ધોરણ ૮ · વિજ્ઞાન — સ્વાધ્યાયપોથી ઉકેલ

મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા

ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન

સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પ્રકરણ ૧ થી ૧૩)

નીચે આપેલ પ્રકરણનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પ્રકરણ ખૂલશે અને તેના બધા પ્રશ્ન-જવાબ સીધા દેખાશે.

📘 આ ઉકેલ ફક્ત પરીક્ષાની તૈયારી અને ચકાસણી માટે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રથમ જાતે જવાબ શોધીને લખવાનો પ્રયત્ન કરવો.

01 પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન 27 પ્રશ્નો

૧. યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યાની પૂર્તતા કરો :

1. એક સ્થાન પર એક જ પ્રકારના મોટી માત્રામાં ઉછે૨વામાં આવતા છોડને ............. કહે છે.

પાક

2. પાક ઉગાડતા (રોપતાં) પહેલાનો પ્રથમ તબક્કો જમીનને ............. કરવાનો હોય છે.

તૈયાર

3. ક્ષતિગ્રસ્ત બીજ પાણીની સપાટી પર ............. લાગશે.

તરવા

4. પાક ઉગાડવા માટે પર્યાપ્ત સૂર્યનો પ્રકાશ તેમજ જમીનમાંથી ............. તથા ............. આવશ્યક છે.

પાણી, પોષકદ્રવ્યો

૨. કૉલમ-Aમાં આપેલાં શબ્દોને કૉલમ-Bમાં આપેલાં શબ્દો સાથે જોડો :

કૉલમ - A	કૉલમ - B
(i) ખરીફ પાક	(e) ડાંગર અને મકાઈ
(ii) રવીપાક	(d) ઘઉં, ચણા, વટાણા
(iii) રાસાયણિક ખાતર	(b) યુરિયા અને સુપરફૉસ્ફેટ
(iv) છાણિયું ખાતર	(c) પ્રાણીમળ, ગાયનું છાણ, મૂત્ર અને વનસ્પતિનો નકામો કચરો

૩. નીચેનાં દરેકનાં બે-બે ઉદાહરણ આપો :

1. ખરીફ પાક

ડાંગર, મકાઈ

2. રવીપાક

ઘઉં, ચણા

૪. નીચેનાં દરેક પર તમારા શબ્દોમાં એક-એક ફકરો લખો :

1. ભૂમિને તૈયાર કરવી

પાક ઉછેરતા પહેલાં જમીનને તૈયાર કરવી એ પ્રથમ અને મહત્ત્વનો તબક્કો છે. આ પ્રક્રિયામાં માટીને ઉપર-નીચે કરવી અને પોચી બનાવવી જરૂરી છે. આનાથી પાકના મૂળ જમીનમાં ઊંડાઈ સુધી જઈ શકે છે અને શ્વસન સરળતાથી કરી શકે છે. પોચી જમીન અળસિયાં અને સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિમાં પણ મદદ કરે છે, જે ખેડૂતના મિત્રો ગણાય છે કારણ કે તેઓ માટીને પોચી કરીને તેમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો ઉમેરે છે. માટીને ઉપર-નીચે અને પોચી કરવાની આ પ્રક્રિયાને ખેડાણ કહેવાય છે. તે હળ, ખરપિયો અથવા કલ્ટિવેટર જેવા ઓજારો વડે કરવામાં આવે છે.

2. રોપણી

વાવણી એ પાક ઉત્પાદનનો એક મહત્ત્વનો તબક્કો છે. વાવણી પહેલાં સારી ગુણવત્તાવાળા, સ્વચ્છ અને તંદુરસ્ત બીજની પસંદગી કરવામાં આવે છે. બીજને રોપતાં પહેલાં, તેને પાણીમાં નાંખીને નુકસાન પામેલા અને હલકા બીજને અલગ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવી શકાય છે, જે પાણી પર તરી આવે છે. બીજની વાવણી માટે પરંપરાગત રીતે ગળણી જેવા ઓજારનો ઉપયોગ થતો હતો. આધુનિક સમયમાં ટ્રેક્ટર દ્વારા સંચાલિત વાવણિયા (સીડ ડ્રિલ)નો ઉપયોગ થાય છે, જે બીજને સમાન અંતર અને ઊંડાઈએ રોપે છે, જેનાથી સમય અને મહેનત બંનેની બચત થાય છે.

3. નીંદામણ

ખેતરમાં પાક સાથે કુદરતી રીતે ઊગી નીકળતા બિનજરૂરી છોડને નીંદણ કહે છે. નીંદણને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને નીંદામણ કહે છે. નીંદણ આવશ્યક છે કારણ કે તે પાક સાથે પાણી, પોષકદ્રવ્યો, જગ્યા અને પ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરી પાકની વૃદ્ધિ પર અસર કરે છે. નીંદણને દૂર કરવા માટે ખેડૂતો ખેડાણ, હાથ વડે ઉખાડવું, કે ખરપીયાનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત, નીંદણનાશક રસાયણો જેવા કે 2,4-Dનો છંટકાવ કરીને પણ તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. નીંદણનાશકનો છંટકાવ કરતી વખતે ખેડૂતોએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

4. થ્રેશીંગ

લણણી બાદ, કાપવામાં આવેલ પાકમાંથી બીજ કે દાણાને ભૂસામાંથી અલગ કરવાની ક્રિયાને થ્રેશીંગ કહે છે. આ કાર્ય મશીન દ્વારા કરવામાં આવે છે જેને થ્રેશર કહેવાય છે. મોટા ખેતરોમાં હાર્વેસ્ટર અને થ્રેશર બંનેનું સંયુક્ત સ્વરૂપ 'કમ્બાઈન મશીન'નો ઉપયોગ થાય છે. નાના ખેડૂતો અનાજના દાણાને ભૂસામાંથી અલગ કરવા માટે ઉપણવા (winnowing) જેવી ક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે.

૫. સમજાવો કે કૃત્રિમ ખાતર કઈ રીતે કુદરતી ખાતરથી અલગ છે.

કૃત્રિમ ખાતર અને કુદરતી ખાતર વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

ક્રમ	કૃત્રિમ ખાતર	કુદરતી ખાતર
1.	કૃત્રિમ ખાતર માનવનિર્મિત અકાર્બનિક ક્ષાર છે.	કુદરતી ખાતર એક પ્રાકૃતિક પદાર્થ છે જે છાણ તેમજ વનસ્પતિના અવશેષોના વિઘટનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
2.	કૃત્રિમ ખાતર કારખાનામાં તૈયાર થાય છે.	કુદરતી ખાતર ખેતરમાં તૈયાર કરી શકાય છે.
3.	કૃત્રિમ ખાતરથી જમીનને સેન્દ્રિય પદાર્થો મળતા નથી.	કુદરતી ખાતર જમીનને ભરપૂર માત્રામાં સેન્દ્રિય પદાર્થો પૂરા પાડે છે.
4.	કૃત્રિમ ખાતરમાં વનસ્પતિ માટે જરૂરી પોષક દ્રવ્યો જેવા કે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.	કુદરતી ખાતરમાં વનસ્પતિ માટે જરૂરી પોષક દ્રવ્યો સાપેક્ષ રીતે ઓછી માત્રામાં હોય છે.

૬. સિંચાઈ એટલે શું ? પાણી બચાવતી સિંચાઈની બે પદ્ધતિઓનું વર્ણન કરો.

સિંચાઈ: નિયમિતપણે ખેતરમાં પાણી પૂરું પાડવાની ક્રિયાને સિંચાઈ કહે છે. સિંચાઈનો સમય અને માત્રા દરેક પાક, જમીન અને ઋતુ મુજબ જુદા-જુદા હોય છે.

પાણી બચાવતી સિંચાઈની પદ્ધતિઓ:

1. ફુવારા પદ્ધતિ (Sprinkler System): આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ અસમતલ ભૂમિ માટે થાય છે, જ્યાં પાણી પૂરતી માત્રામાં પ્રાપ્ય હોતું નથી. તેમાં કાટખૂણે રાખેલી પાઇપના ઉપરના છેડા પર ફરતી નોઝલો લગાડવામાં આવે છે. પંપની મદદથી પાણી મુખ્ય પાઇપમાં પહોંચાડવામાં આવે છે, ત્યારે તે નોઝલમાંથી બહાર નીકળીને વરસાદની જેમ છોડ પર પડે છે. આ પદ્ધતિ ઘાસવાળી જમીન અને કોફીના વાવેતર માટે ઉપયોગી છે.

2. ટપક પદ્ધતિ (Drip System): આ પદ્ધતિમાં પાણી ટીપે-ટીપે સીધું જ છોડના મૂળની નજીક પડે છે. આથી, તેને ટપક પદ્ધતિ કહે છે. આ પદ્ધતિ ફળાઉ વનસ્પતિઓ, બગીચા, અને વૃક્ષોને પાણી આપવા માટેની સર્વોત્તમ પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં પાણીનો બિલકુલ વ્યય થતો નથી અને તે પાણીની અછતવાળા વિસ્તારો માટે વરદાનરૂપ છે.

૭. જો ઘઉંને ખરીફ ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવે, તો શું થશે ? ચર્ચા કરો.

ઘઉં એ રવી પાક છે, જેને શિયાળાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવે છે. ઘઉંના પાકને ઉછેરવા માટે મધ્યમ તાપમાન અને લણણી સમયે તડકાની જરૂર હોય છે. જો ઘઉંને ખરીફ ઋતુમાં (વરસાદની ઋતુ) ઉગાડવામાં આવે, તો તેને વધારે માત્રામાં પાણી મળે છે જે તેના પાક માટે અનુકૂળ નથી. વધુ ભેજને કારણે ઘઉંના છોડને રોગ લાગી શકે છે અને પાકને નુકસાન થઈ શકે છે. આથી, ઘઉંનો પાક ખરીફ ઋતુમાં સફળતાપૂર્વક ઉગાડી શકાતો નથી અને તેનું ઉત્પાદન ખૂબ જ ઓછું અથવા નહિવત્ થશે.

૮. ખેતરમાં સતત પાક ઉગાડવાના લીધે જમીન પર કઈ અસર જણાશે ? સમજાવો.

ખેતરમાં સતત પાક ઉગાડવાથી જમીન પર નકારાત્મક અસર થાય છે. સતત પાક ઉગાડવાથી માટીમાં રહેલા પોષકતત્ત્વો ઓછા થઈ જાય છે. આ પોષકતત્ત્વો પાકની વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક છે. જ્યારે જમીનમાંથી પોષકતત્ત્વો ઓછાં થઈ જાય છે, ત્યારે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી જાય છે. આના કારણે પાક નબળા પડે છે અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે. આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે ખેડૂતોએ જમીનને પડતર રાખવી જોઈએ અથવા પાકની ફેરબદલી કરવી જોઈએ અને કુદરતી કે કૃત્રિમ ખાતર ઉમેરવું જોઈએ.

૯. નીંદણ એટલે શું ? આપણે તેનું નિયંત્રણ કેવી રીતે કરી શકીએ છીએ ?

ખેતરમાં મુખ્ય પાક સાથે કુદરતી રીતે ઊગી નીકળતા અનૈચ્છિક/બિનજરૂરી છોડને નીંદણ કહે છે. નીંદણને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને નીંદામણ કહે છે. નીંદણ આવશ્યક છે કારણ કે તે પાક સાથે પાણી, પોષકદ્રવ્યો, જગ્યા અને પ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરી પાકની વૃદ્ધિ પર અસર કરે છે. નીંદણને નિયંત્રિત કરવા માટે ખેડૂતો અનેક પદ્ધતિઓ અપનાવે છે.

તેનું નિયંત્રણ કરવાની રીતો:

પાક ઉગાડતા પહેલાં ખેતરમાં ખેડાણ દ્વારા નીંદણને જડમૂળથી દૂર કરી શકાય છે.
નીંદણમાં પુષ્પ ઉદ્ભવે તે પહેલાં જમીન નજીકથી હાથ વડે કે ખૂરપીની મદદથી તેને કાપી કે ઉખાડી શકાય છે.
નીંદણનાશક રસાયણો જેવા કે 2,4-Dનો છંટકાવ કરીને નીંદણને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

૧૦. નીચે આપેલાં બૉક્સને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો જેથી શેરડીના ઉત્પાદન માટેનું ક્રમદર્શી રેખાચિત્ર તૈયાર થઈ જાય :

૧૧. નીચે આપેલા સંકેતોની મદદથી આપેલો શબ્દ કોયડો તેનાં અંગ્રેજી નામ વડે પૂર્ણ કરો :

ઊભી ચાવી :

1. IRRIGATION

2. STORAGE

5. CROP

આડી ચાવી :

3. HARVESTER

4. GRAM

6. WINNOWING

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

૧. જમીનમાં કેટલાંક બીજ વાવો તથા તેને ટપક પદ્ધતિ દ્વારા પાણી સીંચો. દરરોજ તેનું અવલોકન કરો : (i) તમે વિચારો કે શું તેનાથી પાણીની બચત થશે ? (ii) બીજમાં થતાં ફેરફારનું અવલોકન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં બીજને ટપક પદ્ધતિથી પાણી આપીને તેનું અવલોકન કરવાનું છે. આ માટે એક કૂંડામાં માટી અને બીજ વાવી, તેના પર ટપક પદ્ધતિ ગોઠવવી. દરરોજ પાણી આપીને બીજના અંકુરણ અને છોડની વૃદ્ધિનું અવલોકન નોંધવું. બીજા એક કૂંડામાં સામાન્ય પદ્ધતિથી પાણી આપીને તેની સરખામણી કરવી.

જવાબ:

(i) હા, ટપક પદ્ધતિથી પાણીની બચત થશે, કારણ કે આ પદ્ધતિમાં પાણી સીધું છોડના મૂળ સુધી પહોંચે છે, જેથી બાષ્પીભવનથી પાણીનો વ્યય થતો નથી.

(ii) બીજમાં થતા ફેરફારોમાં પ્રથમ બીજ ફૂલીને ફાટશે, તેમાંથી નાનો પ્રાંકુર બહાર આવશે, અને ધીમે-ધીમે છોડનો વિકાસ થશે. આ પ્રક્રિયાને અંકુરણ કહેવાય છે. છોડના પાંદડા, દાંડી અને મૂળનો વિકાસ નોંધવો.

૨. વિવિધ પ્રકારના બીજને એકત્રિત કરો અને તેમને નાની કોથળીઓમાં રાખો. તેમને લેબલ કરો. આ કોથળીઓને સૂકવેલી વનસ્પતિઓના સંગ્રહ (હર્બેરિયમ) માટેની ફાઈલમાં લગાવીને નામ નિર્દેશિત કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિવિધ પાકોના બીજ એકત્ર કરવાના છે. તેમને નાની પારદર્શક કોથળીઓમાં ભરીને તેના પર પાકનું નામ, ઋતુ, અને અન્ય જરૂરી માહિતીનું લેબલ લગાડવું. આ કોથળીઓને એક હર્બેરિયમ ફાઈલ અથવા નોટબુકમાં ચોંટાડીને તેનો સંગ્રહ કરવો.

૩. ખેતીવાડીને લગતા કોઈ નવા મશીનના ચિત્રો એકત્રિત કરો તથા તેને ફાઈલમાં ચોંટાડો તેમના નામ અને ઉપયોગો લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વર્તમાન સમયમાં ખેતીમાં વપરાતા આધુનિક યંત્રો, જેવા કે ટ્રેક્ટર, કલ્ટિવેટર, સીડ ડ્રિલ, હાર્વેસ્ટર, કમ્બાઈન મશીન, અને થ્રેશરના ચિત્રો એકત્રિત કરવા. આ ચિત્રોને ફાઈલમાં ચોંટાડીને દરેક મશીનનું નામ અને ખેતીમાં તેના ઉપયોગ વિશે લખવું.

૪. પ્રોજેક્ટ કાર્ય: તમારી નજીકના ખેતર, નર્સરી અથવા બગીચાની મુલાકાત કરો તથા નીચે આપેલ જાણકારી પ્રાપ્ત કરો. (i) બીજ પસંદગીનું મહત્ત્વ (ii) સિંચાઈની પદ્ધતિ (iii) અત્યંત ઠંડી અને અત્યંત ગરમીની છોડ પર અસર (iv) સતત વરસાદની છોડ પર અસર (v) ઉપયોગમાં આવતા કૃત્રિમ ખાતર / કુદરતી ખાતર.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ માટે નજીકના ખેતરની મુલાકાત ગોઠવવી. ખેડૂત અથવા માળી સાથે વાતચીત કરીને ઉપરોક્ત મુદ્દાઓ પર માહિતી મેળવવી. જેમ કે, તેઓ કયા બીજ પસંદ કરે છે અને શા માટે, સિંચાઈ માટે કઈ પદ્ધતિ વાપરે છે, હવામાનની છોડ પર શું અસર થાય છે, અને કયા ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે. આ માહિતીને નોટબુકમાં નોંધવી અને પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ તૈયાર કરવો.

02 સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ 20 પ્રશ્નો

1. ખાલી જગ્યા પૂર્ણ કરો :

1. સૂક્ષ્મજીવો ............. ની મદદથી જોઈ શકાય છે.

માઈક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર)

2. નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી ............. નું સ્થાપન સીધે સીધું જ કરે છે, જેનાથી ભૂમિની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.

નાઇટ્રોજન

3. આલ્કોહોલનું ઉત્પાદન ............. ની મદદથી કરવામાં આવે છે.

યીસ્ટ

4. કૉલેરા ............. દ્વારા થાય છે.

બૅક્ટેરિયા

2. સાચા ઉત્તરોને પસંદ કરો :

1. યીસ્ટનો ઉપયોગ નીચેનામાંથી કોના ઉત્પાદનમાં થાય છે ?

આલ્કોહોલ

2. નીચેનામાંથી કયું એન્ટિબાયોટિક્સ છે ?

સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન

3. મેલેરિયા થવા માટે જવાબદાર પ્રજીવનું વાહક ............. છે.

માદા એનોફિલિસ મચ્છર

4. ચેપીરોગોનું મુખ્ય વાહક ............. છે.

માખી

5. બ્રેડ અથવા ઈડલીની કણક ફૂલવાનું કારણ ............. છે.

યીસ્ટ કોષોની વૃદ્ધિ

3. કૉલમ-Aમાં આપેલાં સજીવોને કૉલમ-Bમાં આપેલાં તેમનાં કાર્યો સાથે જોડો :

કૉલમ - A	કૉલમ - B
(i) બૅક્ટેરિયા	(e) કૉલેરા કારક
(ii) રાઈઝોબિયમ	(a) નાઇટ્રોજન સ્થાપન
(iii) લેક્ટોબેસિલસ	(b) દહીં જમાવવું
(iv) યીસ્ટ	(c) બ્રેડનું બેકિંગ
(v) પ્રજીવ	(d) મેલેરિયા કારક
(vi) વાઈરસ	(f) AIDS કારક

4. શું સૂક્ષ્મજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાય છે ? જો ના, તો તે કેવી રીતે જોવામાં આવે છે ?

ના, સૂક્ષ્મજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી. તે એટલા નાના હોય છે કે તેમને જોવા માટે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર (માઇક્રોસ્કોપ)નો ઉપયોગ કરવો પડે છે. જોકે, બ્રેડ પર ઉગવાવાળી ફૂગ જેવા કેટલાક સૂક્ષ્મજીવોને બિલોરી કાચની મદદથી જોઈ શકાય છે.

5. સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય સમૂહ કયા કયા છે ?

સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય ચાર સમૂહ છે:

બૅક્ટેરિયા
ફૂગ
પ્રજીવ
લીલ

6. વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરતાં સૂક્ષ્મજીવોનું નામ જણાવો.

રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા અને નીલહરિત લીલ જેવા સૂક્ષ્મજીવો વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરે છે.

7. આપણા જીવનમાં સૂક્ષ્મજીવોની ઉપયોગિતા વિશે 10 વાક્યો લખો.

સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ દહીં, બ્રેડ અને કેક બનાવવા માટે થાય છે.
લેક્ટોબેસિલસ નામના બૅક્ટેરિયા દૂધને દહીંમાં ફેરવે છે.
યીસ્ટનો ઉપયોગ બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ અને કેક બનાવવાના ઉદ્યોગમાં થાય છે.
સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ મોટા પાયા પર આલ્કોહોલ, દારૂ તેમજ એસિટિક એસિડ બનાવવા માટે થાય છે.
કેટલાક બૅક્ટેરિયા પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખવા માટે કાર્બનિક કચરાનું વિઘટન કરે છે.
સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ ઔષધિઓ, ખાસ કરીને એન્ટિબાયોટિક્સ બનાવવા માટે થાય છે.
રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
પશુપાલનમાં પશુઓના આહારમાં એન્ટિબાયોટિકસ ભેળવીને સૂક્ષ્મજીવોનું સંક્રમણ રોકી શકાય છે.
પાણીમાં ઓગળેલા પોષકતત્ત્વોનું વહન વનસ્પતિના પ્રત્યેક ભાગમાં થાય છે.
શીતળા, કમળો, કોલેરા જેવા રોગો રસી દ્વારા અટકાવી શકાય છે.

8. સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા નુકસાન વિશે ટૂંકમાં નોંધ લખો.

સૂક્ષ્મજીવો અનેક રીતે હાનિકારક હોય છે. કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો મનુષ્ય, પ્રાણીઓ, અને વનસ્પતિઓમાં રોગો ઉત્પન્ન કરે છે. આવા સૂક્ષ્મજીવોને રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો કહે છે. મનુષ્યમાં થતા રોગો જેવા કે કૉલેરા, શરદી, ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ક્ષય) અને પોલિયો વાઈરસ દ્વારા થાય છે. પ્રાણીઓમાં એન્થ્રેક્સ અને ફૂટ-માઉથ ડિસીઝ જેવા રોગો થાય છે. વનસ્પતિઓમાં લીંબુના બળિયા અને ઘઉંનો અંગારિયો જેવા રોગો પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો ખોરાકને દૂષિત કરે છે, જેને ખાવાથી ફૂડ પોઈઝનિંગ થઈ શકે છે, જે ગંભીર બીમારી અથવા મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.

