મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા
સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પાઠ ૧ થી ૧૦)
નીચે આપેલ પાઠનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પાઠ ખૂલશે અને તેના બધા પ્રશ્ન-જવાબ સીધા દેખાશે.
(આપેલા શબ્દો: આવાસ, ધૂરા, ઉતાવળું, દાસ, મહેમાન, ક્ષમતા, ઘર, સેવક, અતિથિ, અધીરું, ધૂંસરી, ગજું)
-
દાસ : સેવક (ઉદાહરણ મુજબ)
-
આવાસ : ઘર
-
મહેમાન : અતિથિ
-
અધીરું : ઉતાવળું
-
ધૂંસરી : ધૂરા
-
ગજું : ક્ષમતા
-
(૧) દાસ – સ્વામી
વાક્ય: જૂના જમાનામાં રાજા પ્રજાનો સ્વામી ગણાતો હતો અને પ્રજા તેની દાસ બનીને રહેતી હતી. -
(૨) હાસ્ય – રુદન
વાક્ય: જીવનમાં સુખના સમયે ચહેરા પર હાસ્ય છલકાય છે, જ્યારે દુઃખની ઘડીમાં આંખમાંથી રુદન સરી પડે છે. -
(૩) ધીરજ – ઉતાવળ
વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે હંમેશાં ધીરજ રાખવી જોઈએ, કારણ કે ઉતાવળ કરવાથી કામ બગડે છે. -
(૪) અખંડ – ખંડિત
વાક્ય: આપણો ભારત દેશ એક અખંડ રાષ્ટ્ર છે, દેશની એકતાને કોઈ ખંડિત કરી શકે તેમ નથી.
-
કોણ સ્વામી કે દાસ નથી?
જવાબ: મનુષ્ય (આમંત્રિત અતિથિ) -
આનંદથી શું ખાવાનું છે?
જવાબ: ઈશ્વર પીરસે તે -
કોને પોતાનાં ગણવાનાં છે?
જવાબ: ઈશ્વરનાં જનને (માણસોને) -
ઈશ્વર પ્રત્યેક ક્ષણે હેતનું શું વેરે છે?
જવાબ: હાસ (હાસ્ય) -
અખંડ શું ચાલે છે?
જવાબ: બ્રહ્મચિચોડો -
શક્તિ મુજબ શું ઉપાડવાનું છે?
જવાબ: ધૂંસરી -
સૌ સાથે વહેંચીને શું ખાવાનું કહ્યું છે?
જવાબ: રામની દીધેલ રોટી -
અમૃત જેવું શું છે?
જવાબ: સહિયારી છાશ
-
(૧) સંતોષ: એ પીરસે તે ખા તું રસથી, એ આપે તે લે;
-
(૨) સમભાવે: એનાં જનને તારાં ગણીને, એ રાખે તેમ રહે.
-
(૩) પ્રવૃત્ત: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, ધૂંસરી ગજા પ્રમાણે.
-
(૪) ધીરજ: તું અથરો નવ થાજે જાવા નવ રે’જે વળી ચોંટી;
-
(૫) સંપ: સૌ સાથે વહેંચીને ખાજે રામની દીધેલ રોટી.
-
(૧) તું એનો આમંત્રેલ મહેમાન છે: તું આમંત્રિત અતિથિ એનો નહિ સ્વામી નહિ દાસ;
-
(૨) આ તો ઈશ્વરનું ઘર છે: આ તો ઈશ તણો આવાસ.
-
(૩) એનાં માણસોને તું પોતાનાં સમજ: એનાં જનને તારાં ગણીને, એ રાખે તેમ રહે.
-
(૪) તું હંમેશાં કામ કરતો જ રહેજે: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, ધૂંસરી ગજા પ્રમાણે.
-
(૫) કામમાં કોઈ કસર ન આવવી જોઈએ: કામમાં ના'વે કદીય કચાશ;
(૧) આ તો ઈશ તણો આવાસ.
સ્વરચિત પંક્તિ: સૃષ્ટિ સુંદર આ સર્જી છે, જ્યાં સૌનો છે વાસ;
આ તો ઈશ તણો આવાસ.
(૨) તું નવરો નવ રે'જે વહેજે
સ્વરચિત પંક્તિ: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, કરતો શુભ ઉજાસ;
આ તો ઈશ તણો આવાસ.
-
ઉદાહરણ : લગોલગ – છેક પાસે, અડીને
-
(૧) મનોમન – મનમાં ને મનમાં
-
(૨) તસતસ – તસતસે એમ, તંગ
-
(૩) ભારોભાર – પૂરેપૂરું, સરખે ભાગે (કે અત્યંત વધારે)
-
(૪) બારોબાર – વગર પૂછ્યે કે કહ્યે કરવું, પરબારું
-
(૫) અડોઅડ – બિલકુલ અડીને
-
(૧) રમરમાટી – ખૂબ ઝડપી (✓)
-
(૨) હામ – હિંમત (✓)
-
(૩) ધફ્ફો – માટીનો ઢગલો (✓) (પાઠમાં 'ધૂળના ધફ્ફા' નો ઉલ્લેખ છે)
-
(૪) ભીંત (ટેક્સ્ટમાં 'લેંત' લખેલ છે) – દીવાલ (✓)
-
(૫) પંસર (પંક્ચર) – ટાયર-ટ્યૂબમાં કાણું પડવું (✓)
-
(૬) તગારું – છાબડા ઘાટનું લોઢાનું એક પાત્ર (✓)
ઉદાહરણ: વાંકું પડવું : માઠું લાગવું, વાંધો પડવો.
પાઠનું વાક્ય : એટલે ચલાવતી વખતે વાતવાતમાં એને વાંકુ પડે.
તમારું વાક્ય : રક્ષા એવી રિસાળ કે નાની નાની વાતમાં એને વાંકુ પડે.
-
(૧) દગો દેવો
અર્થ: વિશ્વાસઘાત કરવો, છળકપટ કરવું.
પાઠનું વાક્ય: સાઈકલ ક્યારેક દગો દઈ દે.
તમારું વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે ખરાબ મિત્રો હંમેશાં દગો દે છે. -
(૨) ફિલ્મ ઉતારવી (કે ભૂમિશયન કરાવવું)
અર્થ: ફજેતી થવી.
પાઠનું વાક્ય: કોઈ ન જુએ તેવી ખળાવાડમાં કે એવી બીજી જગ્યાએ બન્યું હોત તો વાંધો નહોતો, પણ ચોરે બેઠેલા ફિલમ ઉતારે તે કાઠું લાગતું.
તમારું વાક્ય: રસ્તા વચ્ચે સાઈકલ પરથી પડી જતાં લોકોએ મારી ફિલમ ઉતારી. -
(૩) બાપડું થઈ જવું
અર્થ: ગરીબડું કે રાંક થઈ જવું.
પાઠનું વાક્ય: દુશ્મન ક્યાં બેઠો હોય એની ખબર ન પડે ને સાઈકલ બાપડી થઈ જાય.
તમારું વાક્ય: સાહેબે ચોરી પકડી પાડી ત્યારે ચોર સાવ બાપડો થઈ ગયો. -
(૪) વટ પાડવો
અર્થ: રોફ જમાવવો.
પાઠનું વાક્ય: વટ પાડવાની ખ્વાહિશ હોય, પણ વટ ધૂળમાં પડી જાય.
તમારું વાક્ય: નવી મોટરકાર લઈને મોહનભાઈ ગામમાં વટ પાડવા નીકળ્યા. -
(૫) ભરી પીવું
અર્થ: ન ગાંઠવું, ન ગણવું.
પાઠનું વાક્ય: એવા જોખમને ભરી પીવાની બેસનારની તૈયારી હોય.
