલી ક્રિયાઓનું વર્ગીકરણ કરો:

(વર્ગીકરણના વિકલ્પો: વીણવું , ચાળવું, ગાળણ, બાષ્પીભવન)

ક્રિયાઓ: દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું મેળવવું , બાંધકામ વખતે રેતીમાંથી કાંકરા કાઢવા , ગરમ પાણીમાં ચા પત્તી નાખ્યા બાદ પ્રવાહી અલગ કરવું , થાળીમાં રહેલા ચોખામાંથી ખરાબ દાણા કાઢવા , લોટમાંથી થૂલું અલગ કરવું.

જવાબ:

• વીણવું:ચોખામાંથી ખરાબ દાણા કાઢવા.
• ચાળવું:બાંધકામ વખતે રેતીમાંથી કાંકરા કાઢવા , લોટમાંથી થૂલું અલગ કરવું.
• ગાળણ:ગરમ પાણીમાં ચા પત્તી નાખ્યા બાદ પ્રવાહી અલગ કરવું.
• બાષ્પીભવન:દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું મેળવવું.

૭ એક કે બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

૧. થ્રેસરનો ઉપયોગ શું છે ?

જવાબ:થ્રેસર એ મશીન છે જેનો ઉપયોગ ડુંડાં અને ભૂસામાંથી અનાજના દાણાને અલગ કરવા માટે થાય છે , તે છડવા અને ઉપણવાના બંને કાર્યો એક સાથે કરે છે.

૨. નિક્ષેપન પ્રક્રિયા કોને કહેવાય ?

જવાબ:જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલા ભારે અને અદ્રાવ્ય કણો પાત્રના તળિયે સ્થાયી થઈ બેસી જાય છે , ત્યારે તે પ્રક્રિયાને નિક્ષેપન કહેવામાં આવે છે.

૩. બાષ્પીભવન એટલે શું?

જવાબ:પાણીનું ગરમીના કારણે તેની બાષ્પમાં (વરાળમાં) રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને બાષ્પીભવન કહે છે.

૪. ગાળણક્રિયામાં કયા સાધનોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે ?

જવાબ:ગાળણક્રિયા માટે ગળણી , મલમલ કાપડ, અને બારીક કણો માટે ગાળણપત્ર (ફિલ્ટર પેપર) નો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

૫. વીણવાની પદ્ધતિ ક્યારે ઉપયોગી બને છે ?

જવાબ:જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલા કચરા કે કાંકરાના કણોનું કદ મોટું હોય અને તેમની માત્રા ખૂબ વધારે ન હોય ત્યારે તેને હાથ વડે વીણીને અલગ કરી શકાય છે.

૮ વૈજ્ઞાનિક કારણો આપો:

૧. દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું મેળવવા માટે છીછરા ખાડા બનાવવામાં આવે છે.

જવાબ:છીછરા ખાડામાં પાણી ભરી રાખવાથી સૂર્યપ્રકાશની ગરમીથી પાણીનું ધીમે ધીમે બાષ્પીભવન થાય છે , પાણી વરાળ બની ઉડી જાય છે અને અંતે ઘન સ્વરૂપે મીઠું નીચે રહી જાય છે.

૨. વરસાદ પડ્યા પછી કાદવવાળું પાણી ભરેલા ખાબોચિયામાં થોડા સમય પછી ઉપરનું પાણી ચોખ્ખું દેખાય છે.

જવાબ:કાદવવાળા પાણીને થોડો સમય શાંત રાખવાથી તેમાં રહેલા માટી અને રેતીના ભારે કણો નિક્ષેપન પદ્ધતિ દ્વારા તળિયે બેસી જાય છે , જેથી ઉપરનું પાણી નિતારણ દ્વારા ચોખ્ખું મળે છે.

૩. ખેડૂતો અનાજને સુપડા વડે હવામાં ઉંચેથી નીચે પાડે છે.

જવાબ:આમ કરવાથી અનાજના દાણા ભારે હોવાથી સીધા નીચે ઢગલા સ્વરૂપે પડે છે , જ્યારે ફોતરાં હલકા હોવાથી પવનની દિશામાં થોડા દૂર ઉડીને પડે છે , અને બંને અલગ થાય છે (ઉપણવું).

૪. કચરાના ઢગલામાંથી વસ્તુઓ અલગ કરવા ક્રેન સાથે વિદ્યુતચુંબકનો ઉપયોગ થાય છે.

જવાબ:કચરામાં મોટાભાગે લોખંડનો ભંગાર હોય છે. ચુંબક લોખંડની વસ્તુઓને આકર્ષે છે , તેથી ચુંબકનો ઉપયોગ કરીને અન્ય કચરામાંથી લોખંડને ઝડપથી અને સહેલાઈથી અલગ કરી શકાય છે.

૫. આયુર્વેદિક દવાઓ બનાવતી વખતે ઔષધીય વનસ્પતિઓને ઘણી વખત તડકામાં સૂકવવામાં આવે છે.

જવાબ:વનસ્પતિને તડકામાં સૂકવવાથી તેમાં રહેલા વધારાના પાણીનું સહેલાઈથી બાષ્પીભવન થઈ જાય છે અને દવાનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ જળવાઈ રહે છે.