9. એન્ટિબાયોટિક્સ એટલે શું? એન્ટિબાયોટિક્સનું સેવન કરતી વખતે કઈ સાવધાની રાખવી જોઈએ ?

એન્ટિબાયોટિક્સ: એવાં ઔષધો જે બીમારી પેદા કરનારા સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવે છે તેને એન્ટિબાયોટિક્સ કહે છે. આ ઔષધોનો સ્ત્રોત સૂક્ષ્મજીવો છે. સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન, ટેટ્રાસાયક્લિન, અને એરિથ્રોમાઈસીન તેના ઉદાહરણો છે.

સાવધાની: એન્ટિબાયોટિક્સનું સેવન કરતી વખતે નીચેની સાવધાની રાખવી જોઈએ:

1. માન્ય ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ એન્ટિબાયોટિક્સ લેવી જોઈએ.

1. ખેતરમાંથી ચણા અથવા કઠોળનો છોડ મૂળ સાથે ઉખાડો તેના મૂળનું અવલોકન કરો. તમને મૂળ ઉપર કેટલાક સ્થાને ગોળ રચના જોવા મળશે જેને મૂળગંડિકા કહે છે. મૂળની આકૃતિ દોરી તેમાં મૂળગંડિકા દર્શાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિનો છોડ, જેમ કે ચણાનો, મૂળ સાથે ઉખાડીને તેનું અવલોકન કરવું. તેના મૂળ પર ગોળાકાર ગાંઠ જેવી રચનાઓ જોવા મળશે, જેને મૂળગંડિકા કહે છે. આ મૂળગંડિકાઓમાં રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા રહેલા હોય છે, જે નાઇટ્રોજન સ્થાપનનું કાર્ય કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ મૂળની આકૃતિ દોરીને તેમાં મૂળગંડિકા દર્શાવવી.

2. જામ અને જેલીની બોટલો પરથી લેબલ એકત્રિત કરો. તેની ઉપર છાપેલી સામગ્રીના નામની યાદી બનાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ માટે, બજારમાંથી જામ અને જેલીની બોટલોનાં લેબલ એકત્ર કરવા. તેના પર છાપવામાં આવેલી સામગ્રીની યાદી બનાવવી. આ યાદીમાં ફળનો પલ્પ, ખાંડ, સાઇટ્રિક એસિડ, અને સોડિયમ બેન્ઝોએટ કે સોડિયમ મેટાબાયસલ્ફાઇટ જેવા જાળવણીકારક પદાર્થો જોવા મળશે.

3. ડૉક્ટરની મુલાકાત લો. તપાસ કરો કે એન્ટિબાયોટિક્સનો વધારે ઉપયોગ કેમ ન કરવો જોઈએ. તેનો સંક્ષિપ્તમાં અહેવાલ તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: નજીકના ડૉક્ટરની મુલાકાત લઈને તેમની પાસેથી એન્ટિબાયોટિક્સના વધુ પડતા ઉપયોગથી થતી આડઅસરો વિશે માહિતી મેળવવી. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ, એન્ટિબાયોટિક્સનો વધુ પડતો ઉપયોગ શરીરમાં રહેલાં ઉપયોગી બૅક્ટેરિયાનો નાશ કરી શકે છે. ઉપરાંત, તે ભવિષ્યમાં જરૂર પડે ત્યારે ઓછી અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. આ માહિતીને આધારે સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરવો.

4. પ્રૉજેક્ટ : જરૂરિયાત-2 કસનળી, માર્કર પેન, શર્કરા, યીસ્ટ પાઉડર, 2 ફુગ્ગા અને ચૂનાનું પાણી. બે કસનળી લો. તેના પર A અને B નામનિર્દેશ કરો. કસનળી એક સ્ટેન્ડમાં રાખો તથા તેમાં ઉપરથી થોડી ખાલી રહે તેમ તેમાં પાણી ભરી લો. પ્રત્યેક કસનળીમાં 2 ચમચી શર્કરા નાંખો. કસનળી Bમાં એક ચમચી યીસ્ટ પાઉડર નાંખો. બે ફુગ્ગાને અપૂર્ણ ફુલાવીને પ્રત્યેક કસનળીના મુખ પર બાંધી દો. તેને હૂંફાળા સ્થાન પર મૂકો તથા સૂર્યપ્રકાશથી દૂર રાખો. ત્રણ-ચાર દિવસ સુધી દરરોજ તેનું અવલોકન કરો. તમારા અવલોકનને નોંધો અને તેની સમજૂતી માટે વિચારો. હવે એક અન્ય કસનળી લો. તેમાં 1/4 ભાગ ચૂનાનું પાણી ભરો. કસનળી B પરથી ફુગ્ગો એવી રીતે કાઢો કે ફુગ્ગામાંથી વાયુ બહાર ન નીકળી જાય. હવે તેને ચૂનાના પાણીથી ભરેલ કસનળીના મુખ પર લગાવી દો અને કસનળીને બરાબર હલાવો અને અવલોકન કરો તથા સમજૂતી આપો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ આથવણની પ્રક્રિયાને સમજવા માટે છે. કસનળી Bમાં યીસ્ટ અને ખાંડના મિશ્રણને કારણે આથવણની પ્રક્રિયા થશે. યીસ્ટ ઝડપથી પ્રજનન કરીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરશે, જેનાથી ફુગ્ગો ફૂલશે. કસનળી Aમાં યીસ્ટ ન હોવાથી કોઈ પ્રક્રિયા થશે નહીં. જ્યારે કસનળી Bના ફુગ્ગામાંથી વાયુ ચૂનાના પાણીમાં પસાર કરવામાં આવશે, ત્યારે ચૂનાનું પાણી દૂધિયું બની જશે, જે કાર્બન ડાયૉક્સાઇડની હાજરી સાબિત કરશે. આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે યીસ્ટ શર્કરાનું આલ્કોહોલ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં રૂપાંતરણ કરે છે.

03 કોલસો અને પેટ્રોલિયમ 18 પ્રશ્નો

૧. CNG અને LPGને બળતણ તરીકે વાપરવામાં શું ફાયદા છે ?

CNG (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ) અને LPG (પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ)ને બળતણ તરીકે વાપરવાના ફાયદા:

તેઓ સ્વચ્છ બળતણ છે અને ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
તેને પાઇપલાઇન દ્વારા સરળતાથી ઘર કે કારખાનામાં પહોંચાડી શકાય છે.
CNGનો ઉપયોગ વાહનવ્યવહારના બળતણ તરીકે થાય છે, જે પર્યાવરણ માટે સારો છે.
તેનો ઉપયોગ વિદ્યુત ઉત્પાદન માટે પણ થાય છે.
LPGનો ઉપયોગ ઘર અને ઉદ્યોગો માટે બળતણ તરીકે થાય છે.

૨. રોડને સમતલ કરવા માટે વપરાતી પેટ્રોલિયમની પેદાશનું નામ જણાવો.

રોડને સમતલ કરવા માટે વપરાતી પેટ્રોલિયમની પેદાશનું નામ બિટુમીન છે.

૩. મૃત વનસ્પતિમાંથી કોલસો કઈ રીતે બને છે તે વર્ણવો. આ પ્રક્રિયાને કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?

લગભગ 300 મિલિયન વર્ષ પહેલાં, પૃથ્વી પર નીચાણવાળા ભેજયુક્ત વિસ્તારોમાં ગીચ જંગલો હતા. પૂર જેવી કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનની નીચે દટાઈ ગયા. તેમની ઉપર માટી જમા થવાથી તેઓ દબાણમાં આવ્યા અને ઊંડે ને ઊંડે જવાને કારણે તાપમાનમાં વધારો થયો. ઊંચા દબાણ અને તાપમાનને કારણે મૃત વનસ્પતિઓ ધીરે-ધીરે કોલસામાં ફેરવાઈ ગઈ.

આ પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઈઝેશન કહેવામાં આવે છે.

૪. ખાલી જગ્યા પૂરો:

1. અશ્મિ બળતણ ............. અને ............. હોય છે.

કોલસો, પેટ્રોલિયમ

2. પેટ્રોલિયમમાંથી વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને ............. કહે છે.

શુદ્ધીકરણ (refining)

3. ............. એ વાહન માટે સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે.

CNG (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ)

૫. નીચેનાં વિધાનોમાં ખરા માટે T પર અને ખોટા માટે F પર કરો :

1. અશ્મિ બળતણને પ્રયોગશાળામાં બનાવી શકાય છે.

2. CNG એ પેટ્રોલ કરતાં વધારે પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે.

3. કોક કાર્બનનું લગભગ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે.

4. કોલટાર વિવિધ પદાર્થોનું મિશ્રણ છે.

5. કેરોસીન અશ્મિ બળતણ નથી.

૬. શા માટે અશ્મિ બળતણ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધન છે તે સમજાવો.

અશ્મિ બળતણ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધન છે કારણ કે તે સજીવોના મૃતદેહોના અવશેષોમાંથી બને છે. આ બળતણોના નિર્માણમાં લાખો વર્ષો લાગે છે. બીજી બાજુ, આ સંસાધનોનો જાણીતો જથ્થો ફક્ત થોડી સદીઓ સુધી ચાલે તેમ છે. તેથી, માનવ વપરાશના દરની તુલનામાં તેમનું નિર્માણ ખૂબ જ ધીમું હોવાથી તે ખૂટી જાય તેવા સંસાધનો છે.

૭. કોકની લાક્ષણિકતાઓ અને ઉપયોગો વર્ણવો.

લાક્ષણિકતાઓ: કોક સખત, છિદ્રાળુ અને કાળા રંગનો પદાર્થ છે. તે કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે.

ઉપયોગો: કોકનો ઉપયોગ સ્ટીલના ઉત્પાદનમાં અને ઘણી ધાતુઓના નિષ્કર્ષણ (extraction) માટે થાય છે.

૮. પેટ્રોલિયમની બનાવટ પ્રક્રિયા સમજાવો.

પેટ્રોલિયમ સમુદ્રમાં રહેતાં સજીવો દ્વારા બન્યું હતું. આ જીવો મૃત્યુ પામ્યા બાદ તેમના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે બેસી ગયા અને રેતી તથા માટીના સ્તરોથી ઢંકાતા ગયા. લાખો વર્ષ પછી, હવાની ગેરહાજરીમાં તથા ઊંચા તાપમાન અને દબાણને કારણે આ મૃતજીવો ધીમે ધીમે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાં ફેરવાયા.

૯. નીચેનું કોષ્ટક ભારતમાં 1991 – 1997 સુધીમાં ભારતની કુલ પાવર/ઊર્જા તંગી દર્શાવે છે. આ માહિતીને આલેખ સ્વરૂપે દર્શાવો. Y – અક્ષ ઉપર વર્ષ મુજબ તંગીની ટકાવારીને તથા X - અક્ષ ઉપર વર્ષને દર્શાવો :

આલેખની રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આલેખ સ્વરૂપે રજૂ કરવાનો છે. વિદ્યાર્થીએ આલેખ બનાવવા માટે નીચેના પગલાં ભરવા:

1. X-અક્ષ પર વર્ષ (1991 થી 1997) અને Y-અક્ષ પર તંગીની ટકાવારી (0 થી 12 સુધી) દર્શાવવી.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. ભારતનો રેખાંકિત નકશો મેળવો. જ્યાંથી કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદતી વાયુ મળી આવે છે તે સ્થળો દર્શાવો. જે સ્થળો પર પેટ્રોલિયમની રિફાઇનરી આવેલી હોય તે સ્થળો દર્શાવો.

રૂપરેખા: ભારતના રાજકીય નકશામાં કોલસા, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુના મુખ્ય ઉત્પાદક ક્ષેત્રોને અલગ અલગ સંકેતો દ્વારા દર્શાવવા. ઉદાહરણ તરીકે, કોલસા માટે ઝરિયા, ધનબાદ, અને બોકારો; પેટ્રોલિયમ માટે અસમમાં દિગ્બોઈ અને મુંબઈમાં બોમ્બે હાઈ; કુદરતી વાયુ માટે ત્રિપુરા, રાજસ્થાન, અને મહારાષ્ટ્ર દર્શાવવા. પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરીઓ, જેમ કે જામનગર, કોયલી, વગેરે, પણ નકશામાં દર્શાવવી.

2. તમારાં પડોશનાં પાંચ કુટુંબને પસંદ કરો. છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં તેમની ઊર્જાની વપરાશ (કોલસો, ગૅસ, વીજળી, પેટ્રોલ, કેરોસીન) વધી છે કે ઘટી તે વિશે પૂછપરછ કરો. તેમણે ઊર્જા સંરક્ષણ માટે લીધેલાં પગલાં વિશે પૂછપરછ કરો.

રૂપરેખા: પડોશના પાંચ કુટુંબની મુલાકાત લઈને એક સર્વેક્ષણ કરવું. તેમાં છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં તેમના ઊર્જા વપરાશ (ગેસ, વીજળી, પેટ્રોલ)માં થયેલ ફેરફાર અને તેના કારણો વિશે પૂછપરછ કરવી. ઊર્જા બચાવવા માટે તેમણે અપનાવેલ પગલાં, જેમ કે વીજળીના બચતનાં ઉપકરણો વાપરવા, પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો ઉપયોગ કરવો, વગેરે વિશે માહિતી મેળવવી. આ માહિતીને આધારે અહેવાલ તૈયાર કરવો.

3. ભારતનાં મુખ્ય તાપીય વિદ્યુત મથકોનાં સ્થાન શોધો. તેમનાં તે સ્થળોએ હોવાનાં શું કારણો હશે ?

રૂપરેખા: ભારતના નકશામાં મુખ્ય તાપીય વિદ્યુત મથકો જેવા કે વિંધ્યાચલ, મુન્દ્રા, સિમ્હાપુરી, કોરબા, વગેરેના સ્થાન શોધવા. આ મથકો કોલસાના ઉત્પાદક ક્ષેત્રો, જેમ કે ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, અને ઓડિશાની નજીક આવેલા છે. આનું કારણ એ છે કે તાપીય વિદ્યુત મથકોમાં કોલસાનો ઉપયોગ બળતણ તરીકે થાય છે. કોલસાને દૂરના સ્થળોએ વહન કરવાનો ખર્ચ વધારે હોય છે, તેથી આવા મથકો કાચા માલના સ્ત્રોત નજીક સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેથી પરિવહન ખર્ચ ઓછો થાય.

04 દહન અને જ્યોત 22 પ્રશ્નો

૧. જે શરતો હેઠળ દહન થઈ શકે છે, તેની યાદી બનાવો.

દહન થવા માટે મુખ્ય ત્રણ શરતો આવશ્યક છે:

બળતણ (દહનશીલ પદાર્થ)ની હાજરી.
હવા (ઑક્સિજન)નો પુરવઠો.
બળતણનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચવું.

૨. ખાલી જગ્યા પૂરો:

1. લાકડું અને કોલસાના દહનથી હવા ............. થાય છે.

પ્રદૂષિત

2. ............. એ ઘરમાં વપરાતું એક પ્રવાહી બળતણ છે.

કેરોસીન

3. બળતણ સળગે તે પહેલાં તેને તેનાં ............. સુધી ગરમ કરવું અનિવાર્ય છે.

જ્વલનબિંદુ

4. તેલથી લાગેલી આગને ............. વડે નિયંત્રણ કરી શકાય નહીં.

પાણી

૩. વાહનોમાં CNG વાપરવાથી કઈ રીતે આપણા શહેરોમાં પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થયો છે, તે સમજાવો.

CNG (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ) એ ડીઝલ અને પેટ્રોલ કરતાં સ્વચ્છ બળતણ છે. તેના દહનથી ખૂબ જ ઓછા પ્રમાણમાં હાનિકારક પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી વાતાવરણમાં થતા પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થયો છે. આના કારણે શહેરોમાં હવા વધુ શુદ્ધ બની છે અને શ્વાસ સંબંધિત રોગોનું જોખમ પણ ઓછું થયું છે.

૪. બળતણ તરીકે LPG અને લાકડાની સરખામણી કરો.

LPG એ લાકડા કરતાં ઘરવપરાશ માટે વધુ સારું બળતણ છે.

LPG:

તેનું કેલરી મૂલ્ય ઊંચું છે (55000 kJ/kg).
તેના દહનથી ધુમાડો થતો નથી અને તે હાનિકારક અવશેષો છોડતું નથી.
તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે અને તેનું સ્થાનાંતર કરવું પણ સહેલું છે.
તે સ્વચ્છ બળતણ છે.

લાકડું:

તેનું કેલરી મૂલ્ય ઓછું છે (17000-22000 kJ/kg).
તેના દહનથી ખૂબ જ ધુમાડો થાય છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.
લાકડાં મેળવવા માટે વૃક્ષો કાપવા પડે છે, જેનાથી વનનાબૂદી થાય છે.

૫. કારણો આપો :

1. વિદ્યુતના ઉપકરણો સાથે સંકળાયેલી આગને નિયંત્રિત કરવા પાણી વપરાતું નથી.

પાણી વિદ્યુતનું વહન કરે છે, તેથી જો વિદ્યુતનાં ઉપકરણોમાં આગ લાગે ત્યારે પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો આગ ઓલવવાનો પ્રયત્ન કરનાર વ્યક્તિને વિદ્યુતનો આંચકો લાગી શકે છે અને નુકસાન થઈ શકે છે.

2. લાકડા કરતાં LPG એ ઘરવપરાશનું વધુ સારું બળતણ છે.

LPG એ લાકડા કરતાં સારું બળતણ છે કારણ કે તેનું કેલરી મૂલ્ય ખૂબ ઊંચું છે અને તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે. તેના દહનથી કોઈ ધુમાડો થતો નથી, જે લાકડાથી થતા ધુમાડા જેવી શ્વાસ સંબંધી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરતો નથી. આ ઉપરાંત, LPGના ઉપયોગથી વનનાબૂદી પણ અટકે છે.

3. કાગળ પોતે સરળતાથી આગ પકડી લે છે, પરંતુ ઍલ્યુમિનિયમનાં પાઇપ ફરતે વીંટાળેલો કાગળનો ટુકડો જલદીથી સળગતો નથી. – સમજાવો.

દહન માટે પદાર્થને તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચવું જરૂરી હોય છે. ઍલ્યુમિનિયમ પાઇપ ફરતે વીંટાળેલા કાગળને આપવામાં આવતી ઉષ્મા પાઇપ દ્વારા વહન થઈ જાય છે, જેના કારણે કાગળનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુથી નીચે જ રહે છે. તેથી, કાગળનો ટુકડો સળગતો નથી.

૬. મીણબત્તીની જ્યોતની નામનિર્દેશવાળી આકૃતિ દોરો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આકૃતિ 4.13 જેવો હોવો જોઈએ. આકૃતિમાં મીણબત્તીની જ્યોતનાં ત્રણ મુખ્ય ભાગો દર્શાવવા:

સંપૂર્ણ દહનવાળો સૌથી બહારનો વિસ્તાર (ભૂરો) - સૌથી ગરમ ભાગ.
અપૂર્ણ દહનવાળો મધ્યનો વિસ્તાર (પીળો) - મધ્યમ ગરમ ભાગ.
દહન ન થયેલાં મીણની વરાળવાળો સૌથી અંદરનો વિસ્તાર (કાળો) - સૌથી ઓછો ગરમ ભાગ.

૭. બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવા માટેનો એકમ જણાવો.

બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવા માટેનો એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિગ્રા (kJ/kg) છે.

૮. CO2 કઈ રીતે આગને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાય છે, તે સમજાવો.

કાર્બન ડાયોક્સાઈડ CO2 એ આગને નિયંત્રિત કરવા માટે ઉત્તમ અગ્નિશામક છે. તે ઓક્સિજન કરતાં ભારે હોવાથી આગને ધાબળાની જેમ લપેટી લે છે, જેનાથી બળતણ અને ઓક્સિજન વચ્ચેનો સંપર્ક કપાઈ જાય છે અને આગ નિયંત્રણમાં આવે છે. આ ઉપરાંત, જ્યારે તેને નળાકારમાંથી છોડવામાં આવે છે, ત્યારે તે કદમાં વિસ્તરીને ઠંડો થાય છે, જેનાથી બળતણનું તાપમાન પણ નીચું આવે છે.

૯. લીલાં પાંદડાંનાં ઢગલાને સળગાવવો અઘરો છે, પરંતુ સૂકા પાંદડાં સરળતાથી આગ પકડી લે છે. – સમજાવો.

કોઈ પણ પદાર્થને સળગવા માટે તેનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચવું જરૂરી છે. લીલાં પાંદડાંમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. જ્યારે તેને સળગાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પાણી બાષ્પીભવન થઈ જાય છે, જે ગરમીનું શોષણ કરે છે. આનાથી પાંદડાંનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુથી નીચે જ રહે છે, તેથી તેને સળગાવવું અઘરું છે. જ્યારે સૂકાં પાંદડાંમાં ભેજ ઓછો હોવાથી તેનું તાપમાન ઝડપથી જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચી જાય છે અને તે સરળતાથી આગ પકડી લે છે.

૧૦. સોનું અને ચાંદી પીગાળવા માટે સોની મીણબત્તીની જ્યોતના કયા વિસ્તારનો ઉપયોગ કરે છે અને શા માટે ?

સોનું અને ચાંદી પીગાળવા માટે સોની મીણબત્તીની જ્યોતના સૌથી બહારના બિનપ્રકાશિત ભાગનો ઉપયોગ કરે છે. આ ભાગનું તાપમાન સૌથી ઊંચું હોય છે, કારણ કે ત્યાં ઓક્સિજનનો પુરવઠો પૂરતો મળવાથી સંપૂર્ણ દહન થાય છે. આથી, સોની ધાતુઓને ઝડપથી પીગાળી શકે છે.

૧૧. એક પ્રયોગમાં 4.5 કિગ્રા બળતણનું સંપૂર્ણ દહન કરવામાં આવ્યું. તેમાંથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા 180,000 kJ નોંધાઈ. બળતણનું કેલરી મૂલ્ય શોધો.

કેલરી મૂલ્ય = (ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા) / (બળતણનો જથ્થો)

કેલરી મૂલ્ય = 180,000 kJ / 4.5 kg = 40,000 kJ/kg.

તેથી, બળતણનું કેલરી મૂલ્ય 40,000 kJ/kg છે.