તમારું વાક્ય: હિંમતવાન માણસો પહાડ ચઢવાનાં જોખમને પણ ભરી પીવે છે.
| પરિસ્થિતિ | સાઇકલ શીખવા/ચલાવવાનો લેખકનો અનુભવ | સાઈકલ શીખવા/ચલાવવાનો તમારો અનુભવ |
|---|---|---|
| (૧) સાઈકલના દાંડિયા પર બેસવું. | લોખંડના દાંડિયા પર બેસવું લેખકને અનુકૂળ નહોતું છતાં અદ્ભુત તક હોવાથી દુઃખ કળાતું નહોતું. | હું લોખંડના દાંડિયા વગરની સાઈકલ ચલાવતો હતો તેથી મને વાગતું નહોતું. |
| (૨) સાઈકલ ઢાળમાં રમરમાટી કરતી દોડતી. | લેખકના પેટમાં શેરડા પડી જતા અને હવાથી આંખો બંધ થઈ જતી છતાં ઘંટડી વગાડવાનું ચાલુ રહેતું. | ઢાળમાં સાઈકલ ઝડપથી દોડે ત્યારે મને હવામાં ઊડવાનો રોમાંચક અનુભવ થાય છે અને હું બ્રેક પર કાબૂ રાખું છું. |
| (૩) સાઈકલની ચેઈન ઉતરી જવી. | સાઈકલની ચેઈન સરખી કરવામાં લેખકનાં આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થઈ જતાં. | મારી સાઈકલની ચેઈન ઉતરી જાય ત્યારે હું જાતે ચેઈન ચઢાવું છું અને મારા હાથ કાળા થઈ જાય છે. |
| (૪) સાઈકલના ટાયર અને ટ્યૂબમાં પંક્ચર પડવું. | પંક્ચર પડે ત્યારે સાઈકલ બાપડી થઈ જતી અને દોરીને પંક્ચરવાળા સુધી પહોંચાડવી પડતી. | પંક્ચર પડે ત્યારે સાઈકલ ચલાવવી મુશ્કેલ બને છે અને દોરીને પંક્ચરવાળાની દુકાને લઈ જવી પડે છે. |
| (૫) સાઈકલ અથડાવાથી હાથપગનું છોલાઈ જવું. | હાથ-પગ છોલાતાં લોહી નીકળે તો ઘરના ઠપકાની બીક લાગતી, એટલે ધૂળમાંથી સેપ્ટિક થાય તેની જાણ વગર કોરી ધૂળ લગાવી દેતા. | પછડાવાથી હાથ-પગ છોલાય ત્યારે મને બહુ દુખાવો થાય છે અને હું ઘરે આવીને મમ્મી પાસે દવા લગાવડાવું છું. |
એક જૂની સાઈકલની આત્મકથા
મારો જન્મ શહેરની એક મોટી સાઈકલ ફેક્ટરીમાં થયો હતો. ત્યાં મારાં વિવિધ અંગોને જોડીને મને એક સુંદર અને આકર્ષક રંગની સાઈકલનું રૂપ આપવામાં આવ્યું. ત્યારપછી મને વેચાણ માટે બજારની એક મોટી દુકાનમાં લાવવામાં આવી. દુકાનમાં હું ખૂબ જ સુંદર દેખાતી હતી. થોડા દિવસો પછી એક પિતા તેમના બાળકના જન્મદિવસની ભેટ આપવા માટે મને ખરીદી ગયા. જ્યારે બાળકે મને જોઈ, ત્યારે તેની ખુશીનો કોઈ પાર નહોતો. બાળકની એ ખુશી જોઈને હું પણ ખૂબ રોમાંચિત થઈ.
શરૂઆતમાં બાળકે મને ખૂબ સાચવી અને હું તેને શાળાએ જવા, મિત્રો સાથે રમવા જવા વગેરે અનેક કામોમાં મદદરૂપ થવા લાગી. પરંતુ જેમ જેમ સમય વીતતો ગયો, તેમ તેમ હું મોટા અને તોફાની બાળકોના હાથમાં સપડાઈ ગઈ. તેઓ મને ખૂબ ખરાબ અને કાચા રસ્તાઓ પર ચલાવતા. ઘણીવાર મને રસ્તામાં પછાડી દેતા, જેના કારણે મને ખૂબ તોડફોડ અને નુકસાન વેઠવું પડ્યું. ખરાબ રસ્તા પર ચાલવાથી મારાં ટાયર ઘસાઈ ગયાં અને ચેઈન બગડી ગઈ. મને વારંવાર રિપેરિંગ માટે લઈ જવામાં આવતી, પરંતુ મારું રૂપ હવે સાવ બગડી ગયું હતું. છેવટે, હું સાવ જૂની અને ખખડધજ થઈ ગઈ એટલે તેમણે મને ભંગારમાં વેચી દીધી. આજે હું આ ભંગારવાડામાં પડી-પડી મારા એ રૂડા દિવસોને યાદ કરું છું, જ્યારે હું બાળકની માનીતી હતી.
સ્લો સાઈકલ સ્પર્ધાની તૈયારી અને નિયમો
તૈયારીઓ:
-
શાળાના મેદાનમાં સ્પર્ધા માટે એક યોગ્ય, સપાટ અને સીધો ટ્રેક (રસ્તો) તૈયાર કરીશું અને તેના પર ચૂનાથી લાઈન દોરીશું.
-
સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માંગતા વિદ્યાર્થીઓનાં નામ નોંધીશું.
-
સમય નોંધવા માટે શિક્ષકોને નિર્ણાયક (જજ) તરીકે આમંત્રિત કરીશું અને તેમની પાસે સ્ટોપવૉચની વ્યવસ્થા કરીશું.
-
વિજેતાઓને આપવા માટે પ્રમાણપત્ર અથવા ઈનામની વ્યવસ્થા કરીશું.
નિયમોની યાદી:
-
સ્પર્ધકે ટ્રેકની નક્કી કરેલી સીધી લાઈનની અંદર જ સાઈકલ ચલાવવાની રહેશે. લાઈનની બહાર જનાર આઉટ ગણાશે.
-
સાઈકલ ચલાવતી વખતે સ્પર્ધકનો પગ જમીન પર બિલકુલ અડવો જોઈએ નહીં. પગ જમીન પર અડે તો સ્પર્ધક તરત આઉટ ગણાશે.
-
સાઈકલ સાવ ઊભી રાખી શકાશે નહીં તેમજ સાઈકલ પાછળની તરફ ચલાવી શકાશે નહીં; તે સતત આગળની ગતિમાં હોવી જરૂરી છે.
-
જે વિદ્યાર્થી સૌથી વધુ સમય લઈને (એટલે કે સૌથી ધીમે) નિર્ધારિત અંતર પૂરું કરશે તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવશે.
અહેવાલ: રોમાંચક સ્લો સાઈકલ સ્પર્ધા
તારીખ: ૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬
સ્થળ: સરસ્વતી વિદ્યાલયનું મેદાન
અમારી શાળામાં તાજેતરમાં શારીરિક શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા એક અનોખી "સ્લો સાઈકલ સ્પર્ધા" નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સામાન્ય રીતે રેસમાં ઝડપથી દોડીને પ્રથમ આવવાનું હોય છે, પરંતુ ઈન્ટરનેટ પરથી પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર સ્લો સાઈકલ સ્પર્ધામાં ઉદ્દેશ્ય સાઈકલને સૌથી ધીમી ગતિએ ચલાવવાનો હોય છે. આ સ્પર્ધામાં ખેલાડીની ધીરજ, શારીરિક સંતુલન (બેલેન્સ) અને સાઈકલ પરનું નિયંત્રણ ચકાસવામાં આવે છે.
સ્પર્ધાની શરૂઆત આચાર્યશ્રીના હસ્તે લીલી ઝંડી બતાવીને કરવામાં આવી. ૫૦ મીટરના ટ્રેક પર સ્પર્ધકોએ પગ જમીન પર અડાડ્યા વિના અત્યંત ધીમી ગતિએ સાઈકલ ચલાવવાની હતી. વિદ્યાર્થીઓએ ભારે એકાગ્રતા અને સંતુલન દર્શાવ્યું હતું. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ બેલેન્સ ગુમાવીને અથવા પગ જમીન પર અડી જવાથી આઉટ થઈ ગયા હતા. અંતે, ધોરણ ૮ ના વિદ્યાર્થી મિતેશે સૌથી વધુ સમય લઈને ટ્રેક પૂરો કર્યો અને તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવ્યો. આ સ્પર્ધા જોવાની સૌને ખૂબ મજા આવી અને ધીરજ તથા સંતુલનનું મહત્ત્વ સમજાયું.
સાઈકલ વિશેનું ઉખાણું:
બે પૈડાં પર દોડું છું, નથી પીતી હું પેટ્રોલ,
પેડલ મારો તો ચાલું હું, બ્રેકથી કરું કંટ્રોલ.
ના ઘોંઘાટ, ના ધુમાડો, સૌને હું ગમતી,
બાળકોની હું પ્યારી, શેરીએ શેરીએ ભમતી.
બોલો હું કોણ?
(જવાબ: સાઈકલ)
ઉદાહરણ: આગ-ભડભડ, ભડભડ થતી આગમાં શું બચે?
-
(૧) ઝાંઝર-રમઝમ:
વાક્ય: નવવધૂના પગમાં ઝાંઝર રમઝમ વાગી રહ્યાં હતાં. -
(૨) પગલાં-પટપટ:
વાક્ય: નાનકડો બાળક પટપટ પગલાં ભરતો દોડી રહ્યો હતો. -
(૩) ઢોલ-ઢમઢમ:
વાક્ય: નવરાત્રિના ઉત્સવમાં મેદાનમાં ઢોલ ઢમઢમ વાગી રહ્યા છે. -
(૪) દાંત-કડકડ:
વાક્ય: શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં મારા દાંત કડકડ બોલવા લાગ્યા. -
(૫) બીજાં બે શબ્દજોડકાં જાતે બનાવો અને તેના આધારે વાક્યો બનાવો:
વાક્ય ૧ (વાદળ-ગડગડ): ચોમાસામાં કાળાં ડિબાંગ વાદળો ગડગડ અવાજ કરતાં ઘેરાઈ આવ્યાં.