૯ ટૂંકમાં વિગતવાર ઉત્તર આપો:

૧. ઉપણવું પદ્ધતિનો સિદ્ધાંત શું છે ? તે ક્યાં વપરાય છે?

જવાબ:ઉપણવાની પદ્ધતિનો સિદ્ધાંત એ છે કે મિશ્રણમાં રહેલા ભારે અને હલકા ઘટકોને પવન દ્વારા કે ફૂંકાતી હવા દ્વારા અલગ કરવા. તેનો ઉપયોગ ખેડૂતો દ્વારા અનાજના ભારે દાણામાંથી હલકા ફોતરાં ( husk) અલગ કરવા માટે થાય છે.

૨. તેલ અને પાણીના મિશ્રણને તમે કેવી રીતે અલગ કરશો ?

જવાબ:તેલ અને પાણી એકબીજામાં ભળતા નથી. આ મિશ્રણને થોડા સમય માટે હલાવ્યા વિના પાત્રમાં શાંત રાખવામાં આવે તો તે બંને અલગ સ્તર બનાવે છે. હલકું તેલ ઉપર તરે છે અને પાણી નીચે રહે છે. ત્યારબાદ નિતારણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી ઉપરના તેલના સ્તરને હળવેથી બીજા પાત્રમાં અલગ કરી શકાય છે.

૩. રેતી અને મીઠાના મિશ્રણને કઈ રીતે અલગ કરી શકાય ?

જવાબ:સૌ પ્રથમ આ મિશ્રણમાં પાણી ઉમેરો. મીઠું પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી ઓગળી જશે , જ્યારે રેતી અદ્રાવ્ય હોવાથી તળિયે બેસશે. નિતારણ કે ગાળણ પદ્ધતિથી રેતીને અલગ કરો. ત્યારબાદ મળેલા મીઠાના દ્રાવણને ગરમ કરી 'બાષ્પીભવન' પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી ઉડાડી દો , જેથી પાત્રમાં માત્ર મીઠું બાકી રહેશે.

૪. ફિલ્ટર પેપર (ગાળણપત્ર) કેવી રીતે કામ કરે છે?

જવાબ:ગાળણપત્રમાં અત્યંત નાના છિદ્રો હોય છે. જ્યારે કોઈ પ્રવાહી અને અદ્રાવ્ય ઘન કણોના મિશ્રણને ગાળણપત્રમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે , ત્યારે પ્રવાહી આ છિદ્રોમાંથી પસાર થઈ જાય છે , પરંતુ અદ્રાવ્ય ઘન કણો ગાળણપત્ર પર અવશેષ તરીકે રહી જાય છે.

૫. ચાળવાની પદ્ધતિ ક્યારે ઉપયોગી છે ? ઉદાહરણ આપો.

જવાબ:જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલા ઘન કણોના કદમાં તફાવત હોય ત્યારે ચાળવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. નાના કણો ચાળણીમાંથી પસાર થઈ જાય છે અને મોટા કણો ચાળણીમાં રહી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: અડદ સાથે મિશ્ર થયેલ ચણાનો લોટ ચાળવો અથવા બાંધકામ વખતે રેતીમાંથી કાંકરા કાઢવા.

10 સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

૧. લજામણીના છોડને અડકવાથી તેના પર્ણો બીડાઈ જાય છે , આ સજીવની કઈ લાક્ષણિકતા છે ?

• (A) વૃદ્ધિ
• (B) ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર
• (C) શ્વસન
• (D) પ્રજનન

જવાબ:(B) ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર

૨. મચ્છરના જીવનચક્રનો સાચો ક્રમ કયો છે ?

• (A) ઈંડું →લાર્વા→પ્યુપા→મચ્છર
• (B) લાર્વા →ઈંડું→પ્યુપા→મચ્છર
• (C) પ્યુપા →લાર્વા→ઈંડું→મચ્છર
• (D) ઈંડું →પ્યુપા→લાર્વા→મચ્છર

જવાબ:(A) ઈંડું →લાર્વા→પ્યુપા→મચ્છર

૩. નીચેનામાંથી કયા ફૂલના બીજને અંકુરિત થવા માટે અંધકારની જરૂર પડે છે ?

• (A) તિલક તુલસી
• (B) પેટુનિયા
• (C) કેલેન્ડુલા
• (D) સૂર્યમુખી

જવાબ:(C) કેલેન્ડુલા

૪. દેડકાના ઈંડામાંથી બહાર આવતા અને પૂંછડી ધરાવતા , માછલી જેવા દેખાતા સ્વરૂપને શું કહે છે ?

• (A) પ્યુપા
• (B) લાર્વા
• (C) મંડૂકક
• (D) ટેડપોલ

જવાબ:(D) ટેડપોલ

૫. સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં છોડનો પ્રરોહ (ડાળી/પર્ણો) કઈ દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે ?