૧૨. શું કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન કહી શકાય ? – ચર્ચા કરો.

કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન કહી શકાય નહીં. દહન એ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પદાર્થ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઊર્જા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા પણ ઓક્સિજનની હાજરીમાં થાય છે, પરંતુ તે ખૂબ જ ધીમી પ્રક્રિયા છે અને તેમાં ગરમી કે પ્રકાશ ઉત્પન્ન થતા નથી. આથી, કાટ લાગવું એ દહન નથી.

૧૩. આબિદા અને રમેશ એક પ્રયોગ કરી રહ્યા હતાં. જેમાં પાણીને બીકરમાં ગરમ કરવાનું હતું. આબિદાએ બીકરને વાટની નજીક મીણબત્તીની જ્યોતનાં પીળા ભાગમાં રાખ્યું. રમેશે બીકરને જ્યોતનાં સૌથી બહારનાં ભાગમાં રાખ્યું. કોનું પાણી ઓછા સમયમાં ગરમ થઈ જશે ?

રમેશનું પાણી ઓછા સમયમાં ગરમ થશે. મીણબત્તીની જ્યોતનો સૌથી બહારનો ભાગ (ભૂરો ભાગ) સૌથી ગરમ હોય છે, કારણ કે ત્યાં સંપૂર્ણ દહન થાય છે. જ્યારે પીળો ભાગ મધ્યમ ગરમ હોય છે કારણ કે ત્યાં અપૂર્ણ દહન થાય છે. આથી, રમેશનું બીકર જે સૌથી ગરમ ભાગમાં હતું તેનું પાણી આબિદાના બીકર કરતાં ઝડપથી ગરમ થશે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. તમારા વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ હોય તેવા જુદા જુદા બળતણનું સર્વેક્ષણ કરો. તેમની પ્રતિ કિલોગ્રામ કિંમત શોધી કાઢો તથા એક ચાર્ટ પર કોષ્ટક બનાવી વિવિધ બળતણમાંથી પ્રતિ 1 રૂપિયામાં કેટલાં KJ ઊર્જા મળે છે તે દર્શાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, સ્થાનિક બજારમાંથી વિવિધ બળતણ (જેમ કે LPG, કેરોસીન, લાકડું)ના ભાવ પ્રતિ કિલોગ્રામના ધોરણે મેળવવા. કોષ્ટક 4.4માં આપેલ તેમના કેલરી મૂલ્યનો ઉપયોગ કરીને, 1 રૂપિયામાં કેટલા kJ ઊર્જા મળે છે તેની ગણતરી કરવી. આ ગણતરીને એક ચાર્ટ સ્વરૂપે રજૂ કરવી.

2. તમારી શાળામાં, નજીકની દુકાન કે કારખાનામાં ઉપલબ્ધ હોય તેવા અિિગ્નશામકોની સંખ્યા, પ્રકાર અને સ્થાન શોધો. આગ સામે લડવા માટેની આ સંસ્થાઓની તૈયારીઓ વિશે સંક્ષિપ્ત અહેવાલ લખો.

રૂપરેખા: શાળા, દુકાન, કે કારખાનાની મુલાકાત લઈ ત્યાં કયા પ્રકારના અગ્નિશામક (પાણી, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, ફોમ, વગેરે) ઉપલબ્ધ છે તેની નોંધ કરવી. તેમની સંખ્યા, સ્થાન, અને તેને વાપરવાની પદ્ધતિ વિશે માહિતી મેળવવી. આગ લાગે ત્યારે તેને કાબૂમાં લેવા માટેની આ સંસ્થાઓની તૈયારીઓ વિશે એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ લખવો.

3. તમારા વિસ્તારનાં 100 ઘરનું સર્વેક્ષણ (survey) કરો. બળતણ તરીકે LPG, કેરોસીન, લાકડું કે છાણાં વાપરતા હોય તેવા ઘરની ટકાવારી જાણો. ઘરે LPGનો ઉપયોગ કરતા હોય તેવા લોકો સાથે વાત કરો. LPGનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેઓ કઈ સાવધાની વર્તે છે તે જાણો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં 100 ઘરોનો સર્વે કરીને તેઓ કયા પ્રકારનું બળતણ વાપરે છે તેની ટકાવારી શોધવી. LPG વાપરતા પરિવારો સાથે વાત કરીને સિલિન્ડરનું નિયમિત નિરીક્ષણ, રેગ્યુલેટર બંધ કરવું, અને લીક થાય ત્યારે લેવાતી સાવધાનીઓ વિશે માહિતી મેળવવી. આ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને અહેવાલ તૈયાર કરવો.

4. અગ્નિશામકનું મોડેલ બનાવો. બેકિંગ સોડાથી ભરેલી નાની ડિશમાં એક નાની મીણબત્તી અને એક થોડી મોટી મીણબત્તી રાખો. એક મોટા પાત્ર(બાઉલ)માં તળિયે આ ડિશને મૂકો. બંને મીણબત્તી સળગાવો. ત્યારબાદ બેકિંગ સોડાવાળી ડિશમાં વિનેગર રેડો. કાળજીપૂર્વક કામ કરો. મીણબત્તીઓ પર વિનેગર ન રેડો. ફીણયુક્ત (foaming) પ્રક્રિયાને નિહાળો. મીણબત્તીઓનું શું થાય છે? શા માટે ? કયા ક્રમમાં ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં બેકિંગ સોડા (સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ) અને વિનેગર (એસેટિક એસિડ) વચ્ચેની પ્રક્રિયા દ્વારા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ($CO_{2}$) વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ વાયુ ઓક્સિજન કરતાં ભારે હોવાથી તે બાઉલમાં ભરાઈ જશે અને મીણબત્તીઓને બુઝાવી દેશે. જે મીણબત્તી નાની હશે તે પહેલાં બુઝાઈ જશે અને પછી મોટી મીણબત્તી બુઝાશે, કારણ કે નાની મીણબત્તીના સંપર્કમાં $CO_{2}$ વાયુ ઝડપથી આવશે.

05 વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ 35 પ્રશ્નો

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

1. એવું ક્ષેત્ર કે જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસમાં સુરક્ષિત હોય છે. તેને ............. કહેવાય છે.

અભયારણ્ય

2. કોઈ નિશ્ચિત સ્થાને જોવા મળતી જાતિને ............. કહે છે.

સ્થાનિક જાતિ (endemic species)

3. પ્રવાસી પક્ષીઓ દૂરનાં વિસ્તારોમાંથી ............. પરિવર્તનના કારણે ઊડીને આવે છે.

વાતાવરણીય

2. નીચેનાનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો :

1. વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર

વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય	જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર
1. અહીં પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસને કોઈપણ ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. 2. પ્રાણીઓનો શિકાર અને તેમને પકડવા પર સખ્ત પ્રતિબંધ હોય છે. 3. અહીં રહેતા લોકોને પશુધન માટે ચારો, ઔષધીય વનસ્પતિ અને બળતણ માટે લાકડાં એકઠા કરવાની પરવાનગી હોય છે.	1. આ વન્ય સજીવો, વનસ્પતિઓ, અને પ્રાણીઓ ઉપરાંત તે વિસ્તારમાં રહેતા આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટેનો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર છે. 2. અહીં જૈવ વિવિધતા અને સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવાનો ઉદ્દેશ્ય હોય છે. 3. તે એક મોટો વિસ્તાર છે જેમાં અન્ય સુરક્ષિત વિસ્તારો પણ સમાવિષ્ટ હોઈ શકે છે.

1. અહીં પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસને કોઈપણ ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.

2. પ્રાણીઓનો શિકાર અને તેમને પકડવા પર સખ્ત પ્રતિબંધ હોય છે.

3. અહીં રહેતા લોકોને પશુધન માટે ચારો, ઔષધીય વનસ્પતિ અને બળતણ માટે લાકડાં એકઠા કરવાની પરવાનગી હોય છે.

1. આ વન્ય સજીવો, વનસ્પતિઓ, અને પ્રાણીઓ ઉપરાંત તે વિસ્તારમાં રહેતા આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટેનો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર છે.

2. અહીં જૈવ વિવિધતા અને સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવાનો ઉદ્દેશ્ય હોય છે.

3. તે એક મોટો વિસ્તાર છે જેમાં અન્ય સુરક્ષિત વિસ્તારો પણ સમાવિષ્ટ હોઈ શકે છે.

2. પ્રાણી સંગ્રહાલય અને વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય

પ્રાણી સંગ્રહાલય	વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય
1. આ એક કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન છે. 2. પ્રાણીઓને માનવ દ્વારા કેદમાં રાખવામાં આવે છે. 3. પ્રાણીઓ અહીં કુદરતી વાતાવરણમાં રહી શકતા નથી. 4. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને મનોરંજન અને જ્ઞાન આપવાનો હોય છે.	1. આ પ્રાણીઓ માટેનો કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. 2. પ્રાણીઓ મુક્તપણે અને કુદરતી વાતાવરણમાં રહી શકે છે. 3. અહીં તેમને કોઈપણ પ્રકારની ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. 4. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ કરવાનો હોય છે.

1. આ એક કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન છે.

2. પ્રાણીઓને માનવ દ્વારા કેદમાં રાખવામાં આવે છે.

3. પ્રાણીઓ અહીં કુદરતી વાતાવરણમાં રહી શકતા નથી.

4. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને મનોરંજન અને જ્ઞાન આપવાનો હોય છે.

1. આ પ્રાણીઓ માટેનો કુદરતી નિવાસસ્થાન છે.

2. પ્રાણીઓ મુક્તપણે અને કુદરતી વાતાવરણમાં રહી શકે છે.

3. અહીં તેમને કોઈપણ પ્રકારની ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.

4. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ કરવાનો હોય છે.

3. નાશઃપ્રાય જાતિ અને લુપ્ત જાતિ

નાશઃપ્રાય જાતિ	લુપ્ત જાતિ
1. આ એવી જાતિઓ છે જેની સંખ્યા એક નિર્ધારિત સીમાથી ઓછી થઈ ગઈ છે. 2. તેમના લુપ્ત થવાની સંભાવના રહેલી છે. 3. તેના ઉદાહરણોમાં વાઘ, કાળું હરણ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.	1. આ એવી જાતિઓ છે જે પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે. 2. તેઓ હવે જોવા મળતી નથી અને તેમનું અસ્તિત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. 3. તેનું ઉદાહરણ ડાયનાસોર છે.

1. આ એવી જાતિઓ છે જેની સંખ્યા એક નિર્ધારિત સીમાથી ઓછી થઈ ગઈ છે.

2. તેમના લુપ્ત થવાની સંભાવના રહેલી છે.

3. તેના ઉદાહરણોમાં વાઘ, કાળું હરણ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

1. આ એવી જાતિઓ છે જે પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે.

2. તેઓ હવે જોવા મળતી નથી અને તેમનું અસ્તિત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે.

3. તેનું ઉદાહરણ ડાયનાસોર છે.

4. વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ

વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora)	પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)
1. કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતી તમામ વનસ્પતિઓને વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે. 2. તે વિસ્તારના તમામ છોડ, વૃક્ષો અને ફૂલોનો સમાવેશ કરે છે. 3. ઉદાહરણ તરીકે, સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સાલ, સાગ, આંબો, અને જાંબુનાં વૃક્ષો.	1. કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતા તમામ પ્રાણીઓને પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે. 2. તે વિસ્તારના તમામ પક્ષીઓ, સરીસૃપ, જંતુઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ કરે છે. 3. ઉદાહરણ તરીકે, સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ચિંકારા, નીલગાય, દીપડો, અને વાઘ.

1. કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતી તમામ વનસ્પતિઓને વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે.

2. તે વિસ્તારના તમામ છોડ, વૃક્ષો અને ફૂલોનો સમાવેશ કરે છે.

3. ઉદાહરણ તરીકે, સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સાલ, સાગ, આંબો, અને જાંબુનાં વૃક્ષો.

1. કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતા તમામ પ્રાણીઓને પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે.

2. તે વિસ્તારના તમામ પક્ષીઓ, સરીસૃપ, જંતુઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ કરે છે.

3. ઉદાહરણ તરીકે, સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ચિંકારા, નીલગાય, દીપડો, અને વાઘ.

3. નીચે આપેલા મુદ્દા પર વનનાબૂદીની અસરો જણાવો :

1. વન્યપ્રાણીઓ

વનનાબૂદીને કારણે વન્યપ્રાણીઓ તેમના કુદરતી નિવાસ ગુમાવે છે. તેમના રહેઠાણનો નાશ થવાથી અને ખોરાકની તંગીના કારણે તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે. ઘણા પ્રાણીઓ નાશપ્રાયઃ બની રહ્યા છે.

2. પર્યાવરણ

વનનાબૂદીથી પૃથ્વી પરનું તાપમાન અને પ્રદૂષણ વધે છે. વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધી જાય છે, જેનાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે. ઉપરાંત, ભૂમિનું ધોવાણ વધે છે અને રણનિર્માણની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.

3. ગામડાં

વનનાબૂદીથી ભૂમિની જળધારણ ક્ષમતા ઘટે છે, જેથી પૂર અને દુષ્કાળની શક્યતા વધે છે, જે ગામડાંના લોકો માટે જોખમી છે. જંગલો પર આધારિત આદિવાસીઓ અને ગ્રામીણ લોકોને જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ, જેમ કે બળતણ, ઔષધિ, અને ખોરાક મળવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

4. શહેર

શહેરોમાં પણ વનનાબૂદીની પરોક્ષ અસરો જોવા મળે છે. વનનાબૂદીથી વાતાવરણનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે, જેનાથી શહેરી આબોહવા પર પણ અસર થાય છે. લાકડાં અને અન્ય વન-ઉત્પાદનોની તંગી સર્જાય છે, જે શહેરી ઉદ્યોગોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

5. પૃથ્વી

વનનાબૂદીથી પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો થાય છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે, જે જળચક્રને ખોરવીને દુષ્કાળ અને પૂર જેવી કુદરતી આફતો લાવે છે.

6. આવનારી પેઢી

જો વૃક્ષોની કાપણી ચાલુ રહેશે, તો આવનારી પેઢીને શુદ્ધ હવા, પાણી અને પર્યાવરણ મળશે નહીં. તેમને કુદરતી સંસાધનો અને જૈવ વિવિધતાની તંગીનો સામનો કરવો પડશે. તેમના માટે પૃથ્વી પરનું જીવન વધુ મુશ્કેલ બનશે.

4. શું થશે જો :

1. આપણે વૃક્ષો કાપતા રહીશું તો .

વૃક્ષો કાપતા રહેવાથી પર્યાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધશે, જેના કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ થશે. વરસાદમાં ઘટાડો થશે, ભૂમિનું ધોવાણ વધશે, અને રણનિર્માણની પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે.

2. કોઈ પ્રાણીનું નિવાસસ્થાન અડચણ રૂપ બને તો.

જો કોઈ પ્રાણીના નિવાસસ્થાનમાં ખલેલ પહોંચાડવામાં આવે તો તે પ્રાણીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાશે. તેઓ પોતાનું રહેઠાણ અને ખોરાક ગુમાવશે, જેના કારણે તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થશે અને તેઓ નાશપ્રાયઃ બની શકે છે.

3. ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવરિત થઈ જાય તો.

ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવરિત થઈ જાય તો તે ઓછું ફળદ્રુપ બને છે કારણ કે તેમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો ઓછા હોય છે. ધીમે ધીમે આ ભૂમિ રણમાં ફેરવાઈ શકે છે, જેને રણનિર્માણ કહે છે.

5. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો.

1. આપણે જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ ?

આપણે જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવું જોઈએ કારણ કે તે પૃથ્વી પરના સજીવો, તેમની વચ્ચેના આંતરસંબંધ, અને પર્યાવરણ સાથેના સંબંધને જાળવી રાખે છે. તે માનવજાતિના અસ્તિત્વ અને સુખાકારી માટે આવશ્યક છે. જૈવ વિવિધતા વિના પૃથ્વી પરનું નિવસનતંત્ર ખોરવાઈ જશે.

2. સુરક્ષિત જંગલો પણ વન્ય પ્રાણીઓ માટે સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી. શા કારણે ?

સુરક્ષિત જંગલો પણ સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી, કારણ કે તેની આસપાસના વિસ્તારમાં રહેતા લોકો તેનો અતિ ઉપયોગ કરીને જંગલને નષ્ટ કરી દે છે. આનાથી પ્રાણીઓનો કુદરતી નિવાસ નાશ પામે છે અને તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે.

3. કેટલાક આદિવાસીઓ જંગલ પર આધારિત છે. કઈ રીતે ?

કેટલાક આદિવાસીઓ તેમની મૂળભૂત જરૂરિયાતો માટે જંગલ પર આધાર રાખે છે. તેઓ જંગલમાંથી ખોરાક, ઔષધીય વનસ્પતિ, અને બળતણ માટે લાકડાં મેળવે છે. તેઓની પરંપરાગત જીવનશૈલી જંગલો સાથે સંકળાયેલી છે.

4. વનનાબૂદીનાં કારણો અને અસરો કયા છે ?

વનનાબૂદીના કારણોમાં ખેતીવાડી માટે જમીન મેળવવી, ઘર અને કારખાનાઓનું નિર્માણ કરવું, ફર્નિચર બનાવવા માટે લાકડાંનો ઉપયોગ, અને દાવાનળ જેવી કુદરતી આફતોનો સમાવેશ થાય છે. તેની અસરોમાં પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો, ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં ઘટાડો, અને પૂર તેમજ દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આફતોની સંભાવનામાં વધારો થાય છે.

5. રેડ ડેટા બુક એટલે શું?

રેડ ડેટા બુક એ એવું પુસ્તક છે જેમાં બધાં નાશપ્રાયઃ (endangered) પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો રેકોર્ડ રાખવામાં આવે છે. આ પુસ્તક એક સંસ્થા દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાળવવામાં આવે છે. ભારતમાં પણ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ માટેની અલગ રેડ ડેટા બુક જાળવવામાં આવે છે.

6. સ્થળાંતરણ શબ્દથી તમે શું સમજ્યા ?

સ્થળાંતરણ એટલે વાતાવરણીય બદલાવને કારણે પક્ષીઓ દ્વારા દરેક વર્ષે દૂરના વિસ્તારોમાંથી ચોક્કસ સમયે ઊડીને બીજા સ્થળે જવું. આ પક્ષીઓ ઈંડા મૂકવા માટે સ્થળાંતર કરે છે, કારણ કે તેમના મૂળ નિવાસસ્થાનમાં અતિશય ઠંડી હોય છે, જે તે સમયે રહેવા માટે યોગ્ય હોતા નથી.

6. કારખાનાઓ અને રહેઠાણની સતત વધતી માંગના કારણે જંગલો અવિરતપણે કપાઈ રહ્યા છે. શું આ પરિયોજનાઓ માટે વૃક્ષો કાપવા યોગ્ય છે ? આ બાબત પર ચર્ચા કરો તથા એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ ચર્ચા અને અહેવાલ સ્વરૂપે આપવાનો છે. વિદ્યાર્થીએ વૃક્ષો કાપવાની તરફેણમાં અને વિરોધમાં દલીલો રજૂ કરવી. તરફેણમાં, વધતી વસ્તી માટે ઘર અને ઉદ્યોગોની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખી શકાય. વિરોધમાં, વનનાબૂદીની ગંભીર અસરો, જેમ કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ, પ્રદૂષણ, અને જૈવ વિવિધતાના નુકસાન પર ભાર મૂકવો. આખરે, પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત પર નિષ્કર્ષ આપવો. વૃક્ષો કાપવાને બદલે પુનઃવનીકરણ અને કાગળના રિસાયકલિંગ જેવા ઉપાયો અપનાવવાની સલાહ આપી શકાય.

7. તમારા સ્થાનિક વિસ્તારમાં લીલોતરી જાળવી રાખવા માટે તમે કેવી રીતે યોગદાન આપી શકો છો ? તમારા દ્વારા લેવામાં આવનારા પગલાંની યાદી તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ વ્યક્તિગત યોગદાન પર આધારિત છે. વિદ્યાર્થી નીચે મુજબના પગલાંની યાદી બનાવી શકે છે:

વધુમાં વધુ વૃક્ષો વાવવા અને તેનું જતન કરવું.
મિત્રો અને સંબંધીઓને જન્મદિવસ જેવા પ્રસંગે છોડ ભેટમાં આપવા.
કાગળનો બચાવ કરવો અને તેનો પુનઃઉપયોગ તેમજ રિસાયકલ કરવો.
જંગલોને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓનો વિરોધ કરવો.
લોકોને પર્યાવરણ અને લીલોતરીના મહત્ત્વ વિશે જાગૃત કરવા.

8. વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો કેવી રીતે આવે છે તે સમજાવો.

વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા માટે કાર્બન ડાયોક્સાઈડનો ઉપયોગ કરે છે. વનનાબૂદીને કારણે વૃક્ષોની સંખ્યા ઘટી જાય છે, જેથી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધી જાય છે. કાર્બન ડાયોક્સાઈડ પૃથ્વી દ્વારા પરાવર્તિત થતા ઉષ્મીય કિરણોને શોષી લે છે, જેનાથી પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો થાય છે. આ ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરફ દોરી જાય છે. તાપમાનમાં વધારાથી જળચક્રનું સંતુલન ખોરવાય છે અને વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે, જેના પરિણામે દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.

9. તમારા રાજ્યમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની માહિતી એકત્રિત કરો તથા ભારતના નકશામાં તેના સ્થાનને ઓળખો અને દર્શાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ વિદ્યાર્થી ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, જેમ કે ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (એશિયાઈ સિંહ માટે), વેળાવદર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (કાળિયાર માટે), વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અને દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (કચ્છ) વિશે માહિતી એકત્ર કરી શકે છે. ભારતના નકશામાં ગુજરાત રાજ્યમાં તેના સ્થાન દર્શાવવા.

10. આપણે કાગળનો બચાવ શા માટે કરવો જોઈએ ? એવાં કાર્યોની યાદી બનાવો કે જેમાં તમારા દ્વારા કાગળની બચત થઈ શકે.