વાક્ય ૨ (તારા-ટમટમ): રાત્રિના અંધકારમાં આકાશમાં તારા ટમટમ થતા ચમકી રહ્યા છે.
૧. "તમારા લીધે મલક ઊજળો સે અને આજે તમે હાચી હાવજડી જેવું કામ કર્યું સે." → માન્ય ભાષા: તમારા લીધે મલક ઊજળો છે અને આજે તમે સાચી સાવજડી જેવું કામ કર્યું છે.
૨. "રોજ રોજ સીમાડેથી કાંક ને કાંક માઠી વાતો આવતી રે'સે." → માન્ય ભાષા: રોજ રોજ સીમાડેથી કંઈક ને કંઈક માઠી વાતો આવતી રહે છે.
૩. "બાપુ, ઈ વાતે જરાય ગભરાવા કે મૂંઝાવા જેવું નથી હોં! અમે બેઠા સીએ" → માન્ય ભાષા: બાપુ, એ વાતે જરાય ગભરાવા કે મૂંઝાવા જેવું નથી હોં! અમે બેઠા છીએ.
૧. લોકબોલી: તેં હવારમાં હું ખાધું? → માન્ય ભાષા: તેં સવારમાં શું ખાધું?
૨. લોકબોલી: મારો ભઈ બારગામ જ્યો સે. → માન્ય ભાષા: મારો ભાઈ બહારગામ ગયો છે.
૩. લોકબોલી: આંયથી બજાર બઉ સેટું સે. → માન્ય ભાષા: અહીંથી બજાર બહુ છેટું (દૂર) છે.
-
(૧) ઝીણી આંખ (✓)
-
(૨) કારભારી સાથે ખેતર પહોંચ્યા. (✓)
-
(૩) સિપાઈઓને ખેડૂતો પાસે મોકલ્યા. ( )
-
(૪) શૌર્યના સ્વામી (✓)
-
(૫) પ્રજાની સલામતીની ચિંતા (✓)
-
(૬) ખેડૂતને બંદી બનાવવાનો પ્રયત્ન ( )
-
(૭) મહિલાઓનું સન્માન કર્યું. (✓)
-
(૧) ગઢ બનવા અંગેની ચિંતા → રાજા
-
(૨) ગઢ બનાવવાનું વચન → પ્રજા
-
(૩) રાજા માટે માન → પ્રજા
-
(૪) દુકાળ વખતે વેરો માફ કરે → રાજા
-
(૫) ઉચાટ દૂર કરવાની જવાબદારીની સમજ → પ્રજા
| ઘટના | રાજા | પ્રજા |
|---|---|---|
| (૧) ખેડૂતને બંદી બનાવવાનો પ્રયત્ન | કારભારી સાથે ખેતરે પહોંચ્યા અને ખેડૂતને બચાવનાર ચાર મહિલાઓનું સન્માન કર્યું. | ચાર મહિલાઓએ દાતરડાં ઉગામી ખેડૂતની વહારે ચઢી અને દુશ્મન સિપાઈઓને ભગાડ્યા. |
| (૨) ડાયરા સમયે રજૂ કરેલી ચિંતા | પાડોશી રજવાડાં શાંતિથી બેસવા દે તેમ નથી, રાણાએ પ્રજાની સલામતીની ચિંતા વ્યક્ત કરી. | ગરાસદારો-ઠાકોરોએ રાજાને હૈયાધારણ આપી કે અમે બેઠા છીએ, કોઈ કાંકરીચાળો કરશે તો જોઈ લેશું. |
| (૩) વાવના રક્ષણ માટે ઉપાય | વાવ નગરની ફરતે મજબૂત ગઢ ચણાવવાની બીજી દરખાસ્ત મૂકી. | ગઢ કેવો બનાવવો એ વિચારીને જણાવીશું તેમ કહી રાજાને ચિંતામુક્ત કર્યા. |
| (૪) ગઢની ચિંતા | ઉચાટ ઓગળી ગયો છતાંય એમને 'ગઢનું શું થયું?' ની ચિંતા તો સેવી જ. | ઢીમાના શામળિયાના મેળે હાજર રહી રાજાને "જીવતો ગઢ" (માનવસાંકળ) બતાવી પ્રજાએ જવાબદારી નિભાવી. |
ઉદાહરણ : વાવના રાણા ઊંઘી શકતા નથી – વાવના રાણા વજેસંગજીની આંખમાં જરાય નીંદર નથી.
(વિદ્યાર્થીઓની ચર્ચા માટેના નમૂનારૂપ મંતવ્યો)
(૧) ખેડૂતને બંદી બનાવતા સિપાઈઓને રોકવા છે.
જૂથ ૧ મંતવ્ય: આપણે સૌએ ખેતરમાં રહેલાં ઓજારો અને હથિયારો સાથે એક થઈને સિપાઈઓનો સામનો કરવો જોઈએ અને તેમને ડરાવીને ભગાડી દેવા જોઈએ.
જૂથ ૨ મંતવ્ય: આપણે તરત જ બૂમાબૂમ કરી આસપાસના લોકોને એકઠા કરવા જોઈએ અને રાજ્યના સૈનિકો અને રાજા સુધી ખબર પહોંચાડવી જોઈએ.
(૨) નગરની સુરક્ષા માટે ગઢ બનાવવો છે.
જૂથ ૧ મંતવ્ય: નગરની ચારે તરફ પથ્થર અને ઈંટોની મજબૂત અને ઊંચી દીવાલો તથા વિશાળ દરવાજાઓ બનાવી ગઢનું નિર્માણ કરવું જોઈએ.
જૂથ ૨ મંતવ્ય: પથ્થરના ગઢ કરતા પ્રજાની એકતા વધુ મજબૂત છે. જો સૌ નગરજનો દેશપ્રેમથી સજ્જ થઈને માનવસાંકળ રચે અને સીમાડાની રક્ષા કરવા તૈયાર રહે, તો એનાથી મોટો કોઈ ગઢ નથી.
(૩) તમારા ગામને સ્વચ્છ બનાવવું છે.
જૂથ ૧ મંતવ્ય: આપણે ગ્રામ પંચાયતને અરજી કરી સફાઈ કામદારોની સંખ્યા વધારવી જોઈએ અને ઠેર-ઠેર કચરાપેટીઓની વ્યવસ્થા કરાવવી જોઈએ.
જૂથ ૨ મંતવ્ય: સ્વચ્છતા માત્ર ગ્રામ પંચાયતની નહિ, આપણા સૌની જવાબદારી છે. આપણે ગામના યુવાનો સાથે મળીને શ્રમદાન કરવું જોઈએ અને સ્વચ્છતા અભિયાન ચલાવવું જોઈએ.
-
(૧) તણખલું : ઘાસની સળી
વાક્ય: ચકલી પોતાની ચાંચમાં એક નાનકડું તણખલું લઈને માળો બાંધવા જઈ રહી છે. -
(૨) પછેડી : જાડી ચાદર
વાક્ય: શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં દાદાજી પછેડી ઓઢીને સૂઈ ગયા. -
(૩) પરથમ : પહેલું
વાક્ય: શાળાના પ્રથમ દિવસે બાળકોના મનમાં નવો ઉત્સાહ હોય છે. -
(૪) વાયુ : વાયરો
વાક્ય: દરિયાકિનારે વહેતો ઠંડો વાયુ મનને શાંતિ આપે છે.
પંક્તિ: પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી, એ જી, આવ્યાં અજવાળાં જાય, આવ્યા વાયુયે વળી જાય, આવ્યા રે અતિથિ ના તરછોડીએ જી.
ઉદાહરણ : એ તો ફાગણ કેરું ફૂલ → એ તો ફાગણનું ફૂલ
(અહીં 'કેરું'/'કેરી'/'કેરો' નો અર્થ નો, ની, નું, નાં એવો કરી વાક્ય બનાવવાનું છે.)
ઉદાહરણ: આવેલા વાયુ વહી જાય. → આવેલા વાયુયે વહી જાય.
(સમજૂતી: વાક્યના કર્તા કે મુખ્ય પદ પાછળ 'યે' કે 'ય' (એટલે કે 'પણ') પ્રત્યય લગાડી અર્થમાં વધારો કરવાનો છે.)