• (A) જમીનની અંદર
• (B) સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં
• (C) સૂર્યપ્રકાશની વિરુદ્ધ દિશામાં
• (D) ગમે તે દિશામાં

જવાબ:(B) સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં

૨ ખાલી જગ્યા પૂરો:

• ૧.બંધિયાર પાણી પર કેરોસીન છાંટવાથી મચ્છરના લાર્વા અને પ્યુપાને શ્વાસમાં હવાલેવા મળતી નથી.
• ૨.લાર્વા (રેશમના કીડા) ના સ્ત્રાવનો ઉપયોગ રેશમના કાપડ બનાવવા માટે થાય છે.
• ૩.કઠોળના બીજનું અંકુરણ થવા માટે હવા અને યોગ્ય તાપમાનની સાથે પાણી (ભેજ)ની પણ ખાસ જરૂર પડે છે.
• ૪.તિલક તુલસી (coleus) અને પેટુનિયાના બીજને અંકુરિત થવા માટે પ્રકાશની જરૂર પડે છે.
• ૫.સજીવો દ્વારા નકામા પદાર્થોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જનકહે છે.

૩ નીચેના વિધાનો ખરા છે કે ખોટા તે જણાવો:

૧. પુસ્તક અને પેન્સિલ નિર્જીવ વસ્તુઓ છે.

જવાબ:ખરું.

૨. દેડકાના જીવનચક્રમાં ઈંડા પછી સીધો પુખ્ત દેડકો બને છે.

જવાબ:ખોટું(વચ્ચે ટેડપોલ અને મંડૂકક આવે છે) .

૩. બીજને પાણી ન મળે તો પણ માત્ર સૂર્યપ્રકાશથી તે અંકુરિત થઈ શકે છે.

જવાબ:ખોટું(પાણી/ભેજ જરૂરી છે).

૪. વૃદ્ધિ પામવી એ દરેક સજીવનું એક અગત્યનું લક્ષણ છે.

જવાબ:ખરું.

૫. મચ્છર બંધિયાર પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે.

જવાબ:ખરું.

૪ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

વિભાગ અ (સજીવ/અવસ્થા)	વિભાગ બ (લાક્ષણિકતા/જરૂરિયાત)
1. મંડૂકક ( Froglet)	A. અંકુરણ માટે પ્રકાશની જરૂર
2. લજામણીના પર્ણો	B. બે પગ ધરાવતી દેડકાની અવસ્થા
3. પેટુનિયા ( Petunia)	C. ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર
4. ઝીનીયા ( Zinnia)	D. અંકુરણ માટે અંધકારની જરૂર
5. મચ્છરના લાર્વા	E. બંધિયાર પાણી

સાચો જવાબ:

• 1→B(બે પગ ધરાવતી દેડકાની અવસ્થા)
• 2→C(ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર)
• 3→A(અંકુરણ માટે પ્રકાશની જરૂર)
• 4→D(અંકુરણ માટે અંધકારની જરૂર)
• 5→E(બંધિયાર પાણી)

૫ નીચે આપેલા ૫ પદાર્થોનું 'સજીવ' અને 'નિર્જીવ'માં વર્ગીકરણ કરો:

પદાર્થો: ૧. કબૂતર ૨. કાર ૩. વનસ્પતિ ૪. પુસ્તક ૫. પેન્સિલ

• સજીવ:કબૂતર, વનસ્પતિ
• નિર્જીવ:કાર, પુસ્તક, પેન્સિલ

૬ એક-બે શબ્દોમાં ઉત્તર આપો:

૧. રેશમ ઉત્પાદન માટે ભારત સરકારના કયા આયોગે તાલીમ કેન્દ્રો સ્થાપ્યા છે ?

જવાબ:ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ ( KVIC)

૨. દેડકાના જીવનચક્રનો પ્રથમ તબક્કો (જે પાણીમાં તરતો જોવા મળે છે) કયો છે ?

જવાબ:જલાંડક (ઈંડા)

૩. વનસ્પતિનો કયો ભાગ હંમેશા સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં વૃદ્ધિ કરે છે ?

જવાબ:પ્રરોહ (shoot)

૪. પાણીની સપાટી પર પાતળું પડ રચીને મચ્છરનો ઉપદ્રવ અટકાવવા કયું પ્રવાહી છાંટવામાં આવે છે ?

જવાબ:કેરોસીન

૫. સજીવો દ્વારા પોતાના જેવા જ નવા સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયાને પારિભાષિક શબ્દમાં શું કહે છે ?

જવાબ:પ્રજનન (Reproduction)

૭ નીચેના તબક્કાઓને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો:

• ૧. મચ્છરનું જીવનચક્ર:લાર્વા, પુખ્ત મચ્છર, પ્યુપા, ઈંડું
  સાચો ક્રમ:ઈંડું →લાર્વા→પ્યુપા→પુખ્તમચ્છર
• ૨. દેડકાનું જીવનચક્ર: મંડૂકક, ટેડપોલ, જલાંડક (ઈંડા) , દેડકો
  સાચો ક્રમ:જલાંડક (ઈંડા) →ટેડપોલ→મંડૂકક→દેડકો
• ૩. છોડનું જીવનચક્ર:ફળ, બીજ, ફૂલ, છોડ
  સાચો ક્રમ:બીજ →છોડ→ફૂલ→ફળ
• ૪. રેશમના કીડાનું જીવનચક્ર: પ્યુપા, ઈંડા, પુખ્ત કીડો, લાર્વા
  સાચો ક્રમ:ઈંડા →લાર્વા→પ્યુપા→પુખ્તકીડો
• ૫. બીજનું અંકુરણ: પ્રરોહનો વિકાસ , બીજ વાવવું, ફણગો ફૂટવો , મૂળનો વિકાસ
  સાચો ક્રમ:બીજ વાવવું →ફણગોફૂટવો→મૂળનોવિકાસ→પ્રરોહનોવિકાસ

૮ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

૧. સજીવની કોઈપણ ચાર લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.