આપણે કાગળનો બચાવ કરવો જોઈએ કારણ કે 1 ટન કાગળ બનાવવા માટે 17 પૂર્ણ વિકસિત વૃક્ષો કાપવામાં આવે છે. કાગળના ઉત્પાદનમાં પુષ્કળ પાણી અને ઊર્જાનો પણ ઉપયોગ થાય છે. કાગળની બચત કરીને આપણે વૃક્ષો, પાણી, અને ઊર્જાને બચાવી શકીએ છીએ, તેમજ કાગળ ઉત્પાદનમાં વપરાતા હાનિકારક રસાયણોનું પ્રમાણ ઘટાડી શકીએ છીએ.

કાગળની બચત કરવાના કાર્યો:

બંને બાજુ લખવું.
વપરાયેલા કાગળને રિસાયકલ કરવા.
નોટબુકના પાછળના કોરા પાનાનો ઉપયોગ કરવો.
ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવો.

11. નીચે આપવામાં આવેલ ચાવીઓના અંગ્રેજી શબ્દો વડે કોયડાને પૂર્ણ કરો :

ઊભી ચાવી:

આડી ચાવી:

1. શૈક્ષણિક વર્ષ દરમિયાન તમારી આજુબાજુ ઓછામાં ઓછા 5 જુદા જુદા વૃક્ષોને રોપો તથા તેના ઉછેર સુધી તેની દેખરેખની ખાતરી કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ પાંચ જુદા-જુદા વૃક્ષો વાવીને તેની નિયમિત સંભાળ રાખવી, જેમાં પાણી આપવું, ખાતર નાખવું અને રક્ષણ કરવું. આ પ્રવૃત્તિનો ઉદ્દેશ્ય પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃતિ કેળવવાનો અને વૃક્ષોના સંરક્ષણનું મહત્ત્વ સમજાવવાનો છે.

2. પ્રતિજ્ઞા કરો કે આ વર્ષે તમે ઓછામાં ઓછા પાંચ છોડ તમારા મિત્રો અને સંબંધીઓને તેમની ઉપલબ્ધિઓ કે કોઈ જન્મદિવસ જેવા પ્રસંગે ભેટમાં આપશો. તેમને આ છોડની યોગ્ય સંભાળ લેવાનું કહો અને તેઓને પણ પ્રોત્સાહિત કરો કે તેઓ પણ તેમના મિત્રોને આવા પ્રસંગોએ છોડ ભેટમાં આપે. વર્ષનાં અંતે આ રીતે બનતી સાંકળ દ્વારા કેટલા છોડ ભેટમાં અપાયા તેની ગણતરી કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ વૃક્ષારોપણના સંદેશનો પ્રચાર-પ્રસાર કરી શકે છે. વિદ્યાર્થીઓએ મિત્રો અને સંબંધીઓને છોડ ભેટમાં આપવા અને તેમને પણ આ પ્રવૃત્તિ આગળ વધારવા પ્રોત્સાહિત કરવા. વર્ષના અંતે, આ રીતે ભેટમાં અપાયેલા કુલ છોડની સંખ્યાની ગણતરી કરીને તેના ફાયદા વિશે અહેવાલ તૈયાર કરવો.

3. શું આદિવાસીઓને જંગલના મુખ્ય વિસ્તારમાં રહેતા અટકાવવા ન્યાયપૂર્ણ છે ? તમારા વર્ગમાં આના વિશે ચર્ચા કરો તથા તેના પક્ષ અને વિપક્ષમાં લીધેલા તર્કને તમારી નોંધપોથીમાં નોંધો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્ન પર વર્ગમાં ચર્ચાનું આયોજન કરી શકાય. પક્ષમાં, આદિવાસીઓને જંગલમાં રહેતા અટકાવવા ન્યાયપૂર્ણ નથી કારણ કે જંગલ તેમનું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે અને તેમની પરંપરાગત જીવનશૈલી જંગલો સાથે સંકળાયેલી છે. વિપક્ષમાં, જંગલોના સંરક્ષણ માટે અને વન્ય પ્રાણીઓને ખલેલ ન પહોંચે તે માટે તેમને જંગલના મુખ્ય વિસ્તારમાંથી દૂર રાખવા જરૂરી છે. ચર્ચાના અંતે બંને પક્ષના તર્કને નોટબુકમાં નોંધવા.

4. નજીકના બગીચાની જૈવ વિવિધતાનો અભ્યાસ કરો તથા તેની વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિના ફોટોગ્રાફ તેમજ રેખાચિત્રો સાથે એક વિસ્તૃત અહેવાલ તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: નજીકના બગીચાની મુલાકાત લઈને તેમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનો અભ્યાસ કરવો. આ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના ફોટોગ્રાફ્સ લેવા અથવા તેના રેખાચિત્રો દોરવા. આ માહિતીને આધારે બગીચાની જૈવ વિવિધતા, વનસ્પતિસૃષ્ટિ (flora), અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (fauna) વિશે એક વિસ્તૃત અહેવાલ તૈયાર કરવો.

5. આ પ્રકરણમાંથી તમને કઈ નવી માહિતી પ્રાપ્ત થઈ ? તેમાંથી કઈ માહિતી તમને વધુ રસપ્રદ લાગી. શા કારણે ?

રૂપરેખા: વિદ્યાર્થી આ પ્રકરણમાંથી પ્રાપ્ત થયેલી નવી માહિતી, જેમ કે રેડ ડેટા બુક, નિવસનતંત્ર, કે સ્થળાંતરણ વિશે લખી શકે છે. તેમાંથી કઈ માહિતી વધુ રસપ્રદ લાગી અને તેના કારણો પણ જણાવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વાઘના સંરક્ષણ માટેનો 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' રસપ્રદ લાગી શકે છે.

6. કાગળના વિવિધ ઉપયોગોની યાદી બનાવો. ચલણી નોટનું ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કરો. શું તમને ચલણી નોટના કાગળ અને તમારી નોટબુકના કાગળમાં કોઈ તફાવત લાગે છે ? તપાસ કરો કે ચલણી નોટમાં વપરાતો કાગળ ક્યાં બને છે ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં કાગળના ઉપયોગોની યાદી બનાવવી. ચલણી નોટ અને નોટબુકના કાગળ વચ્ચેના તફાવતનું અવલોકન કરવું. ચલણી નોટનો કાગળ નોટબુકના કાગળ કરતાં વધુ મજબૂત અને ટકાઉ હોય છે. તે ખાસ પ્રકારના કાગળમાંથી બને છે, જે સુરક્ષા હેતુઓ માટે અલગ હોય છે. ભારતમાં ચલણી નોટનો કાગળ બનાવવા માટેનાં કારખાનાં મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં આવેલાં છે.

7. કર્ણાટક સરકારે રાજ્યમાં હાથીની સુરક્ષા માટે ‘પ્રૉજેક્ટ એલિફન્ટ’ પરિયોજનાની શરૂઆત કરી છે. તેના વિશે જાણકારી પ્રાપ્ત કરો તથા અન્ય સંકટયુક્ત જાતિઓના સંરક્ષણ માટે ચલાવવામાં આવતી અન્ય પરિયોજનાઓની જાણકારી પ્રાપ્ત કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં 'પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ' વિશે માહિતી એકત્ર કરવી, જેમાં તેના ઉદ્દેશ્યો અને કાર્યોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, વાઘના સંરક્ષણ માટેના 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' અને અન્ય સંકટયુક્ત જાતિઓ, જેમ કે ગેંડા અને મગર, માટે ચાલતી પરિયોજનાઓ વિશે પણ માહિતી મેળવવી. આ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને અહેવાલ તૈયાર કરવો.

06 પ્રાણીઓમાં પ્રજનન 34 પ્રશ્નો

૧. સજીવોમાં પ્રજનનનું મહત્ત્વ સમજાવો.

સજીવોમાં પ્રજનનનું વિશેષ મહત્ત્વ છે, કારણ કે તે સજીવોમાં પેઢી દર પેઢી સાતત્યતા જાળવી રાખવાનું સુનિશ્ચિત કરે છે. જો સજીવો પ્રજનન ન કરે, તો તેમની જાતિનું અસ્તિત્વ નાશ પામી શકે છે. આથી, પ્રજનન એ જાતિનું સાતત્ય જાળવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.

૨. મનુષ્યમાં ફલનની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.

મનુષ્યમાં ફલનની પ્રક્રિયા માદાના શરીરની અંદર થાય છે, તેથી તેને અંતઃફલન કહેવાય છે. પ્રજનન પ્રક્રિયાનો પહેલો તબક્કો શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ છે. જ્યારે શુક્રકોષો અંડકોષના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેમાંથી એક શુક્રકોષ અંડકોષ સાથે જોડાઈ જાય છે. શુક્રકોષ અને અંડકોષના આ જોડાણને ફલન કહે છે. ફલન દરમિયાન, શુક્રકોષ અને અંડકોષના કોષકેન્દ્રો જોડાઈને યુગ્મક કોષકેન્દ્ર બનાવે છે, જેમાંથી ફલિત અંડકોષ અથવા યુગ્મનજનું નિર્માણ થાય છે.

૩. યોગ્ય જવાબની પસંદગી કરો :

1. અંતઃફલન ............. થાય છે.

માદાના શરીરમાં

2. એક ટેડપોલ જે પ્રક્રિયા દ્વારા પુખ્તમાં વિકસિત થાય છે તે પ્રક્રિયા ............. હોય છે.

કાયાંતરણ

3. એક યુગ્મનજમાં જોવા મળતા કોષકેન્દ્રની સંખ્યા ............. હોય છે.

એક

૪. નીચેના સાચા વાક્યો માટે (T) અને ખોટા વાક્યો માટે (F) દર્શાવો :

1. અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ બચ્ચાંને જન્મ આપે છે.

2. પ્રત્યેક શુક્રકોષ એકકોષીય રચના છે.

3. દેડકામાં બાહ્યફલન થાય છે.

4. જે કોષમાંથી નવા મનુષ્યનો વિકાસ થાય છે, તેને જન્યુ કહેવાય છે.

5. ફલન બાદ મૂકવામાં આવતું ઈંડું એકકોષીય રચના છે.

6. અમીબા કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

7. અલિંગી પ્રજનનમાં પણ ફલન આવશ્યક હોય છે.

8. દ્વિભાજન અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિ છે.

9. ફલનના પરિણામ સ્વરૂપે યુગ્મનજ બને છે.

10. ભ્રૂણ એક જ કોષનો બનેલ હોય છે.

૫. ફલિતાંડ અને ગર્ભ વચ્ચેના બે તફાવત જણાવો.

ફલિતાંડ (Zygote)	ગર્ભ (Embryo)
1. તે શુક્રકોષ અને અંડકોષના ફલન પછી તરત જ બનતી એકકોષીય રચના છે. 2. તે વિકાસ પામીને ભ્રૂણમાં પરિવર્તિત થાય છે. 3. તે એક કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે.	1. તે ભ્રૂણની એ અવસ્થા છે, જેમાં બધા શારીરિક અંગો ઓળખી શકાય તેવા વિકસિત થઈ ગયા હોય છે. 2. ગર્ભ યુગ્મનજના સતત વિકાસ બાદ બને છે. 3. તે બહુકોષીય હોય છે.

1. તે શુક્રકોષ અને અંડકોષના ફલન પછી તરત જ બનતી એકકોષીય રચના છે.

2. તે વિકાસ પામીને ભ્રૂણમાં પરિવર્તિત થાય છે.

3. તે એક કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે.

1. તે ભ્રૂણની એ અવસ્થા છે, જેમાં બધા શારીરિક અંગો ઓળખી શકાય તેવા વિકસિત થઈ ગયા હોય છે.

2. ગર્ભ યુગ્મનજના સતત વિકાસ બાદ બને છે.

3. તે બહુકોષીય હોય છે.

૬. અલિંગી પ્રજનનની વ્યાખ્યા આપો. પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનનની બે પદ્ધતિઓ વર્ણવો.

અલિંગી પ્રજનન: એવા પ્રકારનું પ્રજનન કે જેમાં એક જ પિતૃમાંથી નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય, તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.

અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિઓ:

1. કલિકાસર્જન (Budding): આ પદ્ધતિ હાઈડ્રા જેવા પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે. હાઈડ્રામાં એકલ પિતૃના શરીરમાંથી ઉપસેલા ભાગો (કલિકા)માંથી નવો સજીવ વિકાસ પામે છે. આ કલિકા વિકાસ પામીને નવા સજીવમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

2. દ્વિભાજન (Binary fission): આ પદ્ધતિ અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રજનન ક્રિયાની શરૂઆત કોષકેન્દ્રનાં બે ભાગોમાં વિભાજનથી થાય છે. ત્યારબાદ કોષ પણ બે ભાગોમાં વિભાજિત થઈને બે બાળ અમીબા ઉત્પન્ન કરે છે.

૭. માદાના કયા પ્રજનન અંગમાં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે ?

માદાના ગર્ભાશયના પ્રજનન અંગમાં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે.

૮. કાયાંતરણ એટલે શું ? ઉદાહરણ આપો.

કેટલાક વિશેષ પરિવર્તનોની સાથે ટેડપોલનું પુખ્તમાં રૂપાંતરણ પામવાની ક્રિયાને કાયાંતરણ (metamorphosis) કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દેડકાનું જીવનચક્ર ઇંડાંમાંથી ટેડપોલ (લારવા) અને પછી ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર પામે છે.

૯. અંતઃફલન અને બાહ્યફલનનો તફાવત જણાવો.

અંતઃફલન (Internal Fertilization)	બાહ્યફલન (External Fertilization)
1. આ ફલન માદાના શરીરની અંદર થાય છે. 2. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ માદાના શરીરની અંદર થાય છે. 3. ઉદાહરણો: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરા, અને મરઘી જેવા સજીવોમાં જોવા મળે છે.	1. આ ફલન માદાના શરીરની બહાર, સામાન્ય રીતે પાણીમાં થાય છે. 2. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ બાહ્ય વાતાવરણમાં થાય છે. 3. ઉદાહરણો: દેડકાં, માછલીઓ, અને સ્ટારફિશ જેવા જળચર પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.

1. આ ફલન માદાના શરીરની અંદર થાય છે.

2. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ માદાના શરીરની અંદર થાય છે.

3. ઉદાહરણો: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરા, અને મરઘી જેવા સજીવોમાં જોવા મળે છે.

1. આ ફલન માદાના શરીરની બહાર, સામાન્ય રીતે પાણીમાં થાય છે.

2. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ બાહ્ય વાતાવરણમાં થાય છે.

3. ઉદાહરણો: દેડકાં, માછલીઓ, અને સ્ટારફિશ જેવા જળચર પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.

૧૦. નીચે આપેલ ચાવીઓની મદદથી આપેલ શબ્દના અંગ્રેજી શબ્દ વડે કોયડાને પૂર્ણ કરો :

આડી ચાવી :

1. FERTILIZATION

6. INTERNAL

7. BUDS

8. OVARY

ઊભી ચાવી :

2. TESTIS

3. IVF

4. OVIPAROUS

5. BINARY

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. એક મરઘાં ઉછેર કેન્દ્ર (પોલ્ટ્રી ફાર્મ)ની મુલાકાત લો. ફાર્મના મૅનેજર સાથે વાતચીત કરો અને નીચે આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓએ પોલ્ટ્રી ફાર્મની મુલાકાત લઈને મેનેજર પાસેથી માહિતી મેળવવી. પ્રશ્નોના જવાબો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

(a) પોલ્ટ્રી ફાર્મમાં ‘લેયર્સ’ ઇંડાં આપતી મરઘીઓ છે, જ્યારે ‘બ્રોઈલર્સ’ માંસ માટે ઉછેરવામાં આવતી મરઘીઓ છે.

(b) હા, મરઘી ફલન વગર પણ ઇંડાં મૂકી શકે છે, જેને અફલિત ઇંડાં કહે છે.

(c) ફલિત ઇંડાં સામાન્ય રીતે ફાર્મ પરથી મળે છે, જ્યારે અફલિત ઇંડાં બજારમાં વેચાતા હોય છે.

(d) દુકાનોમાં વેચાતા ઇંડાં સામાન્ય રીતે અફલિત હોય છે.

(e) હા, ફલિત ઇંડાં ખાઈ શકાય છે, કારણ કે ભ્રૂણનો વિકાસ ત્યાં સુધી શરૂ થતો નથી જ્યાં સુધી તેને પર્યાપ્ત ગરમી ન મળે.

(f) પોષક ક્ષમતામાં ખાસ ફેરફાર હોતો નથી.

2. જીવંત હાઇડ્રાનો સ્વયં અભ્યાસ કરો તેમજ નીચેની પ્રવૃત્તિ દ્વારા જાણકારી પ્રાપ્ત કરો કે તે કેવા પ્રકારે પ્રજનન કરે છે. ગ્રીષ્મ ઋતુમાં તળાવ અથવા ખાડા-ખાબોચિયામાંથી થોડુંક પાણી જલીય નીંદણ સાથે ભેગું કરો. તેને એક કાચની બરણીમાં ભરો. એક કે બે દિવસ પછી તમને બરણીની દીવાલ પર કેટલાક હાઇડ્રા ચોંટેલા જોવા મળશે. હાઇડ્રા જેલી જેવા પારદર્શક હોય છે અને સ્પર્શકો ધરાવે છે તે પોતાના આધાર વડે બરણી પર ચોંટી જાય છે. જો બરણીને હલાવવામાં આવે તો હાઇડ્રા તુરંત જ સંકુચિત થઈને નાના થઈ જાય છે તથા સાથે-સાથે પોતાના સ્પર્શકોને પણ અંદર ખેંચી લે છે. હવે, કેટલાક હાઈડ્રાને બરણીમાંથી બહાર કાઢીને એક વૉચ ગ્લાસમાં રાખો. બિલોરી કાચ કે દૂરબીન અથવા ડિસેકશન સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રની મદદથી તેના શરીરમાં થતા પરિવર્તનનું નિરીક્ષણ કરો અને તમારા નિરીક્ષણને નોંધો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ હાઈડ્રાના અલિંગી પ્રજનન, એટલે કે કલિકાસર્જનનું અવલોકન કરવું. હાઇડ્રાના શરીર પર ઉપસેલા નાના ભાગો જોવા મળશે, જે કલિકા છે. આ કલિકાઓ ધીમે-ધીમે વિકાસ પામીને નવા હાઇડ્રામાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ પ્રક્રિયાનું અવલોકન કરીને વિદ્યાર્થીઓએ નોંધ તૈયાર કરવી.

3. જે ઇંડાં આપણે બજારમાંથી ખરીદીએ છીએ તે સામાન્ય રીતે અફલિત ઇંડાં હોય છે. જો તમે મરઘીના બચ્ચાંનાં (પીલુંના) ભ્રૂણનો વિકાસ જોવા માંગતા હોય તો પોલ્ટ્રી ફાર્મમાંથી અથવા સેવનગૃહમાંથી એવા ઈડાં લાવો કે જે 36 કલાક કે તેથી વધુ સેવન કરવામાં આવેલાં હોય. તમને જરદી પર શ્વેત તકતી જેવી સંરચના જોવા મળશે, તે વિકસિત ભ્રૂણ છે. જો હૃદય કે રક્તવાહિનીઓ વિકસિત થયેલ હશે તો રક્તબિંદુ (લાલ બિંદુ) જોવા મળશે.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પોલ્ટ્રી ફાર્મમાંથી સેવન થયેલાં ઇંડાં લાવીને ભ્રૂણના વિકાસનું અવલોકન કરવું. ઇંડાંને તોડીને જરદી પર શ્વેત તકતી જેવી રચના (વિકસિત ભ્રૂણ) જોઈ શકાય છે. આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા ભ્રૂણના વિકાસની પ્રક્રિયાનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરી શકાય છે.

4. કોઈ ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરીને જાણવાનો પ્રયત્ન કરો કે જોડિયા બાળકો કેવી રીતે પેદા થાય છે. તમારી આજુબાજુ અથવા મિત્રોમાં કોઈ જોડિયા હોય, તો તેને શોધો. તપાસ કરો કે તે સમાન (identical) દેખાય છે કે અસમાન (non-identical) દેખાય છે. તે પણ તપાસ કરો કે, આઈડેન્ટિકલ ટવીન્સ હંમેશાં એક જ જાતિના કેમ હોય છે ? જો તમે જોડિયાની કોઈ વાર્તા જાણતા હોય તો તેને તમારા શબ્દોમાં લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં ડૉક્ટર સાથે વાત કરીને જોડિયા બાળકોના જન્મ વિશે માહિતી મેળવવી. સમાન જોડિયા (identical twins) એક જ યુગ્મનજમાંથી બને છે, જ્યારે અસમાન જોડિયા (non-identical twins) બે અલગ યુગ્મનજમાંથી બને છે. આઈડેન્ટિકલ ટ્વિન્સ હંમેશાં એક જ જાતિના હોય છે કારણ કે તેમનો વિકાસ એક જ યુગ્મનજમાંથી થતો હોવાથી તેમના રંગસૂત્રો સમાન હોય છે. મિત્રો કે પરિચિતોમાં જોડિયા બાળકોનું અવલોકન કરીને તેમના વિશે માહિતી એકત્ર કરવી.

07 કિશોરાવસ્થા તરફ 29 પ્રશ્નો

૧. શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્રાવ માટે વપરાતો શબ્દ કયો છે ?

શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્રાવ માટે વપરાતો શબ્દ અંતઃસ્ત્રાવ (hormone) છે.

૨. કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.

જીવનકાળની એવી અવસ્થા કે જેમાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહેવાય છે. આ અવસ્થા લગભગ 11 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થાય છે અને 18 કે 19 વર્ષની ઉંમર સુધી રહે છે.

૩. ઋતુસ્રાવ શું છે ? વર્ણવો.

જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો તે મુક્ત થયેલો અંડકોષ તથા ગર્ભાશયની જાડી દીવાલ તેની રુધિરવાહિનીઓ સાથે તૂટવા લાગે છે. આનાથી સ્ત્રીઓમાં રક્તસ્ત્રાવ થાય છે, જેને માસિકસ્રાવ (ઋતુસ્ત્રાવ) કહે છે. ઋતુસ્ત્રાવ લગભગ 28થી 30 દિવસોમાં એક વાર થાય છે અને તરુણાવસ્થાની શરૂઆતમાં થાય છે, જેને રજોદર્શન કહે છે. લગભગ 45થી 50 વર્ષની ઉંમરે ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થઈ જાય છે, જેને રજોનિવૃત્તિ કહેવાય છે.