આવાં બીજાં પાંચ વાક્યો:
-
(૧) રમેશ મારી સાથે શાળાએ આવ્યો. → રમેશયે મારી સાથે શાળાએ આવ્યો.
-
(૨) પિતાજી કાલે પ્રવાસે જવાના છે. → પિતાજીયે કાલે પ્રવાસે જવાના છે.
-
(૩) મને ગુલાબનું ફૂલ ખૂબ ગમે છે. → મનેય ગુલાબનું ફૂલ ખૂબ ગમે છે.
-
(૪) મોહને પરીક્ષામાં મહેનત કરી હતી. → મોહનયે પરીક્ષામાં મહેનત કરી હતી.
-
(૫) પક્ષીઓ આકાશમાં ઊડી ગયાં. → પક્ષીઓયે આકાશમાં ઊડી ગયાં.
ઉદાહરણ: અષાઢ અષાઢ અષાઢ
જવાબ (પ્રવૃત્તિ): આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની નોટબુકમાં 'અષાઢ' શબ્દને વિવિધ રંગો, આકારો અને ડિઝાઇન (જેમ કે કેલિગ્રાફી, ફૂલ-પાનની ભાત, કે જાડા-પાતળા અક્ષરો) નો ઉપયોગ કરીને કલાત્મક રીતે જાતે ચિત્રિત કરવાનો છે.
ઉદાહરણ: 'ઉજાણી' શબ્દની શરૂઆતમાં 'ઉ' છે જે સ્વર છે તેમજ શબ્દના અંતમાં ણ્+ઈ એટલે કે અંતમાં 'ઈ' છે એ પણ સ્વર છે.
જવાબ: શબ્દની શરૂઆતમાં અને અંતમાં સ્વર આવતો હોય તેવા શબ્દો:
-
(૧) અજગર (અ + જ + ગ + ર + અ)
-
(૨) અહિંસા (અ + હિ + સા + આ)
-
(૩) આબાદી (આ + બા + દી + ઈ)
-
(૪) આંતરડું (આ + ત + ર + ડું + ઉ)
-
(૫) ઈજારો (ઈ + જા + રો + ઓ)
-
(૬) ઈડલી (ઈ + ડ + લી + ઈ)
-
(૭) ઉદધિ (ઉ + દ + ધિ + ઈ)
-
(૮) ઊજળું (ઊ + જ + ળું + ઉ)
-
(૯) ઓળંબો (ઓ + ળં + બો + ઓ)
-
(૧૦) ઔષધી (ઔ + ષ + ધી + ઈ)
(શબ્દો: અષાઢ, તણખલું, અતિથિ, સાક્ષાત્, સદ્, પ્રભાત, બલાત્, મહદ્, ફૂલ, ભૂલ)
-
સ્વરાંત શબ્દો: અષાઢ, તણખલું, અતિથિ, પ્રભાત, ફૂલ, ભૂલ.
-
સ્વરાંત ન હોય તેવા શબ્દો (વ્યંજનાંત): સાક્ષાત્, સદ્, બલાત્, મહદ્.
ઉદાહરણ: આત્મનિર્ભર = સ્વાવલંબી
-
(૧) વિશ્વાસ : આત્મવિશ્વાસ = પોતાની જાત પરનો વિશ્વાસ (આત્મશ્રદ્ધા)
-
(૨) બળ : આત્મબળ = પોતાનું મનોબળ (આંતરિક શક્તિ)
-
(૩) કથા : આત્મકથા = પોતાના જીવનની કથા (જીવનચરિત્ર)
-
(૪) સન્માન : આત્મસન્માન = પોતાનું ગૌરવ (સ્વમાન)
-
(૫) રક્ષણ : આત્મરક્ષણ = પોતાનું રક્ષણ કરવું તે
(આત્મવિશ્વાસ, આત્મનિર્ભર, આત્મઓળખ, આત્મકલ્યાણ, આત્મરક્ષણ, આત્મનિર્ભરતા)
-
(૧) દરેક વિદ્યાર્થીમાં પરીક્ષામાં પાસ થવા વિશે આત્મવિશ્વાસ હોવો જોઈએ.
-
(૨) તપસ્વીઓ પોતાના આત્મકલ્યાણ માટે યજ્ઞ કરતા હતા.
-
(૩) કન્યા શાળાના મેદાનમાં આત્મરક્ષણ માટેની તાલીમ ચાલતી હતી.
-
(૪) પોતાનો પુત્ર પોતાની આત્મઓળખ ઊભી કરે એ કયા પિતાને ન ગમે?
-
(૫) દેશની પ્રગતિનો આધાર નાગરિકોની અને દેશની આત્મનિર્ભરતા પર છે.
ઉદાહરણ: કાચું - પાકું → ગણિત કાચું હતું પણ વ્યક્તિત્વ પાકું હતું.
-
(૧) ઊલટું - સીધું : ભાઈબંધનો જવાબ ભલે સીધો લાગતો હોય, પણ ખરી વાત સાવ ઊલટી છે.
-
(૨) મુખ્ય - ગૌણ : પરીક્ષામાં ચોરી કરવી એ ગૌણ બાબત છે, પણ આત્મવિશ્વાસ ગુમાવવો એ મુખ્ય પ્રશ્ન છે.
-
(૩) સાચું - ખોટું : છોકરાએ પોતાની જાતે ગણેલો જવાબ સાચો હતો, પણ બીજાનું માનીને લખેલો જવાબ ખોટો હતો.
-
(૪) સવાલ - જવાબ : પરીક્ષામાં સવાલ બરાબર આવડતો હતો, છતાં વિશ્વાસ ન હોવાથી તેણે પૂછીને જવાબ લખ્યો.
-
(૫) ઉપર - નીચે : પુસ્તક ટેબલની ઉપર પડ્યું છે અને દફતર ટેબલની નીચે છે.
-
(૬) આગળ - પાછળ : પરીક્ષાખંડમાં મારી આગળ અને પાછળ બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ શાંતિથી લખી રહ્યા હતા.
-
(૭) વધુ - ઓછું : ગણિતમાં મહેનત વધુ કરવાની હોય છે, ત્યારે જ ભૂલોનું પ્રમાણ ઓછું થાય છે.
-
(૮) લાભ - ગેરલાભ : આત્મવિશ્વાસ હોવાથી ઘણો લાભ થાય છે, જ્યારે પારકા પર આધાર રાખવાથી ગેરલાભ થાય છે.
-
(૧) પોતાના વિશેનું પ્રશંસાપૂર્ણ આશ્ચર્ય → આત્મકૌતુક
-
(૨) આત્માનો આદેશ → આત્માદેશ
-
(૩) પોતાની જીવનકથા → આત્મકથા
-
(૪) પોતાની જાતને કેન્દ્રમાં રાખનારું → આત્મકેન્દ્રી
-
(૫) પોતે કેન્દ્રમાં હોય તેવું → આત્મકેન્દ્રિત
-
(૧) ભલે જવાબ ખોટો હોય પણ હું મારો જવાબ જ રજૂ કરીશ. → સાચી વાત
-
(૨) હું બાજુવાળાને પૂછી પૂછીને જ લખીશ. → ખોટી વાત
-
(૩) મારા ગણેલા દાખલાનો જવાબ બીજાએ કહ્યો એ લખીશ. → ખોટી વાત
-
(૪) “લખાણ મારું અને સહી બીજાની”. એ રીતે જીવન ચાલે ? → સાચી વાત
-
(૫) મારો દાખલો શરૂ હું કરીશ પણ પૂરો બીજા પાસે કરાવીશ. → ખોટી વાત
(લાહોરના એક વિદ્યાર્થીની વાર્તા પરથી પ્રશ્નો)
-
ઈ.સ. ૧૮૯૩માં કૉલેજની વાર્ષિક પરીક્ષામાં કોણ બેઠું હતું?
-
કૉલેજની વાર્ષિક પરીક્ષા કયા વિષયની હતી?
-
ગણિતના પ્રશ્નપત્ર ઉપર કઈ સૂચના લખેલી હતી?
-
વિદ્યાર્થીએ પોતાના ઉત્તરપત્ર ઉપર શી નોંધ લખી દીધી?
-
પરિણામ આવ્યું ત્યારે એ વિદ્યાર્થીને પરીક્ષામાં કેટલા ગુણ મળ્યા હતા?
-
આ તેજસ્વી વિદ્યાર્થી મોટો થઈને કયા નામે દેશભરમાં વિખ્યાત થયો?
ઉદાહરણ: દીવાનખાનું - મુલાકાત માટેનો ખાસ ઓરડો, બેઠક. વાક્યપ્રયોગ: તેમના દીવાનખાનામાં સ્વામી વિવેકાનંદની છબી હતી.
-
(૧) દવાખાનું (બીમારની સારવાર કરવાની જગ્યા).