જવાબ:સજીવની લાક્ષણિકતાઓ: શ્વસન , વૃદ્ધિ, પ્રજનન, ઉત્સર્જન, હલનચલન અને ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર.

૨. બંધિયાર પાણીમાં કેરોસીન છાંટવાથી મચ્છરનો ઉપદ્રવ કેવી રીતે ઘટે છે ?

જવાબ:કેરોસીન પાણીની સપાટી પર પાતળું પડ રચે છે, જે પાણીને હવાથી અલગ કરે છે. આનાથી મચ્છરના લાર્વા અને પ્યુપાને શ્વાસ લેવા હવા મળતી નથી અને તેઓ મૃત્યુ પામે છે.

૩. લજામણીના છોડમાં "ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર" કેવી રીતે જોવા મળે છે ?

જવાબ:લજામણીના છોડના પર્ણોને અડકવાથી (સ્પર્શની ઉત્તેજના) તે તરત જ બીડાઈ જાય છે (પ્રતિચાર).

૪. બીજને અંકુરિત થવા માટે કઈ-કઈ પરિસ્થિતિઓની ખાસ જરૂર પડે છે ?

જવાબ:બીજને અંકુરિત થવા માટે મુખ્યત્વે હવા , પાણી (ભેજવાળી જમીન) અને યોગ્ય તાપમાનની જરૂર પડે છે.

૫. કઈ વનસ્પતિના બીજને અંકુરિત થવા માટે પ્રકાશની જરૂર પડે છે અને કોને અંધકારની ? (કોઈપણ બે ઉદાહરણ આપો)

જવાબ:તિલક તુલસી (coleus) અને પેટુનિયાના બીજને અંકુરિત થવા પ્રકાશની જરૂર પડે છે , જ્યારે કેલેન્ડુલા અને ઝીનીયાના બીજને અંધકારની જરૂર પડે છે.

11 કુદરતનો અમૂલ્ય ખજાનો 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો ( MCQs):

૧. હવામાં ઓક્સિજન વાયુનું પ્રમાણ કેટલા ટકા હોય છે ?

• (A) 78 %
• (B) 21 %
• (C) 1 %
• (D) 50 %

જવાબ:(B) 21 %

૨. ભારતમાં પ્રખ્યાત 'ચિપકો આંદોલન ' કયા રાજ્યમાં થયું હતું?

• (A) ગુજરાત
• (B) મહારાષ્ટ્ર
• (C) ઉત્તરાખંડ
• (D) રાજસ્થાન

જવાબ:(C) ઉત્તરાખંડ

૩. નીચેનામાંથી કયું પુનઃપ્રાપ્ય (ફરીથી મળી શકે તેવું) સંસાધન છે ?

• (A) કોલસો
• (B) સૂર્યપ્રકાશ
• (C) પેટ્રોલિયમ
• (D) કુદરતી વાયુ

જવાબ:(B) સૂર્યપ્રકાશ

૪. 'વન મહોત્સવ' કયા મહિનામાં ઉજવવામાં આવે છે ?

• (A) જાન્યુઆરી
• (B) માર્ચ
• (C) જુલાઈ
• (D) ડિસેમ્બર

જવાબ:(C) જુલાઈ

૫. રાંધવા માટે ઓછા પ્રદૂષણવાળા ઘરેલું ઈંધણ તરીકે હાલમાં કોનો ઉપયોગ થાય છે ?

• (A) લાકડું
• (B) છાણાં
• (C) કોલસો
• (D) LPG (પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ)

જવાબ:(D) LPG (પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ)

૨ નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

• ૧.સજીવો માટે ગરમી અને પ્રકાશ (ઊર્જા) નો મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્યછે.
• ૨.હવામાં સૌથી વધુ પ્રમાણનાઇટ્રોજનવાયુનું ( 78 %) હોય છે.
• ૩.તમિલનાડુનું મુપંડલ અને મહારાષ્ટ્રનું બ્રાહ્મણવેલ તેના વિન્ડમિલફાર્મ (પવનચક્કી) માટે જાણીતા છે.
• ૪.દર વર્ષે22માર્ચે 'વિશ્વ જળ દિવસ' મનાવવામાં આવે છે.
• ૫.પ્રાચીન કાળમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે પગથિયાંવાળા કૂવા બનાવવામાં આવતા , જેનેવાવ(સ્ટેપવેલ) કહે છે.

૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

૧. આપણે ઓક્સિજન વગર થોડા દિવસો સુધી જીવિત રહી શકીએ છીએ.

જવાબ:ખોટું(ઓક્સિજન વગર થોડી મિનિટ પણ જીવિત રહી શકાતું નથી) .

૨. સોલાર વોટર હીટર સૂર્યમાંથી ઊર્જા મેળવે છે.

જવાબ:ખરું.