૪. તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી બનાવો.

તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી:

ઊંચાઈમાં વધારો
શારીરિક આકારમાં બદલાવ, જેમાં છોકરાઓના ખભા અને છાતી પહોળી થાય છે અને છોકરીઓની કમરની નીચેનો ભાગ પહોળો થાય છે.
અવાજમાં બદલાવ, છોકરાઓમાં કંઠમણિ બહાર આવે છે અને અવાજ ઘોઘરો થાય છે.
પ્રસ્વેદ (પરસેવો) અને તૈલિગ્રંથિઓની ક્રિયાશીલતામાં વધારો, જેનાથી ચહેરા પર ખીલ થાય છે.
પ્રજનન અંગોનો વિકાસ, શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ સંપૂર્ણપણે વિકસિત થઈ જાય છે.
ગૌણ જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ, જેમ કે છોકરાઓના ચહેરા પર વાળ ઉગવા અને છોકરીઓના સ્તનનો વિકાસ થવો.

૫. બે કૉલમવાળું કોષ્ટક બનાવો જેમાં એક કૉલમમાં અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓનું નામ અને તેની સામે બીજા કૉલમમાં તેના દ્વારા સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવોના નામ લખો.

અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ	સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવો
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ	વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ, અન્ય અંતઃસ્ત્રાવો જે જનનાંગોને ઉત્તેજિત કરે છે.
શુક્રપિંડ (નરમાં)	ટેસ્ટોસ્ટેરોન
અંડપિંડ (માદામાં)	ઈસ્ટ્રોજન
સ્વાદુપિંડ	ઈન્સ્યુલિન
થાઈરોઈડ ગ્રંથિ	થાઇરોક્સિન
એડ્રિનલ ગ્રંથિ	એડ્રિનાલિન

૬. જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલે શું? તેનું નામકરણ આ પ્રકારે કેમ કરવામાં આવ્યું છે ? તેનાં કાર્યો જણાવો.

જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ: આ એવા અંતઃસ્ત્રાવો છે જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે. છોકરાઓમાં શુક્રપિંડ દ્વારા ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને છોકરીઓમાં અંડપિંડ દ્વારા ઈસ્ટ્રોજન ઉત્પન્ન થાય છે.

તેનું નામકરણ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલા માટે કરવામાં આવ્યું છે કારણ કે તે શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ જેવા પ્રજનન અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રજનન કાર્યોની શરૂઆત કરવા માટે જવાબદાર છે.

કાર્યો:

તેઓ તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરા અને છોકરીઓમાં થતાં શારીરિક પરિવર્તનોને ઉત્તેજિત કરે છે.
છોકરાઓમાં ચહેરા પર વાળ ઉગવા જેવી લાક્ષણિકતાઓ માટે ટેસ્ટોસ્ટેરોન જવાબદાર છે.
છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ અને દૂધસ્રાવી ગ્રંથિઓનો વિકાસ ઇસ્ટ્રોજનને કારણે થાય છે.

૭. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :

1. કિશોરોએ તેઓ શું ખાઈ રહ્યા છે તેના વિશે સચેત રહેવું જોઈએ, કારણ કે

શરીરમાં થઈ રહેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે ઉચિત ખોરાકની આવશ્યકતા હોય છે.

2. સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન ઉંમરની શરૂઆત ત્યારે થાય છે. જ્યારે

ઋતુસ્રાવની શરૂઆત થાય છે.

3. નીચેનામાંથી કયો ખોરાક કિશોરો માટે ઉચિત છે ?

રોટલી, દાળ, શાકભાજી

૮. નીચેના પર નોંધ લખો :

1. કંઠમણિ

તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓમાં સ્વરપેટી (voice box) વિકાસ પામીને મોટી થઈ જાય છે. આ મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઉપસી આવે છે, જેને કંઠમણિ (Adam's apple) કહે છે. આને કારણે છોકરાઓનો અવાજ ભારે અને ઘોઘરો થઈ શકે છે.

2. ગૌણ જાતીય લક્ષણો

ગૌણ જાતીય લક્ષણો એવાં લક્ષણો છે જે છોકરાઓને છોકરીઓથી અલગ પાડે છે. આ લક્ષણો તરુણાવસ્થા દરમિયાન વિકસિત થાય છે. છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવા લાગે છે, જ્યારે છોકરાઓના ચહેરા પર દાઢી-મૂછ ઉગવા લાગે છે. બંનેમાં બગલ તેમજ જાંઘની ઉપરના ભાગમાં વાળ ઉગે છે. આ લક્ષણો અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

3. ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન

જન્મ લેનાર બાળકના લિંગનિશ્ચયન માટેની સૂચના ફલિત અંડકોષ અથવા યુગ્મનજમાં જ હોય છે. આ સૂચના રંગસૂત્રોમાં હાજર હોય છે. મનુષ્યના કોષકેન્દ્રમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે, જેમાંથી એક જોડ લિંગી રંગસૂત્રો (X અને Y) હોય છે. સ્ત્રીઓમાં બે X રંગસૂત્રો હોય છે, જ્યારે પુરુષમાં એક X અને એક Y રંગસૂત્ર હોય છે. જો X રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે, તો યુગ્મનજમાં બે X રંગસૂત્રો થાય છે અને તે માદા શિશુમાં વિકાસ પામે છે. જો Y રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ ફલન કરે, તો યુગ્મનજ નર શિશુમાં વિકાસ પામે છે. આથી, શિશુના લિંગનું નિશ્ચયન તેના પિતાના રંગસૂત્રો દ્વારા થાય છે.

૯. શબ્દ કોયડો ઉકેલવા માટે ચાવીઓના જવાબના અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરો :

આડી ચાવી :

3. ADAM'S APPLE

4. ENDOCRINE

7. PITUITARY

8. HORMONE

9. INSULIN

10. ESTROGEN

ઊભી ચાવી :

1. TESTOSTERONE

2. THYROID

3. ADOLESCENCE

5. TARGETSITE

6. LARYNX

7. PUBERTY

૧૦. નીચે આપેલાં કોષ્ટકમાં છોકરા અને છોકરીની ઉંમર વધવાની સાથે વધતી સંભવિત ઊંચાઈના આંકડા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. છોકરા તેમજ છોકરીઓ બંનેની ઊંચાઈ તેમજ ઉંમરને દર્શાવતો એક આલેખ એક જ પેપર પર દોરો. આ આલેખ પરથી તમે શું તારણ કાઢી શકશો ?

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આલેખ સ્વરૂપે રજૂ કરવાનો છે. આલેખમાં X-અક્ષ પર ઉંમર અને Y-અક્ષ પર ઊંચાઈ દર્શાવવી. બંને છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે ડેટા પોઈન્ટ્સ પ્લોટ કરીને બે અલગ રેખાઓ બનાવવી. આલેખનું તારણ નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

તારણ: આલેખ પરથી તારણ કાઢી શકાય છે કે છોકરીઓની ઊંચાઈમાં વધારો છોકરાઓની સરખામણીમાં શરૂઆતમાં વધુ ઝડપથી થાય છે. લગભગ 16 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં બંને મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે. જોકે, છોકરાઓ અંતે છોકરીઓ કરતાં વધુ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. તમારા વડીલ સંબંધીઓ પાસેથી બાળલગ્નની કાનૂની પરિસ્થિતિ સંબંધમાં જાગૃતિની જાણકારી મેળવો. તમે જાતે તમારા શિક્ષક, માતાપિતા, ડૉક્ટર અથવા ઇન્ટરનેટ દ્વારા માહિતી મેળવી શકો છે. બાળલગ્ન દંપતી માટે કેમ યોગ્ય નથી. આ વિષય ઉપર બે મિનિટનું વક્તવ્ય લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીએ બાળલગ્નના કાનૂની પાસાં અને તેના નુકસાન વિશે માહિતી એકત્ર કરવી. વક્તવ્યમાં જણાવવું કે બાળલગ્નથી છોકરી શારીરિક અને માનસિક રીતે માતૃત્વ માટે તૈયાર હોતી નથી, જેનાથી માતા અને બાળક બંનેના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન થાય છે. આ ઉપરાંત, શિક્ષણ અને રોજગારીની તકોમાં ઘટાડો થાય છે, અને દંપતી પર માનસિક તણાવ આવે છે.

2. HIV / AIDS વિશે સમાચારપત્ર તેમજ સામયિકોમાંથી માહિતી એકત્રિત કરો. HIV/AIDS વિશે 15થી 20 વાક્યોની નોંધ લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં HIV/AIDS વિશે સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાંથી માહિતી એકત્ર કરવી. નોંધમાં જણાવવું કે આ રોગ HIV નામના વાઇરસથી થાય છે. આ વાઇરસ સીરિંજ દ્વારા, ચેપગ્રસ્ત માતા દ્વારા સ્તનપાનથી, અથવા જાતીય સંપર્કથી ફેલાઈ શકે છે.

3. આપણા દેશમાં 2011ની વસતિગણતરી મુજબ કિશોરાવસ્થા ધરાવતાં 1000 પુરુષોની સાપેક્ષે 940 સ્ત્રીઓ છે. જાણકારી મેળવો કે (a) ઓછી માત્રા માટે સમાજની શું ચિંતા છે. યાદ રાખો કે, છોકરો કે છોકરી જન્મવાની સંભાવના એકસરખી છે. (b) એમ્નિઓસેંટેસિસ શું છે તથા આ તક્નીક કઈ રીતે ઉપયોગી છે ? ભારતમાં આ તક્નીક દ્વારા ગર્ભસ્થ શિશુની જાતિ પરીક્ષણ કરવા માટે કેમ પ્રતિબંધ છે ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં જાતિ-પ્રમાણની અસમાનતા અને એમ્નિઓસેંટેસિસ વિશે માહિતી એકત્ર કરવી.

(a) ઓછી માત્રા માટે સમાજની મુખ્ય ચિંતા સામાજિક અસંતુલન અને મહિલાઓ વિરુદ્ધ વધતા ગુનાઓ છે. છોકરા અને છોકરીના જન્મની સંભાવના એકસરખી હોવા છતાં સ્ત્રીઓનું ઓછું પ્રમાણ સામાજિક અસમાનતા અને ભ્રૂણહત્યા જેવી સમસ્યાઓ સૂચવે છે.

(b) એમ્નિઓસેંટેસિસ એક એવી તકનીક છે જેમાં ગર્ભસ્થ શિશુના રોગનું નિદાન કરી શકાય છે. જોકે, ભારતમાં આ તકનીકનો દુરુપયોગ ગર્ભસ્થ શિશુની જાતિ જાણવા અને ભ્રૂણહત્યા કરવા માટે થતો હતો, તેથી તેના દ્વારા જાતિ પરીક્ષણ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

4. તમારા તમામ વિચારોને એકઠા કરીને પ્રજનન સંબંધિત તથ્યોની જાણકારીના મહત્ત્વ પર સંક્ષિપ્તમાં ટિપ્પણી લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીએ પ્રજનન સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની જાણકારીનું મહત્ત્વ સમજાવવું. કિશોરો માટે પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય, જાતીય શિક્ષણ, અને યોગ્ય ઉંમરે લગ્નનું મહત્ત્વ સમજાવવું. આ જ્ઞાનથી ખોટી માન્યતાઓ અને ગેરસમજોને દૂર કરી શકાય છે, જે સ્વસ્થ અને જવાબદાર સમાજનું નિર્માણ કરવા માટે જરૂરી છે.

08 બળ અને દબાણ 26 પ્રશ્નો

૧. એવી પરિસ્થિતિઓના બે ઉદાહરણ આપો કે જેમાં, તમે ધક્કો મારીને કે ખેંચીને પદાર્થોની ગતિની અવસ્થા બદલો છો.

1. ધક્કો મારીને: ફૂટબોલના ખેલાડી દ્વારા દડાને લાત મારવાથી દડો ગતિમાં આવે છે.

2. ખેંચીને: કૂવામાંથી પાણી ભરેલી ડોલ ખેંચવાથી ડોલ ગતિમાં આવે છે.

૨. એવી પરિસ્થિતિઓના બે ઉદાહરણ આપો કે, જેમાં લાગુ પાડેલાં બળના કારણે પદાર્થનો આકાર બદલાય છે.

1. ગૂંદેલા લોટના પિંડાને વણીને રોટલી બનાવવાથી તેનો આકાર બદલાય છે.

2. ફૂલાવેલા ફુગ્ગાને હથેળીઓ વચ્ચે રાખીને દબાવવાથી તેનો આકાર બદલાય છે.

૩. નીચેના વાક્યોમાં ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા માટે આપણે દોરડાં પર ............. લગાડવું પડે છે.

બળ

2. એક વિદ્યુતભારિત પદાર્થ વિદ્યુતભાર રહિત પદાર્થને પોતાની તરફ ............. છે.

આકર્ષે

3. સામાન ભરેલી ટ્રોલીને ગતિ કરાવવા માટે આપણે તેને ............. પડે.

ધક્કો મારવો

4. એક ચુંબકનો ઉત્તર ધ્રુવ બીજા ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવને ............. છે.

અપાકર્ષે

૪. એક તીરંદાજ લક્ષ્ય તરફ નિશાન તાકવા માટે પોતાના ધનુષ્યની પણછને ખેંચે છે, પછી તે બાણ છોડે છે, જે લક્ષ્ય તરફ ગતિ શરૂ કરે છે. આ માહિતીને આધારે નીચેના શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને નીચેના વિધાનોમાં ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. ધનુષ્યને ખેંચવા માટે તીરંદાજ ............. બળ લગાડે છે જેના કારણે તેના ............. માં ફેરફાર થાય છે.

સ્નાયુ, આકાર

2. ધનુષ્યને ખેંચવા માટે તીરંદાજ વડે લાગુ પાડેલ બળ એ ............. બળનું ઉદાહરણ છે.

સંપર્ક

3. બાણની ગતિની અવસ્થા બદલવા માટે જવાબદાર બળનો પ્રકાર, એ ............. બળનું ઉદાહરણ છે.

બિનસંપર્ક

4. જ્યારે, બાણ લક્ષ્ય તરફ ગતિ કરતું હોય ત્યારે તેના પર લાગતા બળો ............. ને કારણે અને હવાના ............. ને કારણે હોય છે.

ગુરુત્વ, ઘર્ષણ

૫. નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં બળ લગાડનાર તથા જે વસ્તુ પર બળ લાગી રહ્યું હોય, તેને ઓળખો. દરેક પરિસ્થિતિમાં જે પ્રકારે બળની અસર દેખાય છે તે પણ બતાવો :

1. રસ કાઢવા માટે લીંબુના ટુકડાઓને આંગળીઓ વડે દબાવવા.

બળ લગાડનાર: આંગળીઓ. બળ લાગી રહ્યું હોય તે વસ્તુ: લીંબુ. અસર: લીંબુના આકારમાં ફેરફાર થાય છે.

2. ટૂથપેસ્ટની ટ્યૂબમાંથી પેસ્ટ કાઢવી.

બળ લગાડનાર: આંગળીઓ. બળ લાગી રહ્યું હોય તે વસ્તુ: ટૂથપેસ્ટની ટ્યુબ. અસર: ટ્યુબના આકારમાં ફેરફાર થાય છે અને પેસ્ટ બહાર આવે છે.

3. દીવાલમાં જડેલા એક હૂકથી લટકાવેલ સ્પ્રિંગના બીજા છેડે લટકાવેલું વજન.

બળ લગાડનાર: લટકાવેલું વજન. બળ લાગી રહ્યું હોય તે વસ્તુ: સ્પ્રિંગ. અસર: સ્પ્રિંગના આકારમાં ફેરફાર થાય છે અને તે ખેંચાય છે.

4. ઊંચો કૂદકો લગાવતી વખતે એક ખેલાડી દ્વારા એક નિશ્ચિત ઊંચાઈનો સળિયો (અવરોધ) પાર કરવો.

બળ લગાડનાર: ખેલાડીના સ્નાયુઓ. બળ લાગી રહ્યું હોય તે વસ્તુ: ખેલાડીનું શરીર. અસર: શરીરની ગતિની અવસ્થામાં ફેરફાર થાય છે.

૬. એક ઓજાર બનાવતી વખતે કોઈ લુહાર લોખંડના ગરમ ટુકડાને હથોડો મારે છે, હથોડો મારવાને કારણે લાગતું બળ લોખંડના ટુકડાને કઈ રીતે અસર કરે છે ?

હથોડો મારવાથી લાગતું બળ લોખંડના ગરમ ટુકડાના આકારમાં ફેરફાર કરે છે. લુહાર આ રીતે લોખંડને ઇચ્છિત આકાર આપે છે.

૭. એક ફુલાવેલા ફુગ્ગાને સિન્થેટીક કાપડના એક ટુકડા વડે ઘસીને એક દીવાલ પર દબાવવામાં આવ્યો. એવું જોવા મળ્યું કે ફુગ્ગો દીવાલ સાથે ચોંટી જાય છે. દીવાલ અને ફુગ્ગા વચ્ચે થતા આકર્ષણ માટે કયું બળ જવાબદાર હશે ?

દીવાલ અને ફુગ્ગા વચ્ચે થતા આકર્ષણ માટે સ્થિત વિદ્યુતબળ જવાબદાર છે. સિન્થેટીક કાપડ વડે ઘસવાથી ફુગ્ગો વિદ્યુતભારિત થાય છે. આ વિદ્યુતભારિત ફુગ્ગો દીવાલના વિદ્યુતભાર રહિત પદાર્થને પોતાની તરફ આકર્ષે છે, જેના કારણે તે દીવાલ સાથે ચોંટી જાય છે.

૮. તમે તમારા હાથમાં પાણીથી ભરેલી એક પ્લાસ્ટિકની ડોલ જમીનથી ઉપર પકડી રાખેલી છે. ડોલ પર લાગતા બળોના નામ જણાવો. ડોલ પર લાગતા બળોને કારણે તેની ગતિની અવસ્થામાં કેમ ફેરફાર થતો નથી તેની ચર્ચા કરો.

ડોલ પર લાગતા બળો:

હાથ દ્વારા ઉપરની દિશામાં લાગતું સ્નાયુબળ.
પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે નીચેની દિશામાં લાગતું બળ.

ડોલની ગતિની અવસ્થામાં ફેરફાર થતો નથી કારણ કે ડોલ પર ઉપર અને નીચેની દિશામાં લાગતા બળો એકબીજાને સંતુલિત કરે છે. પરિણામે, ડોલ પર લાગતું ચોખ્ખું (પરિણામી) બળ શૂન્ય હોય છે, અને તે સ્થિર રહે છે.

૯. કોઈ ઉપગ્રહને તેની કક્ષામાં તરતો મૂકવા માટે એક રોકેટને ઉપર તરફ પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યું. પ્રક્ષેપણ સ્થાન (લોન્ચ પેડ) પરથી છોડવાના તરત જ બાદ રોકેટ પર લાગતા બે બળોના નામ જણાવો.

રોકેટ પર લાગતા બે બળો:

રોકેટના એન્જિન દ્વારા ઉપરની દિશામાં લાગતું બળ (ધક્કો).
પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે નીચેની દિશામાં લાગતું બળ.

૧૦. જ્યારે પાણીમાં ડૂબાડેલી નોઝલવાળા ડ્રૉપરના ફુલેલા ભાગને દબાવવામાં આવે છે ત્યારે ડ્રૉપરમાં રહેલી હવા પરપોટા રૂપે બહાર નીકળતી જોવા મળે છે. જ્યારે ફુલેલાં ભાગ પરથી લગાડેલું દબાણ દૂર કરવામાં આવે છે ત્યારે ડ્રૉપરમાં પાણી ભરાય છે. ડ્રૉપરમાં પાણી ચઢવાનું કારણ ............. છે.

વાતાવરણીય દબાણ

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. સૂકી રેતીનો લગભગ 10 cm જાડાઈનો તથા 50 cm x 50 cm ક્ષેત્રફળવાળો એક ક્યારો બનાવો. નિશ્ચિત કરો, કે તેની ઉપરની સપાટી સમતલ રહે. લાકડાનું કે પ્લાસ્ટિકનું એક ટેબલ લો. આલેખપત્ર (ગ્રાફ પેપર)ની 1 cm જાડાઈની બે પટ્ટીઓ કાપો. ટેબલના કોઈપણ પાયા પર એક પટ્ટીને તેના તળિયે અને બીજી પટ્ટીને ઉપરની બાજુ ચોંટાડો. હવે ટેબલને ધીમેથી રેતના ક્યારા પર એવી રીતે મૂકો કે તેના પાયાઓ રેત પર રહે. જો જરૂર હોય તો રેતના ક્યારાનું કદ વધારી દો. હવે ટેબલની સીટ પર એક વજન, જેમ કે ચોપડીઓથી ભરેલી બૅગ મૂકો. આલેખપત્રની પટ્ટી પર રેતીનાં સ્તરનું નિશાન બનાવો. આના પરથી તમને એ ખબર પડશે કે ટેબલનો પાયો રેતીમાં કેટલી ઊંડાઈ સુધી ખૂંપેલો (ડૂબેલો) છે. હવે ટેબલને ઉલટાવી દો, જેથી તેની સીટ રેતનાં ક્યારા પર રહે. ટેબલ હવે કેટલી ઊંડાઈ સુધી ખૂંપે (ડૂબે) છે તે નોંધો. હવે, ફરીથી એટલાં જ વજનને ટેબલ પર રાખો જે તમે પહેલી વાર રાખ્યો હતો. નોંધો કે ટેબલ કેટલી ઊંડાઈ સુધી રેતીમાં ખૂંપે છે. બંને પરિસ્થિતિઓમાં ટેબલ દ્વારા લાગતા દબાણની સરખામણી કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, દબાણ ક્ષેત્રફળ પર કેવી રીતે આધાર રાખે છે તે દર્શાવવાનું છે. જ્યારે ટેબલ તેના પાયાઓ પર ઊભું હશે, ત્યારે સંપર્ક ક્ષેત્રફળ ઓછું હશે, તેથી રેતીમાં તે વધુ ઊંડું ખૂંપશે. જ્યારે ટેબલને ઉલટાવીને સીટ પર રાખવામાં આવશે, ત્યારે સંપર્ક ક્ષેત્રફળ વધુ હશે, તેથી તે ઓછું ઊંડું ખૂંપશે.