વાક્ય: અચાનક તાવ આવતાં રમેશને દવાખાને લઈ જવામાં આવ્યો. -
(૨) કારખાનું (વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાનું સ્થળ કે ફેક્ટરી).
વાક્ય: આ શહેરમાં કાપડ બનાવવાનું એક મોટું કારખાનું આવેલું છે. -
(૩) છાપખાનું (છાપકામ કરવાની જગ્યા, પ્રેસ).
વાક્ય: રોજનાં સમાચારપત્રો રાત્રે છાપખાનામાં છપાય છે. -
(૪) તોપખાનું (તોપ અને દારૂગોળો રાખવાની જગ્યા).
વાક્ય: પ્રાચીન કાળમાં રાજાઓ પોતાના કિલ્લામાં સુરક્ષા માટે તોપખાનું રાખતા હતા. -
(૫) જેલખાનું (ગુનેગારોને કેદ રાખવાની જગ્યા).
વાક્ય: ચોરી કરવાના ગુના બદલ ચોરને પોલીસે જેલખાનામાં પૂરી દીધો.
ઉદાહરણ: ગળપણ – ફળપણ : ગળપણ-ફળપણ તો ઘરમાં જ ના જોઈએ.
-
(૧) શાક-બાક: આજે બપોરે જમવામાં કોઈ શાક-બાક બનાવ્યું છે કે નહીં?
-
(૨) ચા-બા: ઘરે આવેલા મહેમાનને પહેલાં ચા-બા પીવડાવો.
-
(૩) ચોપડી-બોપડી: હવે પરીક્ષા નજીક આવી ગઈ છે, તો શાંતિથી કંઈક ચોપડી-બોપડી વાંચવા બેસ.
-
(૪) પાણી-બાણી: બહારથી તડકામાં રમીને આવેલાં છોકરાઓને પાણી-બાણી આપો.
-
(૫) રમત-બમત: આખો દિવસ રમત-બમત કરવાને બદલે ભવિષ્ય વિશે પણ વિચારવું જોઈએ.
ઉદાહરણ: સવાર-સાંજ : પંખીઓ સવારે ઊડે ને સાંજે માળામાં પાછાં ફરે.
-
(૧) દિવસ-રાત: ખેડૂતો અનાજ પકવવા માટે દિવસે ખેતરમાં કામ કરે છે અને રાત્રે પોતાના પાકનું રક્ષણ કરે છે.
-
(૨) આજ-કાલ: આજે વાદળછાયું વાતાવરણ છે, પણ કદાચ કાલે આકાશ સ્વચ્છ થઈ જશે.
-
(૩) આગળ-પાછળ: રામે દોડની સ્પર્ધામાં સૌની આગળ નીકળી જઈને બાકીનાઓને પાછળ પાડી દીધા.
-
(૪) ઉપર-નીચે: પતંગ આકાશમાં પવન હોય ત્યારે ઉપર ચઢે છે અને પવન ઘટતાં નીચે આવે છે.
-
(૫) હાર-જીત: કોઈ પણ રમત રમીએ ત્યારે તેમાં હાર થાય કે જીત, પણ રમતદિલી રાખવી ખૂબ જરૂરી છે.
-
(૧) કારેલાં જેવું ઓસડ બીજું એકે નહિ! → કારેલાં એ ઉત્તમ ઓસડ છે. (✓)
-
(૨) બકોર પટેલ કારેલાંનો ઢગ જોઈ નવાઈ પામતા, કારણ કે... → આટલાં બધાં કારેલાં કોણ ખાતું હશે?-એમ વિચારીને. (✓)
-
(૩) "ગળપણનું મારણ કડવાશ !" – એટલે... → કડવાશ ગળપણનો ઈલાજ છે. (✓)
-
(૪) "હવે મને નખમાંય રોગ રહ્યો નથી."– એટલે... → શરીર તદ્દન નીરોગી હોવું. (✓)
-
(૫) "આ તો તમારાં કારેલાં પ્રયોગને હાથ જોડ્યા !" એટલે... → અતિશય કારેલાં ખાઈ ખાઈને તેઓ કંટાળી ગયા ને ભાગ્યા. (✓)
ઉદાહરણ: વાક્ય: આટલાં બધાં કારેલાં તે કોણ ખાતું હશે? અર્થ: શું લોકો આટલાં બધાં કારેલાં ખાતાં હશે !
-
(૧) વાક્ય: આ વખતે શિખંડ-બિખંડ નહિ !
અર્થ: આ વખતે જમવામાં શિખંડ કે અન્ય કોઈ મીઠાઈ બિલકુલ નહિ હોય. -
(૨) વાક્ય: ગળ્યું-ગળ્યું ખાનારને કડવું ભાવે જ ક્યાંથી?
અર્થ: જે વ્યક્તિને હંમેશા ગળ્યું ખાવાની આદત હોય તેને કડવી વસ્તુ ક્યારેય પસંદ પડે નહીં. -
(૩) વાક્ય: કડવો રસ પીવાની પ્રથા શરૂ થઈ, તે કંઈ અમસ્તી જ થઈ હશે.
અર્થ: કડવો રસ પીવાનો રિવાજ કોઈ યોગ્ય અને મોટા કારણ વગર શરૂ થયો નહીં હોય.
-
(૧) કારેલાં કડવાં, એટલે પોતે કદી ખાતા જ નહીં. → બકોર પટેલ
-
(૨) તેઓ અઠવાડિયાની મહેમાનગતિએ આવવાના છે. → ગોપાળદાસ
-
(૩) ટપાલીનો અવાજ સાંભળી બહાર આવ્યાં. → શકરી પટલાણી
-
(૪) ભાણાં પીરસી બંને જણને રસોડામાં બોલાવ્યા. → શકરી પટલાણી
-
(૫) તેમના હાથમાં કાચના બે ગ્લાસ હતા. → બકોર પટેલ
-
કોકિલાએ કોબીજનો સંભારો બનાવ્યો. → ખોટું
(સુધારેલું વિધાન: કોકિલાને કોબીજનો સંભારો ભાવતો હતો, પણ છેલ્લે બધી શાકભાજી ભેગી કરીને મિક્સ શાક બનાવવામાં આવ્યું.) -
રંજન રીંગણનો ઓળો સાંજે બનાવશે. → ખોટું
(સુધારેલું વિધાન: રંજનને રીંગણનો ઓળો ભાવે છે પણ તેને બનાવતા આવડતો નથી. સાંજે તો ભારતી સરગવાની સીંગોનું શાક બનાવવાની છે.) -
મીનળે પંચકુટિયું શાક બનાવવાનો સુઝાવ આપ્યો. → સાચું.
-
ભોજન પીરસવાનું કામ કોકિલાએ કર્યું. → ખોટું
(સુધારેલું વિધાન: રસોઈ થઈ ગયા પછી બાકીનું બધું જ કામ ભાવના અને સાક્ષીએ સંભાળી લીધું હતું, તેથી ભોજન પીરસવાનું કામ તેમણે જ કર્યું હશે.)
મૂળ ફકરો: પણ આ લખાણ વાંચી તે વિચારમાં પડી ગયા. મનમાં થયું કે આજ સુધી તો આ ફાયદાની વાતની ખબર જ પડી નહિ ! ચાલો, ત્યારે હવે આપણે પણ કારેલાં ખાવાનું શરૂ કરો. તે દિવસે તેમણે કારેલાં જ મંગાવ્યાં, ખાધાં. કોણ જાણે કેમ, તેમનો કારેલાં ખાવાનો શોખ વધતો ગયો ને તેઓ જાણે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા ! તે મેથી અને એવી બીજી કડવી ચીજો પણ વધારે ખાવા લાગ્યા!
સુધારેલો ફકરો (બકોર પટેલ તરીકે-પ્રથમ પુરુષ 'હું' માં):
પણ આ લખાણ વાંચી હું વિચારમાં પડી ગયો. મનમાં થયું કે આજ સુધી તો આ ફાયદાની વાતની ખબર જ પડી નહિ! ચાલો, ત્યારે હવે મારે પણ કારેલાં ખાવાનું શરૂ કરવું જોઈએ. તે દિવસે મેં કારેલાં જ મંગાવ્યાં, ખાધાં. કોણ જાણે કેમ, મારો કારેલાં ખાવાનો શોખ વધતો ગયો ને હું જાણે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયો! હું મેથી અને એવી બીજી કડવી ચીજો પણ વધારે ખાવા લાગ્યો!
| "કર્તા"નું મહત્ત્વ (કર્તરિ પ્રયોગ) | "કર્મ"નું મહત્ત્વ (કર્મણિ પ્રયોગ) |
|---|---|
| મહેશે ગીત ગાયું. | મહેશ વડે ગીત ગવાયું. |
| અલકાએ ચોપડી વાંચી. | અલકા વડે ચોપડી વંચાઈ. |
| સુરેશે પત્ર લખ્યો. | સુરેશ વડે પત્ર લખાયો. |
| સાધુએ ઉપદેશ આપ્યો. | સાધુ વડે ઉપદેશ અપાયો. |
| ડૉક્ટરે દવા આપી. | ડૉક્ટર વડે દવા અપાઈ. |
| મધુરિમાએ પક્ષી જોયું. | મધુરિમા વડે પક્ષી જોવાયું. |
નીચે આપેલાં વાક્યોને કર્મણિ પ્રયોગમાં ફેરવો.
(આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ અકર્મક ક્રિયાપદવાળા કર્તરિ વાક્યોને ભાવે પ્રયોગમાં ફેરવેલા જોવાના છે અને સમજવાના છે. દા.ત. બાળક હસ્યું → બાળકથી હસાયું.)
-
(૧) વાક્ય (કર્તરિ): છોકરો રડ્યો.
ભાવે પ્રયોગ: છોકરાથી રડાયું. -
(૨) વાક્ય (કર્તરિ): દાદાજી ધીમે ચાલે છે.
ભાવે પ્રયોગ: દાદાજીથી ધીમે ચલાય છે. -
(૩) વાક્ય (કર્તરિ): હું જલદી ઊઠ્યો.
ભાવે પ્રયોગ: મારાથી જલદી ઊઠાયું.
ઉદાહરણ : ચપ- ચપ-ચપ : બિલાડી ઘી ચપ-ચપ ચાટી જાય છે.
-
(૧) લપ - લપ-લપ
વાક્ય: નાનું બાળક આખો દિવસ લપ-લપ બોલ્યા કરે છે. -
(૨) લબ - લબ-લબ
વાક્ય: શિયાળાની હવામાં મીણબત્તીની જ્યોત લબ-લબ થતી હતી. -
(૩) ટ૫ - ટપ-ટપ
વાક્ય: વરસાદનાં ફોરાં છાપરા પર ટપ-ટપ પડવા લાગ્યાં. -
(૪) ધબધબ - ધબ-ધબ-ધબ (અથવા ધબ-ધબ)
વાક્ય: હાથી ચાલતો હોય ત્યારે ધબ-ધબ અવાજ આવે છે.
-
(૧) મક્કમ (દૃઢ, મનોબળ, ચીવટ)
સાચો અર્થ: દૃઢ
વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે માણસે મક્કમ રહેવું જોઈએ. -
(૨) પ્રતાપ (સામથ્ર્ય, પ્રભાવ, તેજ)
સાચો અર્થ: પ્રભાવ
વાક્ય: શિવાજી મહારાજનો પ્રતાપ આખા દેશમાં ફેલાયેલો હતો. -
(૩) ચંદર (ચંદ્રના આકારનું, ચંદ્ર, ચાદર)
સાચો અર્થ: ચંદ્ર
વાક્ય: પૂનમની રાત્રે આકાશમાં ચંદર ખૂબ સુંદર દેખાય છે.
(માણસના સહજ સ્વભાવ અને માણસાઈના ગુણોને આધારે)
-
(૧) વારંવાર કરે ગુસ્સો → ભૈ માણસ છે.
-
(૨) કામમાં રાખે જુસ્સો → ભૈ માણસ છે.
-
(૩) સૌનો પ્રેમ ઝૂંટે → ન માણસ છે. (માણસાઈ નથી)
-
(૪) જેને તેને લૂંટે → ન માણસ છે.
-
(૫) નાનાંને ભાવે રમાડે → ભૈ માણસ છે.
-
(૬) સીધાં જનોને રંજાડે → ન માણસ છે.
ઉદાહરણ: રમતાં રમતાં લડી પડે ભૈ, માણસ છે; હસતાં હસતાં રડી પડે ભૈ, માણસ છે!
દોડતાં દોડતાં દડી પડે ભૈ, માણસ છે!
પડતાં પડતાં પાછો ઊભો થાય, ભૈ, માણસ છે!
ઉદાહરણ: વરસાદ પછી ધરતી પર લીલું ઘાસ ઊગ્યું હતું. → વર્ષા પછી તો ધરતીએ જાણે લીલી ઓઢણી ઓઢી !
(હસતાં હસતાં, લડતાં લડતાં, કૂદતાં કૂદતાં, નાચતાં નાચતાં, ખાતાં ખાતાં, ભાગતાં ભાગતાં)
જીવનની આ કેડી પર, અમે ચાલ્યા હસતાં હસતાં,
ક્યારેક રૂઠ્યા, ક્યારેક માન્યા, ભાઈબંધો લડતાં લડતાં.
આભ આંબવાની છે આશા, પતંગિયા થઈ કૂદતાં કૂદતાં,
ગીત ખુશીનાં ગાતા રહીએ, મોરલા જેમ નાચતાં નાચતાં.
સાથે બેસી જમતા સૌ, ધીમે ધીમે ખાતાં ખાતાં,
દુઃખ આવે તો હરાવી દઈશું, એને દૂર ભાગતાં ભાગતાં.
ભાગ્યશ્રીએ એના પિતાનું ગામડાનું છેક જૂનું (જીરણ) ઘર નવું બનાવવાનું નક્કી કર્યું. વ્યવહારની બાબતોમાં કુશળ (વ્યવહારકુશળ) માણસોની એણે સલાહ લીધી. માટીની ભીંતનું નાનું ઘર (ખોરડું) પિતાજીના સ્વપ્નનું ઘર હતું. છાણ માટીના ગારા (ગાર) થી લીંપીને એને બનાવ્યું હતું. અહીં ઘરની આગળ શરૂના ખુલ્લા ભાગ (ઓસરી) માં સૌ રમતાં. ઘરની પાછલી ભીંત (પછીત) તો પડું પડું થઈ રહી હતી. ઘરની બાજુની દીવાલ (કરો) પણ ખાસી એવી ધોવાઈ ગઈ હતી. છાપરાના ટેકા રૂપ મુખ્ય આડું લાકડું (મોભ) સડી ગયેલ. ઘરની આવી પરિસ્થિતિ જોઈને લાગણીના ઊભરાથી છાતીમાં ડચૂરો (ડૂમો) ભરાઈ ગયો.
સુધારેલો ફકરો: કોમલ સાઈકલ પરથી પડી. તેના પગમાં સણકો ઊપડ્યો. ઘડીક તો એ મૂગી બની ગઈ. એ તરત સ્થિતિ પામી ગઈ. એ તરત ડૉક્ટર પાસે ગઈ. ડૉક્ટરે તેને થોડા દિવસ આરામ કરવાની સલાહ આપી. હવે એને દહાડા કાઢવા પડે તેમ હતું. આમ પથારીમાં પડ્યા રહેવું એને અડવું લાગતું હતું. છતાં એણે રાહ જોઈ. જ્યારે એનો પગ સારો થયો ત્યારે એની છાતી પરથી પથ્થર ઊતરી ગયો.
-
(૧) બા, જો તમે સંમતિ આપો તો ગામડાનું ઘર હવે કાઢી નાખીએ. → લેખક (અથવા તેમના ભાઈઓ)
-
(૨) તમે બધાં આવ્યાં ને હું ગાજતું-ગુંજતું થઈ ગયું. → સૂનું ઘર
-
(૩) ઘણા દિવસો પછી આવ્યા ને હવે આમ... → ઓસરીની ભીંત
-
(૪) એક સમયે અમે ઢોરઢાંખરથી ભરી ભરી રહેતી. → ગમાણ
-
(૫) હવે હું વધારે દિવસ જીવી શકીશ નહિ. → બા (લેખકનાં માતા)
-
(૬) આ ઘર કાઢવા તેં જ હા કહ્યું હતું ને? → લેખક
-
(૭) જ્યારે વેચાણ આપીશું, આ ઘર તમને જ મળશે. → નાનો ભાઈ
-
(૧) ઘર બનાવવું: ત્રણ-ચાર પેઢીથી ચાલ્યા આવતા માટીના ખોરડાને સ્થાને આ ઈંટોનું પાકું ઘર લેખકના બાપાએ બંધાવેલું. ઘરનાં સૌએ જાતે મજૂરી કરેલી, બળદગાડામાં ઈંટો લાવેલા, આંબાતળાવની ચીકણી માટી ગાર માટે જાતે લાવેલા અને બાએ છેક મોભારા સુધી ગારનાં તગારાં ચઢાવેલાં.
-
(૨) ઘરનો ઓરડો: એ જ ઓરડામાં સૌ ભાઈ-ભાંડુઓનો અને લેખકનાં સંતાનોનો જન્મ થયેલો. એ જ ઓરડામાં લેખકના દામ્પત્યજીવનનો આરંભ થયેલો.