૩. પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા અશ્મિભૂત ઈંધણનો અમર્યાદિત (ગમે તેટલો) ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

જવાબ:ખોટું(તેઓ ખૂટી જાય તેવા હોવાથી વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ) .

૪. વરસાદી પાણીના સંચય (rainwater harvesting) થી ભૂગર્ભ જળસ્તર વધારી શકાય છે.

જવાબ:ખરું.

૫. 1970 ના દાયકામાં વૃક્ષોને કાપતાં અટકાવવા મહિલાઓ વૃક્ષોને ભેટી પડી હતી.

જવાબ:ખરું.

૪ યોગ્ય જોડકાં જોડો:

વિભાગ અ	વિભાગ બ
૧. 78 % પ્રમાણ	(A) વિશ્વ જળ દિવસ
૨. વિન્ડમિલ ફાર્મ (જેસલમેર)	(B) રાજસ્થાન
૩. 22 માર્ચ	(C) પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ
૪. વન મહોત્સવ	(D) જુલાઈ મહિનો
૫. LPG	(E) નાઇટ્રોજન વાયુ

સાચો જવાબ:

• ૧→(E)નાઇટ્રોજન વાયુ
• ૨→(B)રાજસ્થાન
• ૩→(A)વિશ્વ જળ દિવસ
• ૪→(D)જુલાઈ મહિનો
• ૫→(C)પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ

૫ નીચે આપેલા શબ્દોનું 'પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન ' અને 'પુનઃઅપ્રાપ્ય (અશ્મિભૂત) સંસાધન ' માં વર્ગીકરણ કરો:

શબ્દો: ૧. સૂર્યપ્રકાશ , ૨. કોલસો, ૩. પવન, ૪. પેટ્રોલિયમ, ૫. કુદરતી વાયુ.

• પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન (કદી ન ખૂટે તેવા): સૂર્યપ્રકાશ, પવન
• પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન (અશ્મિભૂત ઈંધણ): કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ

૬ એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

૧. પ્રાચીન કાળમાં પથ્થરનો ઉપયોગ શાના માટે થતો હતો ?

જવાબ:પ્રાચીન કાળમાં પથ્થરનો ઉપયોગ હથિયારો અને ઓજારો બનાવવા માટે થતો હતો.

૨. 'ચિપકો આંદોલન ' નો મુખ્ય હેતુ શું હતો?

જવાબ:'ચિપકો આંદોલન ' નો મુખ્ય હેતુ સામાન્ય લોકો દ્વારા વૃક્ષોની કાપણીને અટકાવવા અને જંગલોને બચાવવાનો હતો.

૩. વાહનોમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા કયાં ઇંધણનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ ?

જવાબ:વાહનોમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા પેટ્રોલ-ડીઝલના બદલે કુદરતી વાયુ ( CNG વગેરે) અને ઇલેક્ટ્રિક ઉર્જાનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.

૪. અશ્મિભૂત ઈંધણનું સંરક્ષણ કરવા આપણે કયા વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ ?

જવાબ:અશ્મિભૂત ઈંધણનું સંરક્ષણ કરવા આપણે જાહેર પરિવહન (બસ વગેરે) નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અથવા નજીકના સ્થળે જવા સાઇકલનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

૫. કયા વાયુ વગર આપણે થોડી મિનિટ પણ જીવી શકતા નથી?

જવાબ:ઓક્સિજન વાયુ વગર આપણે થોડી મિનિટ પણ જીવી શકતા નથી.

૭ કારણો આપો:

૧. આપણે પેટ્રોલ અને ડીઝલનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

જવાબ:કારણ કે પેટ્રોલ અને ડીઝલ એ અશ્મિભૂત ઈંધણ છે અને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન છે. જો તેનો આડેધડ ઉપયોગ કરીશું તો તે ભવિષ્યમાં ખૂટી જશે.

૨. વૃક્ષો અને જંગલો બચાવવા જોઈએ.

જવાબ:કારણ કે વૃક્ષો આપણને પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન) આપે છે, પર્યાવરણમાં હરિયાળી વધારે છે અને વરસાદ લાવવામાં તેમજ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવામાં મદદરૂપ છે.

૩. આપણે નજીકના સ્થળે જવા માટે સાઇકલનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

જવાબ:સાઇકલનો ઉપયોગ કરવાથી ઇંધણ (પેટ્રોલ) ની બચત થાય છે અને તેનાથી હવાનું કોઈ પણ જાતનું પ્રદૂષણ થતું નથી.

૪. ઘરોમાં વરસાદી પાણીનો સંચય (Rainwater harvesting) કરવો જોઈએ.

જવાબ:કારણ કે વરસાદી પાણીનો સંચય કરી તેને જમીનમાં ઉતારવાથી ભૂગર્ભ જળની સપાટી ઊંચી આવે છે અને ભવિષ્યમાં પીવાના પાણીની અછત નિવારી શકાય છે.

૫. સૂર્યને ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત ગણવામાં આવે છે.

જવાબ:પૃથ્વી પરના તમામ સજીવોને જીવવા માટે ગરમી અને પ્રકાશ સૂર્ય પૂરો પાડે છે. વનસ્પતિને ખોરાક બનાવવા માટે પણ સૂર્યપ્રકાશ જરૂરી છે , તેથી સૂર્ય ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

૮ ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (ટૂંકનોંધ):

૧. 'વન મહોત્સવ' વિશે ટૂંકમાં જણાવો.