2. એક કાચનો પ્યાલો (ગ્લાસ) લો, અને તેને પાણીથી ભરો. હવે ગ્લાસના મોંઢાને પોસ્ટકાર્ડ જેવા એક જાડા કાર્ડથી ઢાંકો. એક હાથથી ગ્લાસને પકડો અને બીજા હાથથી કાર્ડને તેના મોઢા પર દબાવીને રાખો. કાર્ડને હાથથી દબાવી રાખીને ગ્લાસને ઉલટાવો, નિશ્ચિત કરો કે ગ્લાસ ઉર્ધ્વ રહે. કાર્ડ ઉપર રાખેલા હાથને ધીરેથી હટાવો. તમે શું અવલોકન કરો છો ? શું કાર્ડ નીચે પડે છે અને પાણી ઢોળાઈ જાય છે ? થોડી પ્રેક્ટિસ પછી તમે જોશો કે કાર્ડને ટેકો આપેલા હાથ હટાવી દીધા પછી પણ કાર્ડ પડતું નથી અને તે પાણીને ગ્લાસમાં રોકી રાખે છે. આ પ્રવૃત્તિને કાર્ડના સ્થાને કાપડનો ટુકડો લઈને કરવાનો પ્રયત્ન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વાતાવરણના દબાણને દર્શાવવામાં આવે છે. જ્યારે ગ્લાસ ઉલટાવવામાં આવે છે, ત્યારે કાર્ડ પર નીચેથી લાગતું વાતાવરણનું દબાણ, ગ્લાસમાં રહેલા પાણીના વજનને કારણે લાગતા દબાણ કરતાં વધારે હોય છે. તેથી, કાર્ડ નીચે પડતું નથી.

3. જુદા – જુદા કદ અને આકારની 4થી 5 પ્લાસ્ટિકની બૉટલો લો. આકૃતિ 8.22માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે તેમને કાચ અથવા રબરની ટ્યૂબના નાના ટુકડાઓ વડે જોડો. આ વ્યવસ્થા(ગોઠવણ)ને એક સમતલ સપાટી પર રાખો. હવે કોઈપણ એક બૉટલમાં પાણી રેડો. જુઓ કે જે બૉટલમાં પાણી રેડ્યું હતું તે પહેલી ભરાય છે કે બધી જ બૉટલો એકસાથે ભરાય છે. બધી બૉટલોમાં પાણીના સ્તરને થોડા થોડા સમયે નોંધો. તમારા અવલોકનોને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં પાત્રના આકારને ધ્યાનમાં લીધા વિના પ્રવાહીની સમાન ઊંચાઈ રહે છે તે દર્શાવવામાં આવે છે. જ્યારે એક બોટલમાં પાણી રેડવામાં આવે છે, ત્યારે બધી બોટલોમાં પાણીનું સ્તર એકસાથે વધે છે અને એકસરખું રહે છે. આ દર્શાવે છે કે ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે પ્રવાહી સમાન સ્તરે રહે છે, ભલે પાત્રોના આકાર અલગ હોય.

09 ઘર્ષણ 18 પ્રશ્નો

૧. ખાલી જગ્યા પૂરો:

1. ઘર્ષણ એકબીજાના સંપર્કમાં રાખેલી બે વસ્તુઓની સપાટીની વચ્ચે ............. નો વિરોધ કરે છે.

સાપેક્ષ ગતિ

2. ઘર્ષણ સપાટીઓના ............. પર આધાર રાખે છે.

પ્રકાર

3. ઘર્ષણ ............. ઉત્પન્ન કરે છે.

ઉષ્મા

4. કેરમબૉર્ડ પર પાવડર છાંટવાથી ઘર્ષણ ............. થઈ જાય છે.

ઘટી

5. સરકતું ઘર્ષણ એ સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં ............. હોય છે.

ઓછું

૨. ચાર બાળકોને લોટણ, સ્થિત અને સરકતા ઘર્ષણને કારણે લાગતા બળોને ઘટતા ક્રમમાં ગોઠવવાનું કહેવામાં આવ્યું. આ ગોઠવણ નીચે આપેલ છે. સાચી ગોઠવણ પસંદ કરો ઃ

(c) સ્થિત, સરકતું, લોટણ

૩. આલિદા પોતાની રમકડાંની કારને આરસના સૂકા ભોંયતળિયા પર, આરસના ભીના ભોંયતળિયા પર, ભોંયતળિયા પર પાથરેલા સમાચાર પત્ર અને ટુવાલ પર ચલાવે છે. તો કાર પર જુદી જુદી સપાટી દ્વારા લાગતા ઘર્ષણ બળનો ચડતો ક્રમ કયો હશે?

(a) આરસનું ભીનું ભોંયતળિયું, આરસનું સૂકું ભોંયતળિયું, સમાચાર પત્ર, ટુવાલ

૪. ધારો કે તમે લખવાના ડેસ્ક(desk)ને થોડું નમાવો છો. તેના પર મૂકેલું કોઈ પુસ્તક નીચે તરફ સરકવાનું શરૂ કરે છે. તેના પર લાગતા ઘર્ષણ બળની દિશા દર્શાવો.

પુસ્તક નીચે તરફ સરકવાનું શરૂ કરે છે, તેથી તેના પર લાગતા ઘર્ષણ બળની દિશા ઉપર તરફ (ગતિની વિરુદ્ધ દિશામાં) હશે.

૫. તમે સાબુના પાણીથી ભરેલી ડોલ (બાલદી) આકસ્મિક રીતે આરસના ભોંયતળિયા પર ઢોળો છો. આ ભીના ભોંયતળિયા પર તમારા માટે ચાલવું સરળ હશે કે મુશ્કેલ ? શા માટે ?

સાબુના પાણીથી ભરેલી ડોલ ઢોળવાને કારણે ભોંયતળિયું ચીકણું બનશે, જેના પર ચાલવું મુશ્કેલ હશે. આનું કારણ એ છે કે સાબુનું પાણી બે સપાટીઓ વચ્ચેના ઘર્ષણ બળને ઘટાડી દે છે, જેથી પકડ ઓછી થઈ જાય છે અને લપસી પડવાની શક્યતા વધી જાય છે.

૬. સમજાવો કે રમતવીરો ખીલીઓવાળા બૂટ (spike) કેમ પહેરે છે.

રમતવીરો ખીલીઓવાળા બૂટ પહેરે છે કારણ કે આ ખાંચાવાળા બૂટ-ચંપલના સોલ (sole) ભોંયતળિયા સાથે વધારે સારી રીતે પકડ (grip) જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. આનાથી ઘર્ષણ વધે છે, જેના કારણે રમતવીરો લપસી પડતા નથી અને સુરક્ષિત રીતે ચાલી કે દોડી શકે છે.

૭. ઈકબાલને એક હલકા બૉક્સને ધક્કો મારવો છે અને સીમાને તે જ ભોંયતળિયા પર એક ભારે બૉક્સને ધક્કો મારવો છે. કોણે વધારે બળ લગાડવું પડશે અને શા માટે ?

સીમાને વધારે બળ લગાડવું પડશે. કારણ કે ઘર્ષણ બળ એ સપાટી પર લાગતા દબાણ પર આધાર રાખે છે. ભારે બૉક્સનું વજન વધુ હોવાથી તે ભોંયતળિયા પર વધુ દબાણ લગાડશે, જેના કારણે ઘર્ષણ બળ પણ વધારે લાગશે. આથી, ભારે બૉક્સને ખસેડવા માટે વધારે બળની જરૂર પડશે.

૮. સમજાવો ઃ સરકતું ઘર્ષણ એ સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં શા માટે ઓછું હોય છે.

સ્થિત ઘર્ષણ ત્યારે અસ્તિત્વમાં આવે છે જ્યારે કોઈ પદાર્થને સ્થિર સ્થિતિમાંથી ગતિમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે. જ્યારે સરકતું ઘર્ષણ ત્યારે અસ્તિત્વમાં આવે છે જ્યારે એક વસ્તુ બીજી વસ્તુ પર સરકતી હોય છે. જ્યારે કોઈ બૉક્સ સરકવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે તેની સપાટી પરના સંપર્ક બિંદુઓને ભોંયતળિયાની સપાટીના સંપર્ક બિંદુઓમાં ઘૂસી જવા માટે પૂરતો સમય મળતો નથી. આથી, સરકતું ઘર્ષણ એ સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં ઓછું હોય છે, અને ગતિમાન પદાર્થની ગતિ ચાલુ રાખવી સ્થિર પદાર્થને ગતિમાં લાવવા કરતાં સરળ છે.

૯. દર્શાવો કે કેવી રીતે ઘર્ષણ મિત્ર અને શત્રુ બંને છે.

ઘર્ષણ - મિત્ર:

ઘર્ષણ વિના આપણે ચાલી કે લખી શકતા નથી.
તે વાહનોને ગતિ શરૂ કરવા, રોકવા, અને ગતિની દિશા બદલવામાં મદદ કરે છે.
બૂટ-ચંપલના સોલ અને વાહનોના ટાયર પર ખાંચા ઘર્ષણ વધારીને સલામતી પૂરી પાડે છે.
ઘર્ષણ વગર દીવાલમાં ખીલી ઠોકી શકાતી નથી કે ગાંઠ બાંધી શકાતી નથી.

ઘર્ષણ - શત્રુ:

ઘર્ષણને કારણે વસ્તુઓ, જેમ કે સ્ક્રૂ, બૉલ-બેરિંગ, અને બૂટ-ચંપલના સોલ ઘસાઈ જાય છે.
તે ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે, જેના કારણે મશીનોમાં ઊર્જાનો વ્યય થાય છે.
ઘર્ષણના કારણે કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે ઊંજણ (lubricants) નો ઉપયોગ કરવો પડે છે.

૧૦. સમજાવો : તરલમાં ગતિ કરતી વસ્તુઓનો આકાર શા માટે વિશિષ્ટ હોવો જોઈએ.

હવા, પાણી અને અન્ય પ્રવાહી જેવા તરલ પદાર્થો તેમાં ગતિ કરતી વસ્તુઓ પર ઘર્ષણ બળ લગાડે છે. આ બળને ઘસડાવું (drag) પણ કહે છે. આ ઘર્ષણ બળને દૂર કરવા માટે વસ્તુએ ઊર્જા ગુમાવવી પડે છે. તેથી, આ ઊર્જાનો વ્યય શક્ય તેટલો ઓછો થાય તે માટે પદાર્થોને વિશિષ્ટ આકાર આપવામાં આવે છે. પક્ષીઓ, માછલીઓ અને વિમાન જેવા વાહનોના આકાર વિશિષ્ટ રીતે રચવામાં આવે છે જેથી તરલ ઘર્ષણ ઘટી જાય.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. તમારી પસંદગીની રમતમાં ઘર્ષણની શું ભૂમિકા છે ? આ રમતના થોડાં એવાં ચિત્રો એકત્ર કરો, જેમાં રમતી વખતે ઘર્ષણ મદદ કરે છે અથવા વિરોધ કરે છે. આ ચિત્રોને યોગ્ય શીર્ષક (caption) સાથે તમારા વર્ગખંડમાં બુલેટિન બૉર્ડ પર પ્રદર્શિત કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, ફૂટબૉલ કે બાસ્કેટબોલ જેવી રમત પસંદ કરીને તેમાં ઘર્ષણની ભૂમિકા સમજાવવી. ઉદાહરણ તરીકે, ફૂટબૉલમાં ખેલાડીના બૂટ અને મેદાન વચ્ચેનું ઘર્ષણ તેને દોડવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે દડા અને મેદાન વચ્ચેનું ઘર્ષણ દડાની ગતિને ધીમી પાડે છે. આના ચિત્રો એકત્ર કરીને બુલેટિન બોર્ડ પર પ્રદર્શિત કરવા.

2. કલ્પના કરો કે ઘર્ષણ એકાએક અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આનાથી જીવનમાં કેવી અસરો થશે. આવી દસ પરિસ્થિતિઓની યાદી બનાવો.

રૂપરેખા: જો ઘર્ષણ અદૃશ્ય થઈ જાય તો નીચે મુજબની પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ શકે છે:

ચાલી કે દોડી શકાશે નહીં.
પેન કે પેન્સિલથી લખી શકાશે નહીં.
વાહનોની ગતિ શરૂ થઈ શકશે નહીં, તેમને રોકી શકાશે નહીં, અને તેમની દિશા બદલી શકાશે નહીં.
સામાનને પકડી રાખવો અશક્ય બનશે.
ઈમારતોનું નિર્માણ થઈ શકશે નહીં.
ગાંઠ બાંધી શકાશે નહીં.
કોઈ પણ વસ્તુ ક્યારેય સ્થિર થશે નહીં.
ખોરાક ચાવી શકાશે નહીં.
ચોકથી બ્લેકબોર્ડ પર લખી શકાશે નહીં.
મીણબત્તી સળગાવી શકાશે નહીં.

3. કોઈ એવી દુકાનની મુલાકાત લો, જે રમત માટેનાં જૂતાં વેચે છે. જુદી જુદી રમતો માટેનાં જૂતાંનાં તળિયાં(Sole)નું અવલોકન કરો. તમારા અવલોકનો વર્ણવો.

રૂપરેખા: રમત માટેનાં જૂતાં વેચતી દુકાનની મુલાકાત લઈને ક્રિકેટ, ફૂટબૉલ, દોડ, અને બાસ્કેટબૉલ જેવા ખેલ માટેના જૂતાંના તળિયાનું અવલોકન કરવું. અવલોકનમાં નોંધવું કે ફૂટબૉલના જૂતાંમાં ખીલીઓ હોય છે જેથી મેદાનમાં સારી પકડ મળે, જ્યારે દોડવાના જૂતાંના તળિયામાં પણ વિશિષ્ટ ખાંચાઓ હોય છે. આ બધાનું કારણ ઘર્ષણ વધારવાનું છે.

4. એક રમકડું બનાવો – માચીસની એક ખાલી પેટી લો. તેની ટ્રે બહાર કાઢો. નીચેની આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ કોઈ બોલપેનની વપરાયેલી રિફીલ લઈને તેને ટ્રૅની પહોળાઈ જેટલી કાપો. રિફીલને આકૃતિ 9.18માં દર્શાવ્યા મુજબ બે પિનોની મદદથી ટ્રૅના ઉપરના ભાગમાં લગાવો. ટ્રેની સામસામેની બાજુ પર બે છિદ્રો બનાવો. ધ્યાન રાખો કે છિદ્ર એટલા મોટા હોવા જોઈએ કે જેથી દોરીને છિદ્રોમાંથી સરળતાથી પસાર કરી શકાય. એક મીટર લાંબી દોરી લઈને તેને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે છિદ્રોમાંથી પસાર કરો. દોરીના બે છેડે મણકા બાંધી દો જેથી તે ટ્રેના છિદ્રમાંથી બહાર ન નીકળી જાય. હવે ટ્રેમાં માચીસની પેટીનું ઢાંકણું લગાવી દો. માચીસની પેટી દોરીથી લટકાવો. દોરીને ઢીલી છોડી દો. માચીસની પેટી ગુરુત્વ બળને કારણે નીચે પડવાનું શરૂ કરશે. હવે દોરીને કસીને બાંધી દો અને જુઓ શું થાય છે. તમારું અવલોકન સમજાવો. શું તમે તેને ઘર્ષણ સાથે સાંકળી શકો ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓએ માચીસની પેટીમાંથી રમકડું બનાવીને અવલોકન કરવું. જ્યારે દોરી ઢીલી હોય ત્યારે માચીસની પેટી સરળતાથી નીચે પડશે. પરંતુ, જ્યારે દોરીને કસીને બાંધવામાં આવશે ત્યારે દોરી અને રિફિલ વચ્ચે ઘર્ષણ લાગશે, જેના કારણે માચીસની પેટી ધીમી પડશે અથવા સ્થિર થઈ જશે. આ ઘર્ષણ ગુરુત્વ બળનો વિરોધ કરશે.

10 ધ્વનિ 31 પ્રશ્નો

૧. ધ્વનિ ............. માં પ્રસરી શકે.

(d) ઘન, પ્રવાહી અને વાયુઓ

૨. નીચેનામાંથી કોના અવાજની આવૃત્તિ ન્યૂનતમ હોવાની શક્યતા છે ?

૩. નીચેનાં વિધાનોમાંથી જે વિધાનો સત્ય હોય તેની સામે T અને જે વિધાનો ખોટાં હોય તેની સામે F પસંદ કરો :

1. ધ્વનિ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરી શકતો નથી.

2. કંપન કરતી વસ્તુના એક સેકન્ડમાં થતા દોલનોની સંખ્યાને તેનો આવર્તકાળ કહે છે.

3. જો કંપનનો કંપવિસ્તાર મોટો હોય, તો ધ્વનિ દુર્બળ હોય છે.

4. મનુષ્યના કાન માટે શ્રવણીય રેન્જ 20 Hz થી 20,000 Hz હોય છે.

5. જેમ કંપનની આવૃત્તિ ઓછી તેમ પીચ વધારે.

6. અનિચ્છનીય કે અરુચિકર ધ્વનિ સંગીત તરીકે ઓળખાય છે.

7. ધ્વનિ પ્રદૂષણ આંશિક શ્રવણ અશક્તતા ઉત્પન્ન કરી શકે છે.

૪. યોગ્ય શબ્દો વડે ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. એક દોલન પૂરું કરવા વસ્તુને લાગતા સમયને ............. કહે છે.

આવર્તકાળ

2. પ્રબળતા કંપનની ............. થી નક્કી થાય છે.

કંપવિસ્તાર

3. આવૃત્તિનો એકમ ............. છે.

હર્ટઝ (Hz)

4. અનિચ્છનીય ધ્વનિને ............. કહેવાય છે.

ઘોંઘાટ

5. કંપનની ............. થી ધ્વનિનું તીણાપણું નક્કી થાય છે.

આવૃત્તિ

૫. એક લોલક 4 સેકન્ડમાં 40 વાર દોલન કરે છે. તેનો આવર્તકાળ અને આવૃત્તિ શોધો.

આવર્તકાળ:

આવર્તકાળ = (કુલ સમય) / (દોલનોની સંખ્યા)

આવર્તકાળ = 4 સેકન્ડ / 40 દોલન = 0.1 સેકન્ડ

આવૃત્તિ:

આવૃત્તિ = (દોલનોની સંખ્યા) / (કુલ સમય)

આવૃત્તિ = 40 દોલન / 4 સેકન્ડ = 10 Hz

૬. જ્યારે મચ્છરની પોતાની પાંખો 500 કંપન પ્રતિ સેકન્ડના સરેરાશ દરથી કંપન કરે ત્યારે મચ્છર દ્વારા ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે. તો કંપનનો આવર્તકાળ કેટલો હોય ?

આવૃત્તિ = 500 Hz

આવર્તકાળ = 1 / આવૃત્તિ

આવર્તકાળ = 1 / 500 = 0.002 સેકન્ડ

૭. નીચેના વાદ્યોમાં ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવા જે ભાગ કંપિત થાય છે તેને ઓળખો :

1. ઢોલક

ખેંચાયેલી સપાટી (મેમ્બ્રેન)

2. સિતાર

તણાયેલી દોરી

3. વાંસળી

હવા સ્તંભ

૮. ઘોંઘાટ અને સંગીત વચ્ચે શું તફાવત છે ? શું સંગીત ક્યારેક ઘોંઘાટ બની શકે ?

ઘોંઘાટ	સંગીત
1. અરુચિકર અને કર્ણપ્રિય ન હોય તેવા ધ્વનિને ઘોંઘાટ કહેવાય છે. 2. તેના ઉદાહરણો: બાંધકામ સ્થળનો અવાજ, બસ-ટ્રકના હોર્નનો અવાજ, વગેરે. 3. તેનાથી માનસિક તણાવ, અનિદ્રા અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.	1. સંગીતનો ધ્વનિ કાનને આનંદ આપે છે અને રુચિકર લાગે છે. 2. તેના ઉદાહરણો: સંગીતવાદ્યો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો ધ્વનિ, ગીત, વગેરે. 3. તેનાથી મન શાંત અને પ્રસન્ન રહે છે.

1. અરુચિકર અને કર્ણપ્રિય ન હોય તેવા ધ્વનિને ઘોંઘાટ કહેવાય છે.

2. તેના ઉદાહરણો: બાંધકામ સ્થળનો અવાજ, બસ-ટ્રકના હોર્નનો અવાજ, વગેરે.

3. તેનાથી માનસિક તણાવ, અનિદ્રા અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

1. સંગીતનો ધ્વનિ કાનને આનંદ આપે છે અને રુચિકર લાગે છે.

2. તેના ઉદાહરણો: સંગીતવાદ્યો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો ધ્વનિ, ગીત, વગેરે.

3. તેનાથી મન શાંત અને પ્રસન્ન રહે છે.

હા, સંગીત પણ ક્યારેક ઘોંઘાટ બની શકે છે. જો સંગીતનો અવાજ બહુ મોટો કે તીવ્ર હોય, તો તે કાનને અપ્રિય લાગે છે અને ઘોંઘાટમાં ફેરવાઈ શકે છે.

૯. તમારી આસપાસ જોવા મળતા ઘોંઘાટના સ્રોતોની યાદી બનાવો.

ઘોંઘાટના સ્રોતોની યાદી:

વાહનોના અવાજ
વિસ્ફોટ (ફટાકડા ફૂટવા)
મશીનો
લાઉડસ્પીકર્સ
મોટા અવાજે ચાલતા ટીવી અને રેડિયો
ઘરેલું ઉપકરણો (જેમ કે મિક્સર)

૧૦. ઘોંઘાટ એ મનુષ્યને કઈ રીતે નુકસાનકર્તા છે તે સમજાવો.