-
(૩) આંગણું: આંગણામાં બાળકો રમતા, ત્યાંથી ભણવા જતા, બહેનો અને ભાઈઓના લગ્નમંડપો બંધાયેલા. ત્યાં જ્ઞાતિજનો સાથે ઝઘડા અને સ્નેહમિલનો થયેલાં. ત્યાં જ તાપણા પાસે વિશ્રંભકથાઓ થયેલી.
-
(૪) ઓસરી: ઓસરીમાં દાદી, દાદા અને પછી બાપાનો ચોકો થયેલો. ત્યાં બેસીને લેખકે પહેલો એકડો ઘૂંટેલો અને રજાઓમાં ઉચ્ચ અભ્યાસના ગ્રંથો ઉથલાવતા.
-
(૧) શા માટે બાપદાદાનું ઘર કાઢી નાખવું?
-
(૨) શું અમારે અમારું એ ઘર વેચી નાખવું જોઈએ?
-
(૩) જો ગામમાં જવાનું જ ના હોય તો ત્યાં ઘર રાખી રાખવાનો શો અર્થ છે?
-
(૪) આ બધું માત્ર લાગણીવેડા તો નથી ને?
-
(૧) કોણ?: તારા ઘરમાં કોણ કોણ રહે છે?
-
(૨) ક્યાં?: તારું ઘર ક્યાં આવેલું છે?
-
(૩) ક્યારે?: તમે આ નવા ઘરમાં રહેવા ક્યારે આવ્યા?
-
(૪) કેવી રીતે?: તમે તમારા ઘરની સજાવટ કેવી રીતે કરી છે?
-
(૫) કેમ?: તેં તારા ઘરનો રંગ સફેદ કેમ રાખ્યો છે?
-
(૬) કેટલું?: તારા ઘરમાં કેટલું ફર્નિચર છે? (અથવા તારું ઘર કેટલું મોટું છે?)
"અરેરે! આ બાપદાદાનું ઘર વેચવાનો વિચાર મને કેમ આવ્યો? આ માત્ર ચાર દીવાલો ને છાપરાનું મકાન થોડું છે! આ તો અમારું ઘર છે, ભાવના છે. મારું બાળપણ, મારાં સંતાનોનો જન્મ, બા-બાપુજીનો પરિશ્રમ બધું જ આમાં સમાયેલું છે. ભલે તે જૂનું થાય, પણ આ ઘર હું ક્યારેય નહીં વેચું."
-
(૧) રમેશ-ઘર : રમેશ પોતાના જૂના ઘર તરફ એકીટશે જોઈ રહ્યો.
-
(૨) દફતર-ચોપડી : મેં મારા દફતરમાં નવી ચોપડી કાળજીપૂર્વક મૂકી.
-
(૩) અનુપ-સાઈકલ : અનુપ પોતાની નવી સાઈકલ લઈને શાળાએ ગયો.
-
(૪) છોકરો–દાખલો : હોશિયાર છોકરો ગણિતનો અઘરો દાખલો ઝડપથી ગણી રહ્યો છે.
-
(૫) અમદાવાદ-શહેર : અમદાવાદ ગુજરાતનું એક મોટું અને ઐતિહાસિક શહેર છે.
સાદું વાક્ય: જે વાક્યમાં એક જ ક્રિયાપદ હોય (અથવા એક જ ઉદ્દેશ્ય અને વિધેય હોય) અને કોઈ સંયોજક ન હોય, તેને સાદું વાક્ય કહેવાય છે.
સંયુક્ત વાક્ય: જ્યારે બે કે તેથી વધુ સ્વતંત્ર અને સાદાં વાક્યોને કોઈ સંયોજક (જેમ કે: અને, ને, કે, પણ, છતાં, તેથી, માટે વગેરે) થી જોડવામાં આવે છે, ત્યારે બનતા વાક્યને સંયુક્ત વાક્ય કહેવાય છે.
સાદાં વાક્યો:
-
હું વ્યગ્ર બની ગયો.
-
ઘરના ઓરડામાં ગયો.
-
વળી, પાછું ઘણા વખતનું બંધ ઘર ખૂલ્યું.
સંયુક્ત વાક્યો:
-
ઓફર વાજબી હતી અને ઓફર કરનાર માણસ પણ સારો હતો.
-
અમે તો માનતા હતા કે બા માત્ર દહાડા કાઢે છે પણ ઘર માટેનો આ રાગ...
-
એણે મકાન ખરીદનારને કહ્યું, ભાઈ, હમણાં ખમી જાઓ.
(આ માત્ર વાંચન અને સમજણ માટેની પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં વિદ્યાર્થીએ મિશ્ર વાક્યો કેવી રીતે બને છે તે સમજવાનું છે.)
-
(૧) તું અહીં અતિથિ છે. તું અહીંનો માલિક કે નોકર નથી. આ ઈશનો આવાસ છે.
મિશ્ર વાક્ય: આ ઈશનો આવાસ છે, જેમાં તું આમંત્રિત અતિથિ છે, નહીં કે અહીંનો કોઈ માલિક કે નોકર. -
(૨) સાઈકલ ચલાવવી હોય એટલી ચાલે. એની ચેઈન સરખી કરાવવાનું કામ મુખ્ય રહેશે. એથી આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થાય. અમને એની પરવા ન હતી.
મિશ્ર વાક્ય: સાઈકલ ચલાવવી હોય એટલી ચાલે, પણ ચેઈન સરખી કરવાનું કામ મુખ્ય રહેતું અને એથી આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થાય છતાં અમને એની પરવા ન હતી. -
(૩) ટ્યૂબમાં પંક્ચર ક્યાં છે એ જાણવા સાઈકલવાળો ટ્યૂબમાં હવા ભરે. તગારાના પાણીમાં બોળે. હવા નીકળતી હોય ત્યાં બડબડિયાં બોલે.
મિશ્ર વાક્ય: ટ્યૂબમાં પંક્ચર ક્યાં છે તે જાણવા જ્યારે સાઈકલવાળો ટ્યૂબમાં હવા ભરીને તેને તગારાના પાણીમાં બોળે છે, ત્યારે હવા નીકળતી હોય ત્યાં બડબડિયાં બોલે છે.
"પણ, બા તું તો કાગડા સાથે આવી કંઈ વાત કરતી નથી !"
"સાચું, પણ એ તો મનમાં એમ થઈ જાય કે કાગડો બોલે તો જ મહેમાન આવે. ને ડુંગર મામાને મળ્યે ઝાઝા દિવસ થયા એટલે થયું કે કદાચ એ આવશે. હું તો એમની કાગને ડોળે વાટ જોઉં છું."
"એટલે ?"
"હા, મટકુંય માર્યા વગર, તાકીતાકીને જોઉં છું એમ કોઈની રાહ જોતાં હોઈએ ત્યારે કાગને ડોળે રાહ જોવી કહેવાય."
એટલામાં નાની રતન રોતી-રોતી આવી. "એં... એ... બા, જોને પેલો છગન મને ખીજવે છે: કાગડાની કોટે રતન! એ... એ..."
• તમે વાંચ્યાં હોય એ પુસ્તકો પૈકી કોઈ પણ એક પુસ્તકનો સાર આઠ-દસ લીટીમાં લખો.
-
(૧) હું વ્યગ્ર બની ગયો. → સાદું વાક્ય
-
(૨) શકરી પટલાણીએ શિખંડની વાત કરી એટલે પટેલ બોલ્યા. → સંયુક્ત વાક્ય
-
(૩) અમારા બટુકો માટે આશ્ચર્યલોક ત્યારે ખૂલ્યો જ્યારે સાવરકુંડલાના એક વહોરાજીએ ગામમાં સાઇકલ સ્ટોર ખોલ્યો. → મિશ્ર (સંકુલ) વાક્ય
-
(૪) સાઈકલ ચલાવવી એ આજે નગણ્ય ઘટના લાગે, પરંતુ ત્યારે તો બધું અસામાન્ય હતું. → સંયુક્ત વાક્ય
-
(૫) તમે આવશો તો હું તમારી સાથે જોડાઈ જઈશ. → મિશ્ર (સંકુલ) વાક્ય
-
(૬) અમારા ઘરની બંને બાજુએ બીજાં ઘર છે. → સાદું વાક્ય
-
(૭) હું ઘરના બંધ ઓરડામાં ગયો. → સાદું વાક્ય
(જીભના વળાંક માટેના ઉચ્ચારણ વાક્યો - Tongue Twisters)
-
(૧) કાચા પાપડ, પાકા પાપડ.
-
(૨) લાલ લાલ લસણ, લીલું લીલું લસણ.
-
(૩) કાકાએ કાકીને કાચના કબાટમાંથી કાચી કેરી કાઢીને આપી.
-
(૪) પીતળના પતરામાં પપૈયું પીળું પીળું.