જવાબ:વન મહોત્સવ એ સમગ્ર દેશમાં જુલાઈ મહિનામાં ઉજવવામાં આવતો એક અઠવાડિયાનો કાર્યક્રમ છે. આ ઉત્સવ દરમિયાન નવા છોડ અને વૃક્ષો વાવવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ જંગલોને આદર આપવા માટે જાગૃતિ ફેલાવવાનો અને હરિયાળી વધારવાનો છે.

૨. હવાનું બંધારણ ટૂંકમાં સમજાવો.

જવાબ:હવા એ વિવિધ વાયુઓનું મિશ્રણ છે. હવામાં મુખ્યત્વે 78% નાઇટ્રોજન વાયુ અને 21% ઓક્સિજન વાયુ રહેલો છે. બાકીના 1% ભાગમાં આર્ગોન , કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને અન્ય વાયુઓ રહેલા છે.

૩. ચિપકો આંદોલન વિશે તમે શું જાણો છો ?

જવાબ:1970 ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઉત્તરાખંડમાં વૃક્ષોને બચાવવા માટે એક આંદોલન થયું હતું જેને ચિપકો આંદોલન કહે છે. તેમાં સ્થાનિક મહિલાઓએ સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. વૃક્ષોને કાપવામાં ન આવે તે માટે તેઓ વૃક્ષોને ઘેરી વળ્યા અને તેને ભેટી પડ્યા હતા.

૪. પાણીનો બગાડ કેવી રીતે થાય છે અને તેને ઘટાડવાના બે ઉપાયો લખો.

જવાબ:બ્રશ કરતી વખતે નળ ખુલ્લો રાખવાથી , ન્હાવા માટે ફુવારાનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવાથી અને વાસણ-કપડાં ધોવામાં પાણીનો બગાડ થાય છે.
ઉપાય:૧. જરૂર પૂરતું જ પાણી વાપરવું. ૨. બ્રશ કરતી વખતે નળ બંધ રાખવો.

૫. પવનચક્કી (વિન્ડમિલ) ના ઉપયોગો અને તેના મુખ્ય ફાર્મ ક્યાં આવેલા છે તે જણાવો.

જવાબ:પવનચક્કીનો ઉપયોગ પવનઊર્જા મેળવી તેમાંથી વિદ્યુત (વીજળી) ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે. આપણા દેશમાં તમિલનાડુનું મુપંડલ વિન્ડમિલ ફાર્મ , રાજસ્થાનનું જેસલમેર અને મહારાષ્ટ્રનું બ્રાહ્મણવેલ વિન્ડમિલ ફાર્મ મુખ્ય છે.

12 પૃથ્વીને પાર 8 વિભાગ

૧ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને લખો ( MCQs):

(૧) સૂર્ય પછી પૃથ્વીની સૌથી નજીકનો તારો કયો છે?

• (A) વ્યાધ
• (B) પ્રોક્સિમા સેન્ટૌરી
• (C) ધ્રુવ તારો
• (D) રોહિણી

જવાબ:(B) પ્રોક્સિમા સેન્ટૌરી

(૨) ચંદ્રયાન- 3 ના સફળ ઉતરાણની યાદમાં ભારત સરકાર દ્વારા કયા દિવસને 'રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિન' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે ?

• (A) 23 ઓગસ્ટ
• (B) 15 ઓગસ્ટ
• (C) 26 જાન્યુઆરી
• (D) 23 સપ્ટેમ્બર

જવાબ:(A) 23 ઓગસ્ટ

(૩) સત્તાવાર રીતે 88 નક્ષત્રોની યાદી કોના દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે ?

• (A) ઇસરો (ISRO)
• (B) નાસા (NASA)
• (C) આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળશાસ્ત્રીય સંઘ ( IAU)
• (D) સંયુક્ત રાષ્ટ્ર

જવાબ:(C) આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળશાસ્ત્રીય સંઘ ( IAU)

(૪) મૃગશીર્ષ ( Orion) નક્ષત્રમાં આવેલા સૌથી તેજસ્વી તારાનું નામ શું છે?

• (A) આર્દ્રા (Betelgeuse)
• (B) વ્યાધ (Sirius)
• (C) કૃતિકા ( Pleiades)
• (D) રોહિણી (Aldebaran)

જવાબ:(A) આર્દ્રા (Betelgeuse)

(૫) પૃથ્વીથી સૂર્યનું અંતર લગભગ કેટલું છે?

• (A) 10 કરોડ કિમી
• (B) 15 લાખ કિમી
• (C) 15 કરોડ કિમી
• (D) 3,84,000 કિમી

જવાબ:(C) 15 કરોડ કિમી

૨ ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

• (૧)સૂર્ય અને પૃથ્વી વચ્ચેના અંદાજિત અંતરને દર્શાવવા માટે ખગોળીય એકમ ( au)એકમનો ઉપયોગ થાય છે.
• (૨)પ્લુટોને હવે ગ્રહ નહીં પરંતુ વામન ગ્રહ (dwarf planet)કહેવામાં આવે છે.
• (૩)ભારતમાં મોટો ડોયો (Ursa Major) નક્ષત્રનેસપ્તર્ષિતરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
• (૪)લાંબી પૂંછડીવાળા બરફવાળા ખડકાળ અવકાશી પદાર્થને ધૂમકેતુકહેવામાં આવે છે.
• (૫)રાત્રિ આકાશમાં અસંખ્ય તારાઓના એકઠા થયેલા વિશાળ પટ્ટાને આકાશગંગા (Milky Way Galaxy)કહે છે.