ઘોંઘાટ મનુષ્ય માટે અનેક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. અતિશય ઘોંઘાટની હાજરી અનિદ્રા (insomnia), હાઈપરટેન્શન (હાઈ બ્લડ પ્રેશર), અને ચિંતા જેવી સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ખામીઓ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. સતત પ્રબળ ધ્વનિના સંપર્કમાં રહેવાથી વ્યક્તિની સાંભળવાની ક્ષમતા કામચલાઉ કે કાયમી રીતે ઓછી થઈ જાય છે.

૧૧. તમારા માતાપિતા એક ઘર ખરીદવા જઈ રહ્યા છે. તેમને એક ઘર રસ્તાના કિનારે અને બીજું રસ્તાથી ત્રણ ગલી છોડીને આપવાનો પ્રસ્તાવ કરવામાં આવ્યો છે. તમે તમારા માતાપિતાને કયું ઘર ખરીદવાની સલાહ આપશો ? તમારો જવાબ સમજાવો.

હું મારા માતાપિતાને રસ્તાથી ત્રણ ગલી છોડીને આવેલું ઘર ખરીદવાની સલાહ આપીશ. રસ્તાના કિનારે આવેલા ઘરમાં વાહનોના અવાજ, હોર્ન, અને ટ્રાફિકને કારણે સતત ઘોંઘાટનું પ્રદૂષણ રહે છે, જે અનિદ્રા, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, અને ચિંતા જેવી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. રસ્તાથી દૂર આવેલું ઘર વધુ શાંત અને પ્રદૂષણમુક્ત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે, જે પરિવારના સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી માટે વધુ સારું છે.

૧૨. કંઠસ્થાનની આકૃતિ દોરો અને તમારા પોતાના શબ્દોમાં તેનું કાર્ય સમજાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આકૃતિ 10.8માં દર્શાવ્યા મુજબ કંઠસ્થાન (Larynx)ની આકૃતિ દોરીને આપવો. આકૃતિમાં સ્વરતંતુઓ અને તેની વચ્ચેની સાંકડી તિરાડ (slit) દર્શાવવી.

કાર્ય: કંઠસ્થાનને સ્વરપેટી પણ કહેવાય છે. જ્યારે ફેફસાં તિરાડ દ્વારા હવા ધકેલે છે ત્યારે સ્વરતંતુઓ કંપન અનુભવે છે, જેનાથી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે. સ્વરતંતુઓ સાથે જોડાયેલા સ્નાયુઓ તંતુઓને ચુસ્ત કે ઢીલા રાખવામાં મદદ કરે છે, જેના કારણે અવાજનો પ્રકાર અને ગુણવત્તા જુદા-જુદા હોય છે.

૧૩. આકાશમાં વીજળી અને મેઘગર્જના એક જ સમયે અને આપણાથી સમાન અંતરે થાય છે. આપણને વીજળી પહેલા દેખાય છે અને મેઘગર્જના પછીથી સંભળાય છે. તમે સમજાવી શકો – શા માટે ?

આકાશમાં વીજળી અને મેઘગર્જના એક જ સમયે થાય છે, પરંતુ આપણને વીજળી પહેલા દેખાય છે અને મેઘગર્જના પછીથી સંભળાય છે. આનું કારણ એ છે કે પ્રકાશની ગતિ ધ્વનિની ગતિ કરતાં ઘણી વધારે હોય છે. પ્રકાશ ખૂબ જ ઝડપથી ગતિ કરે છે અને તરત જ આપણા સુધી પહોંચી જાય છે, જ્યારે ધ્વનિને આપણા સુધી પહોંચતા સમય લાગે છે. આથી, આપણે વીજળીને પહેલાં જોઈએ છીએ અને મેઘગર્જના પછીથી સાંભળીએ છીએ.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. તમારી શાળામાં સંગીતના ઓરડાની મુલાકાત લો. તમે તમારા વિસ્તારના સંગીતકારોની પણ મુલાકાત લઈ શકો. સંગીત વાદ્યોની એક યાદી બનાવો. આ વાદ્યોના તે ભાગોના નામ લખો જે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરતી વખતે કંપિત થાય છે.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ શાળાના સંગીત રૂમ અથવા સંગીતકારની મુલાકાત લઈને સંગીત વાદ્યોની યાદી તૈયાર કરવી. કોષ્ટક 10.1માં દર્શાવ્યા મુજબ, દરેક વાદ્યનો કયો ભાગ ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવા માટે કંપન કરે છે તેની નોંધ લેવી. જેમ કે, વીણા માટે તણાયેલી દોરી અને તબલાં માટે ખેંચાયેલી સપાટી.

2. જો તમે કોઈ સંગીત વાદ્ય વગાડતા હો, તો તેને વર્ગમાં લઈ આવો અને તે કેવી રીતે વગાડો છો તેનું નિદર્શન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓ પોતાની આવડત મુજબ કોઈ સંગીત વાદ્ય, જેમ કે હાર્મોનિયમ કે ગિટાર, વર્ગમાં લાવીને તે કેવી રીતે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે તેનું નિદર્શન કરી શકે છે. તેઓ સમજાવી શકે છે કે કયા ભાગના કંપનથી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.

3. પ્રખ્યાત ભારતીય સંગીતકારો અને તેઓ જે વાદ્ય વગાડે છે તેની યાદી તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પ્રખ્યાત ભારતીય સંગીતકારો, જેમ કે પંડિત રવિશંકર (સિતાર), ઉસ્તાદ ઝાકીર હુસેન (તબલાં), હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા (વાંસળી), અને શિવકુમાર શર્મા (સંતૂર) જેવા નામોની યાદી તૈયાર કરવી. દરેક સંગીતકાર સામે તેમના વાદ્યનું નામ લખવું.

4. એક લાંબી દોરી લો. તમારા હાથ તમારા કાન પર રાખો અને કોઈ મિત્રને તમારા માથા અને હાથ ફરતે આ દોરી વીંટાળવાનું કહો. તેને દોરી સખત રીતે ખેંચીને તેના છેડાઓ એક હાથમાં પકડવાનું કહો. હવે, તેને પોતાની આંગળી અને અંગૂઠાને દબાવીને (tight) દોરી પર ફેરવવાનું કહો. શું તમને મેઘગર્જના જેવો ગડગડાટ સંભળાય છે ? હવે, જ્યારે તમારો કોઈ અન્ય મિત્ર તમારી બંનેની પાસે ઊભો હોય ત્યારે આ પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરો. શું તે કોઈ ધ્વનિ સાંભળી શકે છે ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિ ઘન માધ્યમમાં પ્રસરણ પામે છે. જ્યારે દોરીને કાન પાસે રાખીને ફેરવવામાં આવે ત્યારે ધ્વનિ દોરીમાંથી પ્રસરણ પામીને કાન સુધી પહોંચે છે અને ગડગડાટ સંભળાય છે. પરંતુ, દૂર ઊભેલો મિત્ર આ ધ્વનિ સાંભળી શકશે નહીં કારણ કે તે હવામાંથી પ્રસરણ પામી શકતો નથી. આ દર્શાવે છે કે ઘન પદાર્થ ધ્વનિનો સારો વાહક છે.

5. રમકડાંના બે ટેલિફોન બનાવો. આકૃતિ 10.20માં દર્શાવ્યા મુજબ તેમનો ઉપયોગ કરો. ખાતરી કરો કે બંને દોરી સખત રીતે ખેંચાયેલી અને એકબીજાને સ્પર્શ કરતી હોય. તમારામાંથી કોઈ એક કંઈક બોલો. શું બાકીના ત્રણેય તે સાંભળી શકે છે ? કેટલા વધારે મિત્રોને તમે આ રીતે જોડી શકો છો તે જુઓ. તમારા અવલોકનો સમજાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ પણ દર્શાવે છે કે ઘન પદાર્થ (દોરી) ધ્વનિનું પ્રસરણ કરી શકે છે. જ્યારે એક મિત્ર ડબ્બામાં બોલે છે, ત્યારે ધ્વનિના કંપનો દોરીમાંથી પસાર થઈને બીજા ડબ્બા સુધી પહોંચે છે. આ પ્રવૃત્તિમાં જેટલી દોરી ચુસ્ત ખેંચાયેલી હશે, તેટલો ધ્વનિ સ્પષ્ટ સંભળાશે. આ દ્વારા ધ્વનિના પ્રસરણ માટે ઘન માધ્યમની જરૂરિયાત સમજાવી શકાય.

6. તમારા વિસ્તારમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરતા સ્રોતોને ઓળખો. તમારા માતાપિતા, મિત્રો અને પાડોશીઓ સાથે તેની ચર્ચા કરો. ધ્વનિ પ્રદૂષણનું કેવી રીતે નિયંત્રણ કરી શકાય તેનું સૂચન કરો. એક ટૂંકો અહેવાલ તૈયાર કરો અને વર્ગમાં તેને રજૂ કરો.

રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીએ પોતાના વિસ્તારમાં જોવા મળતા ધ્વનિ પ્રદૂષણના સ્રોતો, જેમ કે વાહનો, લાઉડસ્પીકર, અને બાંધકામની પ્રવૃત્તિઓ, ઓળખવા. ધ્વનિ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટેના સૂચનોમાં વૃક્ષો વાવવા, હોર્નનો ઉપયોગ ઓછો કરવો, અને વાહનોમાં સાયલેન્સર લગાવવા જેવા ઉપાયો આપી શકાય છે. આ મુદ્દાઓ પર અહેવાલ તૈયાર કરવો.

11 વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસરો 24 પ્રશ્નો

1. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. વિદ્યુતનું વહન કરતા મોટાભાગના પ્રવાહીઓ ............., ............. અને ............. ના દ્રાવણો હોય છે.

એસીડ, બેઇઝ, ક્ષાર

2. કોઈ દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થવાને કારણે ............. અસર ઉત્પન્ન થાય છે.

રાસાયણિક

3. જો કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે, તો કૉપર એ બેટરીના ............. છેડા સાથે જોડેલી પ્લેટ પર જમા થાય છે.

ઋણ

4. વિદ્યુતપ્રવાહ દ્વારા કોઈ પદાર્થ પર જરૂરી ધાતુનું પડ ચઢાવવાની પ્રક્રિયાને ............. કહે છે.

ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ

૨. જ્યારે કોઈ ટેસ્ટરના મુક્ત છેડાઓને કોઈ દ્રાવણમાં ડૂબાડવામાં આવે છે ત્યારે ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે. શું તમે તેનું કારણ સમજાવી શકો ?

જ્યારે ટેસ્ટરના મુક્ત છેડાઓને દ્રાવણમાં ડૂબાડવામાં આવે છે ત્યારે પરિપથ પૂર્ણ થાય છે અને દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે. આ વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસરને કારણે તેની પાસે રાખેલી ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે. આ દર્શાવે છે કે દ્રાવણ વિદ્યુતનું વાહક છે.

૩. એવા ત્રણ પ્રવાહીઓના નામ આપો. જેમનું પરીક્ષણ આકૃતિ 11.9માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે કરવાથી ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવી શકે.

1. લીંબુનો રસ

2. વિનેગર

3. નળનું પાણી

૪. આકૃતિ 11.10માં દર્શાવેલ વ્યવસ્થામાં બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી. તે માટે શક્ય કારણોની યાદી બનાવો. તમારો ઉત્તર સમજાવો.

આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે બલ્બ પ્રકાશિત ન થવાના શક્ય કારણો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

પરિપથ પૂર્ણ ન થવો: ટેસ્ટરના બંને છેડા એકબીજાને સ્પર્શતા નથી, તેથી પરિપથ પૂર્ણ થતો નથી.
નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહ: જો દ્રાવણ વિદ્યુતનું મંદવાહક હોય તો તેમાંથી પસાર થતો વિદ્યુતપ્રવાહ બલ્બને પ્રકાશિત કરવા માટે પૂરતો ન હોય.
બલ્બ ઉડી ગયો હોય: જો બલ્બ ઉડી ગયો હોય તો તે પ્રકાશિત નહીં થાય.
ઢીલા જોડાણો: પરિપથમાં તારના જોડાણો ઢીલા હોઈ શકે છે.
સેલ વપરાઈ ગયા હોય: બેટરીના સેલ વપરાઈ ગયા હોય તો પણ બલ્બ પ્રકાશિત નહીં થાય.

૫. બે પ્રવાહીઓ A અને Bના વિદ્યુતવહનની તપાસ કરવા માટે એક ટેસ્ટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. એવું જોવા મળ્યું કે ટેસ્ટરનો બલ્બ પ્રવાહી A માટે તેજસ્વી રીતે પ્રકાશિત થાય છે. જ્યારે પ્રવાહી B માટે ઘણો ઝાંખો પ્રકાશિત થાય છે. તમે તારણ કાઢી શકો કે,

(i) પ્રવાહી A એ પ્રવાહી B કરતા વધારે સારું વાહક છે.

૬. શું શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું વહન કરે છે ? જો નહિ, તો તેને વાહક બનાવવા માટે આપણે શું કરી શકીએ ?

શુદ્ધ પાણી, એટલે કે નિસ્યંદિત પાણી, વિદ્યુતનું મંદવાહક હોય છે કારણ કે તેમાં ક્ષાર હોતા નથી. તેને વાહક બનાવવા માટે આપણે તેમાં એક ચપટી સામાન્ય મીઠું, થોડા ટીપાં લીંબુનો રસ, કે મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ જેવું એસિડ ઉમેરી શકીએ છીએ.

૭. આગ લાગી હોય ત્યારે, ફાયરમૅન પાણીની નળીઓનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તે વિસ્તારના મુખ્ય વિદ્યુત પુરવઠાને બંધ કરી દે છે. તેઓ આવું કેમ કરે છે ? સમજાવો.

આગ લાગી હોય ત્યારે, ફાયરમૅન પાણીનો ઉપયોગ કરતા પહેલાં મુખ્ય વિદ્યુત પુરવઠાને બંધ કરી દે છે કારણ કે, સામાન્ય પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક હોય છે. જો પાણીનો ઉપયોગ ચાલુ વિદ્યુત પ્રવાહવાળા વાયરો પર થાય તો વિદ્યુતપ્રવાહ પાણી દ્વારા વહીને ફાયરમૅનને આંચકો લાગી શકે છે અને નુકસાન થઈ શકે છે. આ પગલું તેમની સલામતી માટે જરૂરી છે.

૮. દરિયાઈ વિસ્તારમાં રહેનારો એક બાળક પોતાના ટેસ્ટરથી પીવાના પાણી અને સમુદ્રના પાણીનું પરીક્ષણ કરે છે. તે જુએ છે કે સમુદ્રના પાણી માટે ચુંબકીય સોય વધારે ચલિત થાય છે. શું તમે તેનું કારણ સમજાવી શકો ?

સમુદ્રના પાણીમાં પીવાના પાણી કરતાં વધારે માત્રામાં મીઠું અને અન્ય ખનીજક્ષારો ઓગળેલા હોય છે. આ ક્ષારોને કારણે સમુદ્રનું પાણી પીવાના પાણી કરતાં વિદ્યુતનું વધુ સારું વાહક બને છે. વધુ વિદ્યુતવહનને કારણે પરિપથમાં પ્રવાહ વધુ પ્રબળ હોય છે, જેનાથી ચુંબકીય સોય વધારે કોણાવર્તન દર્શાવે છે.

૯. શું ધોધમાર વરસાદના સમયે કોઈ ઇલેક્ટ્રિશીયન માટે બહાર મુખ્ય લાઇનની મરામત કરવાનું સુરક્ષિત હોય છે? સમજાવો.

ના, ધોધમાર વરસાદના સમયે ઇલેક્ટ્રિશિયન માટે બહાર મુખ્ય લાઇનનું સમારકામ કરવું સુરક્ષિત નથી. વરસાદનું પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક હોય છે. જો પાણી વિદ્યુતની લાઇનોના સંપર્કમાં આવે તો ઇલેક્ટ્રિશિયનને વિદ્યુતનો આંચકો લાગી શકે છે અને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે.

૧૦. પહેલીએ સાંભળ્યું હતું કે વરસાદી પાણી એટલું જ શુદ્ધ હોય છે કે જેટલું નિસ્યંદિત પાણી. તેથી તેણે એક સ્વચ્છ કાચના ગ્લાસમાં થોડું વરસાદી પાણી એકત્ર કરીને ટેસ્ટરથી તેનું પરીક્ષણ કર્યુ. તેણીને તે જોઈને આશ્ચર્ય થયું કે ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે. તેનું કારણ કયું હોઈ શકે છે ?

વરસાદનું પાણી નિસ્યંદિત પાણી જેવું શુદ્ધ હોતું નથી. વાતાવરણમાંથી પસાર થતી વખતે તે હવામાં રહેલા કેટલાક વાયુઓ અને પ્રદૂષકોને ઓગાળીને દ્રાવણ બનાવે છે, જે વિદ્યુતનું વાહક હોય છે. તેથી, જ્યારે પહેલીએ વરસાદી પાણીનું પરીક્ષણ કર્યું ત્યારે પરિપથ પૂર્ણ થયો અને ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે.

૧૧. તમારી આસપાસ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરેલી વસ્તુઓની યાદી તૈયાર કરો.

ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરેલી વસ્તુઓની યાદી:

સાઇકલના હૅન્ડલ અને પૈડાંની રીમ.
બાથરૂમના નળ.
રસોડાના ગૅસ બર્નર.
કારના અમુક ભાગો.
આભૂષણો જે સોના કે ચાંદીના બનેલા લાગે છે.
ખાદ્ય પદાર્થોના સંગ્રહ માટે વપરાતા ટિનના ડબા.

૧૨. જે પ્રક્રિયા તમે પ્રવૃત્તિ 11.7માં જોઈ હતી તે કૉપરના શુદ્ધીકરણ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. એક પાતળી શુદ્ધ કોપરની પ્લેટ અને એક અશુદ્ધ કોપરનો સળિયો ઇલેક્ટ્રૉડસ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. અશુદ્ધ સળિયા પરથી કોપર પાતળી કૉપરની પ્લેટ તરફ જતું દેખાય છે. કયો ઇલેક્ટ્રૉડ બેટરીના ધન છેડા સાથે જોડવો જોઈએ ? શા માટે ?

શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં અશુદ્ધ કોપરનો સળિયો બેટરીના ધન છેડા સાથે જોડવો જોઈએ. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે, ત્યારે અશુદ્ધ સળિયામાંથી કૉપર આયન તરીકે દ્રાવણમાં ભળે છે અને બેટરીના ઋણ છેડા સાથે જોડાયેલ પાતળી શુદ્ધ પ્લેટ પર જમા થાય છે. આ રીતે અશુદ્ધ કૉપર શુદ્ધ થાય છે.

1. જુદા જુદા ફળો અને શાકભાજીઓ દ્વારા થતા વિદ્યુતવહનનું પરીક્ષણ કરો. તમારા પરિણામનું કોષ્ટકના રૂપમાં નિર્દેશન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, ટેસ્ટરનો ઉપયોગ કરીને બટાટા, લીંબુ, ટામેટાં, સફરજન, અને અન્ય ફળો-શાકભાજીના વિદ્યુતવહનનું પરીક્ષણ કરવું. પરીક્ષણનાં પરિણામોને એક કોષ્ટકમાં નોંધવા, જેમાં ફળ/શાકભાજીનું નામ અને ચુંબકીય સોયનું કોણાવર્તન થાય છે કે નહિ તે દર્શાવવું.

2. પ્રવૃત્તિ 11.7ને બેટરીના ઋણ છેડા સાથે તાંબાની પ્લેટના સ્થાને ઝિંકની પ્લેટ જોડીને પુનરાવર્તન કરો. હવે ઝિંકની પ્લેટના સ્થાને કોઈ અન્ય ધાત્વિક વસ્તુ લઈને પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરો. કઈ ધાતુ અન્ય ધાતુ પર જમા થાય છે ? તમારી શોધની તમારા મિત્રો સાથે ચર્ચા કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, તાંબાની પ્લેટના સ્થાને ઝીંકની પ્લેટનો ઉપયોગ કરીને ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગની પ્રક્રિયા કરવી. અવલોકનમાં તાંબાનું આવરણ ઝીંકની પ્લેટ પર જમા થતું જોવા મળશે. આ જ રીતે, અન્ય ધાતુઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરી શકાય.

3. તમારા શહેરમાં ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગનું કોઈ વ્યાપારી એકમ શોધી કાઢો. ત્યાં કઈ વસ્તુઓનું, કયા ઉદેશથી ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરવામાં આવ્યું છે ? (વ્યાપારી એકમમાં ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગની પ્રક્રિયા આપણી પ્રવૃત્તિ 11.7માં કરવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગની પ્રક્રિયા કરતા ઘણી વધારે જટિલ છે.) શોધી કાઢો કે ઉપયોગમાં લેવાઈ ગયેલા રસાયણોનો તેઓ કેવી રીતે નિકાલ કરે છે.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, શહેરના કોઈ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ યુનિટની મુલાકાત લઈ ત્યાં કઈ વસ્તુઓ પર કયા ધાતુનો ઢોળ ચઢાવવામાં આવે છે તેની માહિતી એકત્ર કરવી. તેનો ઉદ્દેશ્ય (કાટ લાગતો અટકાવવા, ચળકાટ માટે) અને વપરાયેલા રસાયણોનો નિકાલ કેવી રીતે થાય છે, તે વિશે માહિતી મેળવવી.

4. કલ્પના કરો કે તમે એક ઉદ્યોગ સાહસિક (entrepreneur) છો અને તમને એક નાના ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગનું એકમ સ્થાપવા માટે બૅન્ક દ્વારા લોન આપવામાં આવી છે. તમે કઈ વસ્તુઓનું અને કયા હેતુથી ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરવાનું પસંદ કરશો ? (શબ્દકોશમાંથી ‘entrepreneur'નો અર્થ જૂઓ)

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીએ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ માટે કોઈ ઉત્પાદન પસંદ કરીને તેનો ઉદ્દેશ્ય સમજાવવો. ઉદાહરણ તરીકે, કારના ભાગો પર ક્રોમિયમનો ઢોળ ચઢાવવાનું પસંદ કરી શકાય, જેથી તેને ચળકતો દેખાવ મળે અને કાટ લાગતો અટકે.