-
(૫) જલેબી જલ્દી જમવી છે.
(૧) મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે.
(૨) એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાં.
-
(૧) નિરીક્ષણ - (દેખરેખ, સાર-સંભાળ - અવલોકન - તપાસવું)
અર્થ: અવલોકન
વાક્ય ૧: ઈકબાલ વર્ગમાં જઈ નિરીક્ષણ કર્યું તો ખબર પડી કે એક પુસ્તક ઓછું હતું. (✓)
વાક્ય ૨: ઉષાબહેન ઉત્તરવહીનું નિરીક્ષણ કરી ગુણ મૂક્યા. ( ) -
(૨) લાય - (ચટપટી ભરી ઉતાવળ - ગરમાગરમ - આકરું - ઉચાટ)
અર્થ: ચટપટી ભરી ઉતાવળ
વાક્ય ૧: એણે ફિલ્મ જોવાની લાયમાં સરખું ખાધું જ નહીં. (✓)
વાક્ય ૨: મામાના ઘેર જવાની લાયમાં તે રિસાઈ ગયો. ( )
સ્વરચિત વાક્ય: મેદાનમાં રમવા જવાની લાયમાં રમેશ પોતાનું દફતર ભૂલી ગયો. -
(૩) ઊજળું - (ચોખ્ખું, રમણીય, અનોખું, આખેઆખું)
અર્થ: ચોખ્ખું (કે શ્વેત/સારું દેખાતું)
વાક્ય ૧: દિવાળીમાં ઘરની સાફ-સફાઈ કર્યા પછી આખું ઘર ઊજળું થઈ ગયું. (✓)
વાક્ય ૨: રાત્રે અંધારામાં આકાશ ઊજળું દેખાય છે. ( )
સ્વરચિત વાક્ય: સારા અને નેક કામ કરવાથી સમાજમાં માણસનું નામ ઊજળું થાય છે.
-
અનુપની તમામ પ્રવૃત્તિ → દાદા જોતા હતા
-
મોરનાં ઇંડાં ચીતરવાં ન પડે → દાદી બોલ્યાં
-
આખો પ્રૉજેક્ટ નકામો ગયો → ચાર્ટ પર બધા જ ગ્રહો આડાઅવળા લગાવ્યા હતા
-
રામુને → બધાં માટે આઈસક્રીમ લાવવા કહ્યું
-
દાદાએ દાદીને કહ્યું કે... → વડ તેવા ટેટા ને બાપ તેવા બેટા
-
હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા → બીજાને કામ સોંપવા કરતાં આપણે જાતે કરી લેવું
-
ઊજળું એટલું બધું → દૂધ નહીં
-
(૧) નાનકડા અનુપની સાઈકલની ચેઈન ઊતરી ગઈ .
-
(૨) મોટાભાઈની સાઈકલની ચેઈનનું બરાબર નિરીક્ષણ કર્યું .
-
(૩) સોહમને નિરાશ બેઠેલો જોઈને દાદા બોલ્યા .
-
(૪) જિયાના પપ્પા ખેતી કરીને ઘર ચલાવતા .
-
(૫) પોતાની ઈચ્છા અનુસાર દીકરીનું પરિણામ જોઈ પિતાએ રાજીપો વ્યક્ત કર્યો .
-
(૧) કહેવત: રજનું ગજ કરવું.
અર્થ: સાવ નાની કે નજીવી વાતને મોટું સ્વરૂપ આપી દેવું. -
(૨) કહેવત: ખાડો ખોદે તે પડે.
અર્થ: બીજાનું ખરાબ કરનારનું પોતાનું જ ખરાબ થાય છે.
(પગરવ, કલરવ, કલબલ, ઘોંઘાટ, નાદ, સૂર)
-
(૧) તબલાંનો કર્ણપ્રિય અવાજ – નાદ
-
(૨) લતા મંગેશકરની સુમધુર ગાયકી – સૂર
-
(૩) છોકરાંની વાતચીત - કલબલ
-
(૪) પંખીઓનો મધુર ધ્વનિ – કલરવ
-
(૫) પગનો ચાલવાનો અવાજ - પગરવ
-
(૬) બજારમાં વાહનોનો જુદો જુદો અવાજ - ઘોંઘાટ
ઉદાહરણ : પગરવ : બાળકોના પગરવથી ઘર ગુંજી ઊઠ્યું.
તમારું વાક્ય : રાત્રિના અંધકારમાં અમે અચાનક કોઈ અજાણ્યા માણસનો પગરવ સાંભળ્યો.
-
(૧) કલરવ :
કાવ્યપંક્તિ: "પણ કલરવની દુનિયા અમારી !"
તમારું વાક્ય : વહેલી સવારે પક્ષીઓનો મધુર કલરવ સાંભળીને મારું મન પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું. -
(૨) કલબલ :
કાવ્યપંક્તિ: "કલબલ તો થાય જ્યાં પહેલો તે પહોર"
તમારું વાક્ય : શાળાની રિસેસ પડતાં જ મેદાનમાં બાળકોની કલબલ શરૂ થઈ ગઈ. -
(૩) લહેરખી :
કાવ્યપંક્તિ: "સમા સમાના દઈ સંદેશા લહેરખી"
તમારું વાક્ય : બગીચામાં બેઠા હતા ત્યારે ઠંડા પવનની લહેરખીથી વાતાવરણ ખુશનુમા બની ગયું. -
(૪) લહેકો :
કાવ્યપંક્તિ: "લહેકાએ લહેકાએ મ્હોરતા અવાજના"
તમારું વાક્ય : દાદીમા વાર્તા કહે ત્યારે તેમના અવાજનો લહેકો સાંભળવાની સૌને મજા પડે છે.
| અ | બ (સાચો જવાબ) |
|---|---|
| ૧. જગતને જોઈ ન શકવું | → ૩. સાંભળીને જગતને પારખવું. |
| ૨. જ્યાં-ત્યાં ફરવાની મજા છીનવાઈ | → ૪. પગના અવાજથી આગળ વધવું. |
| ૩. ફૂલોના રંગોની પરખ નથી થતી | → ૧. સુગંધ થકી ફૂલોની ઓળખ. |
| ૪. દરિયાની ભરતી | → ૫. એકબીજાને મળવાનો સંબંધ સચવાય છે. (લહેરખી દ્વારા) |
| ૫. ટેરવાં એ જ આંખો | → ૨. સ્પર્શના અનુભવ વડે આગળ વધવું. |
| અનુભવ | શી મુશ્કેલી પડી? | કેવી રીતે કરી શક્યા? |
|---|---|---|
| આંખે પાટા બાંધીને બોર્ડમાં તમારું નામ લખો. | અક્ષરો સીધી લાઈનમાં ન લખાયા અને અક્ષરોના આકાર બગડી ગયા. | હાથના સ્પર્શ અને અંદાજથી બોર્ડ પર ધીમે ધીમે લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. |
| કાનમાં આંગળી નાખો. તમારા મિત્રએ કહેલી કોઈ વાત સાંભળો અને કહો. | અવાજ બરાબર સંભળાતો ન હતો, તેથી મિત્ર શું કહે છે તે સ્પષ્ટ સમજાયું નહિ. | મિત્રના હોઠના હલનચલન (લિપ રીડિંગ) અને ઈશારા પરથી વાત સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો. |
| આંખો બંધ કરીને ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તકનું ૨૬ નંબરનું પેજ કાઢો. | પાના નંબર દેખાતા ન હોવાથી કયું પેજ છે તે ચોક્કસ ખબર પડતી નહોતી. | પુસ્તકના પાનાં અંદાજે ગણીને અને પાનાંની જાડાઈના આધારે ૨૬મા પાના સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો. |
| આંખો બંધ કરો. તમારા મિત્રે તમારા હાથમાં આપેલી વસ્તુ ઓળખો. | વસ્તુનો રંગ કે તેનો બહારનો દેખાવ બિલકુલ જાણી શકાયો નહિ. | હાથ વડે વસ્તુનો સ્પર્શ કરીને, તેના આકાર અને વજન પરથી વસ્તુને ઓળખી કાઢી. |
કોષ્ટકમાં આપેલા અંકો અને અક્ષરો: 1=પ, 2=ગ, 3=ર, 4=વ, 5=ની, 6=દુ, 7=નિ, 8=યા
| અંકો | શબ્દ |
|---|---|
| 12 | પગ |
| 43 | વર |
| 53 | નીર |
| 153 | પનીર |
| 28 | ગયા |
(સમજૂતી: ૪૩ = વ+ર = વર, ૫૩ = ની+ર = નીર, ૨૮ = ગ+યા = ગયા)
(અહીં જાતિ અને વચન બદલાતાં ક્રિયાપદમાં થતા ફેરફારોનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે.)
😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.