૩ નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

(૧) એક પ્રખ્યાત હેલીનો ધૂમકેતુ દર 76 વર્ષે દેખાય છે.

જવાબ:ખરું.

(૨) પૃથ્વી પોતાની ધરી પર એક પરિભ્રમણ પૂરું કરવા માટે 365 દિવસ લે છે.

જવાબ:ખોટું(પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પરિભ્રમણ કરવા 24 કલાક લે છે).

(૩) શુક્ર (Venus) ગ્રહને સામાન્ય રીતે સાંજનો તારો પણ કહેવામાં આવે છે.

જવાબ:ખરું.

(૪) લઘુગ્રહોનું કદ લગભગ 10 મીટરથી 500 કિમીનું હોય છે.

જવાબ:ખરું.

(૫) ચંદ્ર એ સૂર્યનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે.

જવાબ:ખોટું(ચંદ્ર એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે).

૪ વિભાગ 'અ' (નક્ષત્ર) ને વિભાગ 'બ' (તારો/ઓળખ) સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:

વિભાગ 'અ'	વિભાગ 'બ'
(1) મૃગશીર્ષ ( Orion)	(A) ધ્રુવ તારો
(2) વૃષભ (Taurus)	(B) વ્યાધ (Sirius)
(3) મોટો શ્વાન (Canis Major)	(C) સપ્તર્ષિ
(4) મોટો ડોયો (Ursa Major)	(D) આર્દ્રા (Betelgeuse)
(5) નાનો ડોયો (Ursa Minor)	(E) રોહિણી (Aldebaran)

સાચો જવાબ:

• (1)→(D)આર્દ્રા (Betelgeuse)[મૃગશીર્ષ નક્ષત્રમાં આર્દ્રા તારો છે]
• (2)→(E)રોહિણી (Aldebaran)[વૃષભ નક્ષત્રમાં રોહિણી તારો છે]
• (3)→(B)વ્યાધ (Sirius)[મોટો શ્વાન નક્ષત્રમાં વ્યાધ તારો છે]
• (4)→(C)સપ્તર્ષિ[મોટો ડોયો સપ્તર્ષિ તરીકે ઓળખાય છે]
• (5)→(A)ધ્રુવ તારો[નાનો ડોયો ધ્રુવ તારાને શોધવામાં મદદ કરે છે]

૫ નીચેના પ્રશ્નોના એક કે બે શબ્દોમાં ઉત્તર આપો:

(૧) અવકાશી પદાર્થોનું નજીકથી અને સ્પષ્ટ અવલોકન કરવા માટે કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે ?

જવાબ:ટેલિસ્કોપ

(૨) ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કરનાર ભારતનું અવકાશ અભિયાન કયું હતું ?

જવાબ:ચંદ્રયાન-3

(૩) નરી આંખે દેખાતા લાલ રંગના ગ્રહનું નામ શું છે?

જવાબ:મંગળ (Mars)

(૪) રાત્રિના આકાશમાં સંશોધન માટે અને પ્રકાશીય પ્રદૂષણ ઘટાડવા કયા આરક્ષિત વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવે છે ?

જવાબ:અંધકારમય આકાશ આરક્ષિત વિસ્તાર (Dark Sky Reserve)

(૫) ભારતની માઉન્ટ સરસ્વતી શિખર પર આવેલી 'હિમાલયન ચંદ્ર ટેલિસ્કોપ ' કઈ વેધશાળામાં આવેલી છે ?

જવાબ:ભારતીય ખગોળીય વેધશાળા , હાન્લે

૬ નીચેના શબ્દોની વ્યાખ્યા (પારિભાષિક શબ્દો) આપો:

• (૧) નક્ષત્ર (Constellation):આકાશમાં તારાઓનો એવો સમૂહ જે કોઈ ચોક્કસ આકાર કે તરાહ બનાવે છે, તેને નક્ષત્ર કહે છે.
• (૨) ઉપગ્રહ (Satellite):સામાન્ય રીતે, કોઈપણ પદાર્થ કે જે ઘણા મોટા પદાર્થની આસપાસ ફરે છે તેને ઉપગ્રહ કહેવાય છે.
• (૩) વામન ગ્રહ (Dwarf Planet):પ્લુટો જેવા સૌરમંડળના ખૂબ નાના પદાર્થો કે જે ગ્રહ તરીકે ઓળખાતા પદાર્થની જરૂરિયાતો પૂરી કરતા નથી , તેને વામન ગ્રહ કહે છે.
• (૪) સૂર્યમંડળ ( Solar System):સૂર્ય અને તેની આસપાસ ફરતા ગ્રહો , ઉપગ્રહો, લઘુગ્રહો અને ધૂમકેતુઓ વગેરે પદાર્થો મળીને જે સિસ્ટમ બનાવે છે તેને સૂર્યમંડળ કહે છે.
• (૫) પ્રકાશીય પ્રદૂષણ ( Light Pollution):વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપથી વધી રહેલા કૃત્રિમ પ્રકાશને કારણે રાત્રિનું આકાશ પ્રકાશિત થઈ જાય છે , જેને પ્રકાશીય પ્રદૂષણ કહે છે , આનાથી તારાઓ જોવાની આપણી ક્ષમતા ઘટે છે.

૭ નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:

(૧) પ્રાચીન સમયમાં લોકો નક્ષત્રોનો ઉપયોગ શા માટે કરતા હતા?

જવાબ:પ્રાચીન સમયમાં લોકો નક્ષત્રોનો ઉપયોગ રાત્રિના સમયે દિશા ઓળખવા , સમય જાણવા અને ઋતુઓની જાણકારી મેળવવા માટે કરતા હતા.

(૨) 'ખગોળીય એકમ ' (au) નો શો ઉપયોગ છે?

જવાબ:પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેના લગભગ 15 કરોડ કિલોમીટરના અંતરને દર્શાવવા અને સૂર્યમંડળમાં મોટા અંતર માપવા માટે 'ખગોળીય એકમ ' નો ઉપયોગ થાય છે.

(૩) ચંદ્રયાન- 4 નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

જવાબ:ચંદ્રયાન-4 નો મુખ્ય હેતુ ચંદ્ર પરથી જમીન અને ખડકોના નમૂના પૃથ્વી પર લાવવાનો છે.

(૪) મોબાઈલ ફોનમાં તારાઓ અને ગ્રહોની ઓળખ માટે કઈ એપ્લિકેશન ઉપયોગી છે ?

જવાબ:મોબાઈલ ફોનમાં તારાઓ , નક્ષત્રો અને ગ્રહોની ઓળખ માટે 'સ્કાય મેપ ' (Sky Map) અને 'સ્ટેલેરિયમ' (Stellarium) જેવી એપ્લિકેશન ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

(૫) ધૂમકેતુ વિશે જૂની માન્યતા શું હતી અને વૈજ્ઞાનિકોએ શું સાબિત કર્યું ?

જવાબ:જૂના સમયમાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે ધૂમકેતુઓ ખરાબ નસીબ લાવે છે , પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોએ સાબિત કર્યું કે તે ફક્ત બરફવાળા ખડકાળ પદાર્થો છે જે સૂર્યની નજીક મુસાફરી કરે છે.

૮ નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (2-3 વાક્યોમાં):

(૧) પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવા માટે સૂર્ય શા માટે મહત્વનો છે ?

જવાબ:સૂર્ય પૃથ્વી પર પ્રકાશ અને ગરમીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. વનસ્પતિના વિકાસ માટે સૂર્યપ્રકાશ આવશ્યક છે , જે મનુષ્યો સહિત પ્રાણીઓને ખોરાક અને ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે. સૂર્ય આબોહવા , ઋતુઓ, હવામાન અને જળચક્ર માટે પણ જવાબદાર છે , આથી તે જીવન માટે ખૂબ મહત્વનો છે.

(૨) ચંદ્ર વિશે 3 થી 4 વાક્યો લખો.

જવાબ:ચંદ્ર એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે, જે પૃથ્વીથી લગભગ 3,84,000 કિમી દૂર છે. તે પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે. ચંદ્રની સપાટી પર ઘણા બધા ખડકો અને ખાડાઓ (ક્રેટર) આવેલા છે.

(૩) 'હાન્લે ડાર્ક સ્કાય રિઝર્વ ' (HDSR) શા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે?

જવાબ:ડિસેમ્બર 2022માં ભારતીય ખગોળીય વેધશાળા (હાન્લે) ની આસપાસના વિસ્તારને પ્રકાશીય પ્રદૂષણથી બચાવવા 'હાન્લે અંધકારમય આકાશ આરક્ષિત વિસ્તાર ' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ સંશોધન માટે કાળા આકાશને સાચવવાનો અને ખગોળ પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

(૪) પ્રાચીનકાળથી નરી આંખે દેખાતા પાંચ ગ્રહોના નામ જણાવો.

જવાબ:પ્રાચીનકાળથી નરી આંખે દેખાતા પાંચ ગ્રહોમાં બુધ ( Mercury), શુક્ર (Venus), મંગળ (Mars), બૃહસ્પતિ અથવા ગુરુ (Jupiter) અને શનિ (Saturn) નો સમાવેશ થાય છે (પૃથ્વી સિવાયના).

(૫) મોટો ડોયો (Big Dipper / Ursa Major) નક્ષત્ર વિશે ટૂંકી નોંધ લખો.

જવાબ:મોટો ડોયો એ આકાશમાં સરળતાથી દેખાતું નક્ષત્ર છે. ભારતમાં તેને 'સપ્તર્ષિ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેના સાત તારાઓ પૈકી ચાર તારાઓ લંબચોરસ આકારની રચના કરે છે અને તે આકાશમાં ધ્રુવ તારા ( Pole Star) ને શોધવામાં મદદ કરે છે.

😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.

મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા · ધોરણ ૬ વિજ્ઞાન · સ્વાધ્યાયપોથી ઉકેલ