5. ક્રોમિયમના ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગથી સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ શોધી કાઢો. તેને ઉકેલવા લોકો કેવી રીતે પ્રયત્નો કરી રહ્યા છે ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, ક્રોમિયમના ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગથી થતી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ, જેમ કે ત્વચા અને શ્વાસ સંબંધિત રોગો, વિશે માહિતી એકત્ર કરવી. તેનો નિકાલ કરતી વખતે થતા પ્રદૂષણ વિશે પણ માહિતી મેળવવી. આ સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટેના ઉપાયો, જેમ કે કચરાના નિકાલ માટેની વિશિષ્ટ માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન કરવું, વિશે લખવું.

6. તમે તમારા માટે એક મજા આવે તેવી પેન બનાવી શકો છો. ધાતુની એક વાહક પ્લેટ લો અને તેના પર પોટૅશિયમ આયોડાઇડ તથા સ્ટાર્ચની ભેજવાળી લુગદી (પેસ્ટ) ફેલાવો. આકૃતિ 11.11માં દર્શાવ્યા અનુસાર પ્લેટને એક બેટરી સાથે જોડો. હવે તારના મુક્ત છેડાનો ઉપયોગ કરીને, પેસ્ટ પર થોડા અક્ષરો લખો. તમે શું જુઓ છો?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પોટેશિયમ આયોડાઇડ અને સ્ટાર્ચના ભેજવાળા પેસ્ટ પર તારથી લખવાથી રાસાયણિક પ્રક્રિયા થશે. વિદ્યુતપ્રવાહને કારણે આયોડિન મુક્ત થશે, જે સ્ટાર્ચ સાથે પ્રક્રિયા કરીને વાદળી કે જાંબલી રંગનો ડાઘ ઉત્પન્ન કરશે. આ રીતે અક્ષરો જોઈ શકાશે.

12 કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ 19 પ્રશ્નો

૧. નીચેનામાંથી કયું ઘર્ષણ દ્વારા સરળતાથી વીજભારિત થતું નથી ?

(b) તાંબાનો સળિયો

૨. જ્યારે કાચના સળિયાને રેશમનાં ટુકડા સાથે ઘસવામાં આવે છે, ત્યારે સળિયો

(b) ધનભારિત થાય છે, જ્યારે કાપડ ઋણભારિત થાય છે.

૩. ખરા વિધાનો સામે (T) અને ખોટાં વિધાનો સામે (F) પસંદ કરો :

1. સમાન વીજભાર એકબીજાને આકર્ષે છે.

2. કાચનો વીજભારિત સળિયો પ્લાસ્ટિકની વીજભારિત સ્ટ્રોને આકર્ષે છે.

3. વીજળીનું વાહક ઈમારતને વીજળીથી બચાવી શકતું નથી.

4. ભૂકંપનું પૂર્વાનુમાન કરી શકાય છે.

૪. કેટલીકવાર શિયાળામાં સ્વેટર કાઢતી વખતે તડતડ અવાજ થાય છે. સમજાવો.

જ્યારે શિયાળામાં ઊનના કે પોલિએસ્ટરના કપડાં ઉતારવામાં આવે છે, ત્યારે તે શરીરના સંપર્કમાં આવવાથી ઘર્ષણથી વિદ્યુતભારિત થાય છે. આ વીજભારોનું વિસર્જન થાય છે, જેના પરિણામે તણખા અને તડ-તડ અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે.

૫. સમજાવો કે શા માટે વીજભારિત પદાર્થને આપણાં હાથ વડે સ્પર્શ કરવાથી તેનો વીજભાર દૂર થાય છે ?

વીજભારિત પદાર્થને હાથ વડે સ્પર્શ કરવાથી તેનો વીજભાર દૂર થાય છે, કારણ કે આપણું શરીર વિદ્યુતનું સુવાહક છે. આ વીજભાર આપણા શરીર મારફતે પૃથ્વીમાં વહન પામે છે, જેને અર્થિંગ કહે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે પદાર્થ વિદ્યુત વિભારિત (discharged) થઈ જાય છે.

૬. ભૂકંપની વિનાશકતાને કયા માપક્રમ વડે માપી શકાય છે તેનું નામ જણાવો. કોઈ એક ભૂકંપની સ્કેલ પર તીવ્રતા 3 નોંધાય છે. શું તે સિસ્મોગ્રાફ વડે નોંધાશે ? શું તે વધુ વિનાશ નોંતરશે ?

ભૂકંપની વિનાશકતાને રિક્ટર સ્કેલ (Richter scale) વડે માપી શકાય છે. 3ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ સિસ્મોગ્રાફ વડે ચોક્કસ નોંધાશે, પરંતુ તે વધુ વિનાશ નોંતરશે નહીં, કારણ કે વિનાશક ભૂકંપની તીવ્રતા સામાન્ય રીતે 7થી વધુ હોય છે.

૭. આપણી જાતને વીજળીથી બચાવવાનાં ત્રણ ઉપાયો જણાવો.

વીજળીથી બચવાના ત્રણ ઉપાયો:

ઘર કે ઇમારત એ સલામત સ્થળ છે, તેથી ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા દરમિયાન ઘરમાં રહેવું જોઈએ.
જો કાર કે બસમાં મુસાફરી કરતા હો, તો તેનાં બારી-બારણાં બંધ કરીને અંદર સુરક્ષિત રહી શકાય છે.
વીજળીના તાર, ધાતુના પદાર્થો, અને ઊંચા વૃક્ષોથી દૂર રહેવું જોઈએ. ખુલ્લા મેદાનમાં હોઈએ તો જમીન પર ઉભડક બેસી જવું.

૮. સમજાવો : શા માટે વીજભારિત ફુગ્ગો બીજા વીજભારિત ફુગ્ગાને અપાકર્ષે છે, જ્યારે વીજભારિત ન હોય તેવો ફુગ્ગો અન્ય વીજભાર વગરનાં ફુગ્ગાને આકર્ષે છે?

વીજભારિત ફુગ્ગો બીજા વીજભારિત ફુગ્ગાને અપાકર્ષે છે કારણ કે બંને ફુગ્ગા પર સમાન પ્રકારનો વીજભાર હોય છે. સમાન વીજભારો એકબીજાને અપાકર્ષે છે. પરંતુ, વીજભારિત ન હોય તેવો ફુગ્ગો અન્ય વીજભાર વગરના ફુગ્ગાને આકર્ષી શકતો નથી કારણ કે આકર્ષણ માટે ઓછામાં ઓછો એક પદાર્થ વીજભારિત હોવો જરૂરી છે.

૯. જે સાધનની મદદથી પદાર્થના વીજભાર શોધી શકાય તેને આકૃતિ વડે સમજાવો.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આકૃતિ 12.4માં દર્શાવેલ ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ વડે સમજાવવો. ઇલેક્ટ્રોસ્કોપમાં એક ખાલી બરણી, એક કાર્ડબોર્ડ, એક ધાતુની પેપરક્લિપ અને બે એલ્યુમિનિયમ ફોઇલની પટ્ટીઓનો ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે વીજભારિત પદાર્થને પેપરક્લિપના છેડા પર સ્પર્શ કરવામાં આવે છે, ત્યારે વીજભાર પેપરક્લિપ મારફતે એલ્યુમિનિયમની પટ્ટીઓ સુધી પહોંચે છે. સમાન વીજભારને કારણે પટ્ટીઓ એકબીજાથી દૂર જાય છે (અપાકર્ષિત થાય છે). આના પરથી પદાર્થ વીજભારિત છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.

૧૦. ભારતમાં ભૂકંપની સૌથી વધુ શક્યતા હોય તેવા ત્રણ રાજ્યોના નામ આપો.

ભારતમાં ભૂકંપની સૌથી વધુ શક્યતા હોય તેવા ત્રણ રાજ્યો:

જમ્મુ અને કાશ્મીર
ગુજરાત (કચ્છનું રણ)
રાજસ્થાન

૧૧. માની લો કે તમે ઘરની બહાર છો અને ભૂકંપ આવે છે. તમે તમારી જાતના રક્ષણ માટે શું પગલાં લેશો ?

જો હું ઘરની બહાર હોઉં અને ભૂકંપ આવે, તો હું નીચેના પગલાં લઈશ:

ઈમારતો, વૃક્ષો, અને ઉપરથી પસાર થતી વિદ્યુતની લાઇનોથી દૂર ખુલ્લું સ્થળ શોધીશ અને જમીન પર ઉભડક બેસી જઈશ.
જો હું મોટર કે બસમાં હોઉં તો વાહનમાંથી બહાર નહિ આવું અને વાહનચાલકને ધીમે-ધીમે ખુલ્લા સ્થળ સુધી ચલાવવાનું કહીશ.
જ્યાં સુધી ધ્રુજારી અટકે નહિ ત્યાં સુધી હું બહાર નહિ આવું.

૧૨. હવામાન ખાતાની આગાહી મુજબ કોઈ ચોક્કસ દિવસે ગાજવીજ સાથે વાવાઝોડું આવવાનું અનુમાન છે. માની લો કે તમારે તે દિવસે બહાર જવાનું છે. શું તમે છત્રી લઈ જશો ? સમજાવો.

ના, હું છત્રી લઈને નહિ જઈશ. ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા દરમિયાન છત્રી સાથે લઈ જવી સલાહભરી નથી કારણ કે છત્રીનો ધાતુનો સળિયો વીજળીને આકર્ષી શકે છે, જેનાથી વીજળી પડવાનો ખતરો વધી જાય છે. સલામત રહેવા માટે, આવા સમયે ખુલ્લા વાહનો, ઊંચા વૃક્ષો, અને ધાતુના પદાર્થોથી દૂર રહેવું જોઈએ.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. પાણીનો નળ ખોલો. પાણીનું વહેણ એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી તે એક પાતળો પ્રવાહ રચે. એક રિફીલને વિદ્યુતભારિત કરો. તેને પાણીના પ્રવાહની નજીક લાવો. શું થાય છે અવલોકન કરો. આ પ્રવૃત્તિ પર એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યુતભારિત રિફિલ પાણીના પાતળા પ્રવાહને આકર્ષશે. રિફિલને ઘસવાથી તે વિદ્યુતભારિત થાય છે. જ્યારે તેને પાણીના પ્રવાહની નજીક લાવવામાં આવે છે, ત્યારે પાણીના અણુઓમાં રહેલા ધન અને ઋણ વીજભારને કારણે આકર્ષણ બળ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા સ્થિત વિદ્યુતબળની અસર સમજી શકાય છે.

2. તમારું પોતાનું વિદ્યુતભાર શોધક યંત્ર (detector) બનાવો. આશરે 10 cm × 3 cm સાઇઝની એક કાગળની પટ્ટી લો. આકૃતિ12.15માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે તેને આકાર આપો. તેને કોઈ એક સોય પર સમતુલિત કરો. વિદ્યુતભારિત પદાર્થને તેની નજીક લાવો. શું થાય છે તેનું અવલોકન કરો. તેનું કાર્ય સમજાવતો એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, એક સાદું ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ બનાવીને વીજભારિત પદાર્થની તપાસ કરવી. જ્યારે વિદ્યુતભારિત પદાર્થને કાગળની પટ્ટીની નજીક લાવવામાં આવે છે, ત્યારે કાગળની પટ્ટી તેનાથી આકર્ષિત થશે. આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા કોઈ પદાર્થ વીજભારિત છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.

3. આ પ્રવૃત્તિને રાત્રિના સમયે કરવી જોઈએ. એવા ઓરડામાં જાઓ જ્યાં ફલોરોસન્ટ ટ્યૂબલાઈટ(fluorescent tube light)નો પ્રકાશ હોય. એક ફુગ્ગાને વિદ્યુતભારિત કરો. ટ્યૂબલાઇટની સ્વિચ બંધ કરો. જેથી ઓરડામાં સંપૂર્ણ અંધારું થઈ જાય. વિદ્યુતભારિત ફુગ્ગાને ટ્યૂબલાઇટની નજીક લાવો. તમને ઝાંખો પ્રકાશ (faint glow) દેખાવવો જોઈએ. ફુગ્ગાને ટ્યૂબની લંબાઈવાળા ભાગ પરથી લઈ જાઓ અને પ્રકાશ(glow)માં થતા ફેરફારોનું અવલોકન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યુતભારિત ફુગ્ગાને ટ્યુબલાઇટની નજીક લાવવાથી ટ્યુબમાં રહેલા વાયુ પર વીજભારની અસર થશે, જેનાથી તે ઝાંખા પ્રકાશથી પ્રકાશિત થશે. આ દર્શાવે છે કે સ્થિર વીજળી પણ વિદ્યુતપ્રવાહ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.

4. શોધી કાઢો કે તમારા વિસ્તારમાં એવી કોઈ સંસ્થા છે, જે પ્રાકૃતિક હોનારત (આપત્તિ)થી પીડિત વ્યક્તિઓને રાહત પહોંચાડે છે. તપાસ કરો કે તે ભૂકંપ પીડિત લોકોને કેવા પ્રકારે સહાય કરે છે. ભૂકંપ પીડિત વ્યક્તિઓની તકલીફો વિશે એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીએ સ્થાનિક સરકારી સંસ્થાઓ, NGO, કે સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ વિશે માહિતી એકત્ર કરવી જે આપત્તિ સમયે મદદ કરે છે. ભૂકંપ પીડિતોને કેવી રીતે મદદ કરે છે તેની વિગતો, જેમ કે ખોરાક, પાણી, રહેઠાણ, અને તબીબી સહાય, એકત્ર કરવી. ભૂકંપ પીડિતોની તકલીફો વિશે અહેવાલ તૈયાર કરવો.

13 પ્રકાશ 18 પ્રશ્નો

૧. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને અરીસાને દોરેલ લંબ (નોર્મલ) બધા જ ............. સમતલમાં હોય છે.

એક જ

2. સમતલ અરીસામાં વસ્તુનો પ્રતિબિંબ અને અરીસા વચ્ચેનું અંતર ............. હોય છે, અને પ્રતિબિંબ ............. હોય છે.

સમાન, આભાસી

3. જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય નહિ, તેને ............. પ્રતિબિંબ કહે છે.

આભાસી

4. લઘુદ્રષ્ટિની ખામી માટે ............. લેન્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

અંતર્ગોળ

૨. નીચે આપેલાં વિધાનો માટે સાચાની સામે T અને ખોટાની સામે F લખો :

1. સમતલ અરીસા પર રચાતું પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક હોય છે.

2. બહિર્ગોળ લેન્સ હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે.

3. જો અરીસામાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાનું માથું જમણી બાજુ ઝુકાવે, તો પ્રતિબિંબમાં વ્યક્તિ પોતાનું માથું ડાબી બાજુ ઝુકાવેલું દેખાય છે.

4. વસ્તુને પડદા પર મેળવવા માટે બહિર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ થાય છે.

5. માણસના કાન માટે શ્રાવ્ય મર્યાદા આશરે 20Hz થી 20000Hz હોય છે.

૩. નીચેનાનો તફાવત આપો :

1. વાસ્તવિક અને આભાસી પ્રતિબિંબ

વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ	આભાસી પ્રતિબિંબ
1. આ પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે. 2. તે હંમેશાં ઊલટું હોય છે. 3. આ પ્રતિબિંબ લેન્સ દ્વારા પ્રકાશના કિરણોના વાસ્તવિક સંપાતથી રચાય છે.	1. આ પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. 2. તે હંમેશાં સીધું હોય છે. 3. આ પ્રતિબિંબ લેન્સ દ્વારા પ્રકાશના કિરણોના કાલ્પનિક સંપાતથી રચાય છે.

1. આ પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે.

2. તે હંમેશાં ઊલટું હોય છે.

3. આ પ્રતિબિંબ લેન્સ દ્વારા પ્રકાશના કિરણોના વાસ્તવિક સંપાતથી રચાય છે.

1. આ પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી.

2. તે હંમેશાં સીધું હોય છે.

3. આ પ્રતિબિંબ લેન્સ દ્વારા પ્રકાશના કિરણોના કાલ્પનિક સંપાતથી રચાય છે.

2. નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન

નિયમિત પરાવર્તન	અનિયમિત પરાવર્તન
1. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો લીસી અને સમતલ સપાટી પર આપાત થાય છે. 2. પરાવર્તિત કિરણો એક ચોક્કસ દિશામાં પરાવર્તન પામે છે. 3. તેનાથી પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી મળે છે.	1. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો ખરબચડી અને અનિયમિત સપાટી પર આપાત થાય છે. 2. પરાવર્તિત કિરણો જુદી જુદી દિશામાં પરાવર્તન પામે છે. 3. તેનાથી પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ મળતું નથી.

1. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો લીસી અને સમતલ સપાટી પર આપાત થાય છે.

2. પરાવર્તિત કિરણો એક ચોક્કસ દિશામાં પરાવર્તન પામે છે.

3. તેનાથી પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી મળે છે.

1. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો ખરબચડી અને અનિયમિત સપાટી પર આપાત થાય છે.

2. પરાવર્તિત કિરણો જુદી જુદી દિશામાં પરાવર્તન પામે છે.

3. તેનાથી પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ મળતું નથી.

૪. પ્રકાશના પરાવર્તનના નિયમો જણાવો.

પ્રકાશના પરાવર્તનના બે મુખ્ય નિયમો છે:

આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને અરીસાને આપાત બિંદુએ દોરેલ લંબ (નોર્મલ) બધા જ એક સમતલમાં હોય છે.
આપાતકોણ અને પરાવર્તન કોણ હંમેશાં સમાન હોય છે.

૫. પ્રકાશના કિરણોનું વિક્ષેપન (dispersal) એટલે શું? સમજાવો.

પ્રકાશનું વિક્ષેપન એટલે જ્યારે શ્વેત પ્રકાશના કિરણો કોઈ પ્રિઝમમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે તેના ઘટક રંગોમાં વિભાજિત થઈ જાય છે. શ્વેત પ્રકાશ સાત રંગોનો બનેલો છે: જાંબલી, નીલો, વાદળી, લીલો, પીળો, નારંગી, અને રાતો. આ ક્રિયાને પ્રકાશનું વિક્ષેપન કહે છે. મેઘધનુષ્ય એ કુદરતી વિક્ષેપનનું એક ઉદાહરણ છે.

૬. આંખની દેખરેખ રાખવા માટેનાં પગલાં જણાવો.

આંખની દેખરેખ રાખવા માટેનાં પગલાં:

ઓછા પ્રકાશમાં વાંચવું નહીં.
આંખોને વધારે પડતા તેજસ્વી પ્રકાશથી દૂર રાખવી.
ખોરાકમાં વિટામિન-Aથી ભરપૂર આહાર લેવો, જેમ કે ગાજર, બ્રોકોલી, અને દૂધ.
આંખને ગંદા હાથથી સ્પર્શ ન કરવો.
જો આંખમાં કોઈ તકલીફ હોય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.

૭. લઘુદ્રષ્ટિની ખામી એટલે શું ? તેના ઉપચાર માટે કયા લેન્સનો ઉપયોગ થાય છે ?

લઘુદ્રષ્ટિની ખામી એટલે જ્યારે વ્યક્તિ દૂરની વસ્તુઓને સ્પષ્ટપણે જોઈ શકતો નથી. આ ખામીમાં પ્રકાશના કિરણો નેત્રપટલ (રેટિના) પર કેન્દ્રિત થવાને બદલે તેની આગળ કેન્દ્રિત થાય છે. તેના ઉપચાર માટે અંતર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ થાય છે, જે પ્રકાશના કિરણોને ફેલાવીને નેત્રપટલ પર કેન્દ્રિત થવામાં મદદ કરે છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. ઘરેલુ ઉપયોગ માટે લેન્સના કેટલાક ઉદાહરણો એકત્રિત કરો. લેન્સનું અવલોકન કરો કે તે બહિર્ગોળ છે કે અંતર્ગોળ.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓએ ઘરના ઉપયોગમાં આવતા લેન્સ, જેમ કે બિલોરી કાચ, ચશ્માના લેન્સ, કે કેમેરાના લેન્સ, એકત્ર કરવા. દરેક લેન્સનું અવલોકન કરીને તે મધ્યમાંથી જાડો કે પાતળો છે તે નક્કી કરીને તેનો પ્રકાર (બહિર્ગોળ કે અંતર્ગોળ) નક્કી કરવો.

2. તમારા મિત્રને એક મોટો સફેદ કાગળ અને એક સાંકડી પટ્ટી લો. પટ્ટી પર કોઈ એક અક્ષર લખો. કાગળને ટેબલ પર મૂકો અને પટ્ટી પર કોઈ એક અક્ષર લખો. હવે પટ્ટીને ધીમેથી કાગળ પર ઉપરથી નીચે તરફ ખેંચો. કાગળ અને પટ્ટીની વચ્ચે જગ્યા રાખવાનું ધ્યાન રાખો. તમે શું અવલોકન કરો છો ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પટ્ટી અને કાગળ વચ્ચેના ઘર્ષણથી પ્રકાશનું કિરણ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે તે દર્શાવવામાં આવે છે. પટ્ટી પર લખેલો અક્ષર ત્યારે જ દેખાશે જ્યારે તે પ્રકાશના કિરણના માર્ગમાં આવશે. આનાથી પ્રકાશની રેખીય ગતિનો ખ્યાલ આવે છે.

3. મેઘધનુષ્ય કઈ રીતે રચાય છે, તેના વિશે તમારા શિક્ષક પાસેથી માહિતી મેળવીને એક મોડેલ તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, શિક્ષક પાસેથી મેઘધનુષ્ય રચનાની પ્રક્રિયા વિશે માહિતી મેળવવી. એક મોડેલ બનાવવા માટે, પાણીના પાત્રમાં અરીસો મૂકીને તેના પર પ્રકાશનું કિરણ નાખવું. પ્રકાશના કિરણનું પ્રિઝમ દ્વારા વિભાજન થઈને મેઘધનુષ્ય જેવી રચના જોવા મળશે. આનાથી પ્રકાશના વિક્ષેપનનો ખ્યાલ આવે છે.

😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.

STD 8 SC SWADHYANPOTHI SOLUTION

સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પ્રકરણ ૧ થી ૧૩)

COPY RESTRICT

GUJARATI FONT

labels

Slogan

કાર્યાલય

આ બ્લૉગમાં શોધો

Popular Posts

ગણિતના વહેવારું કોયડા પાયાનું ગણિત

STD3 MCQ QUIZ PARYAVARAN (પર્યાવરણ)

STD 5 GANIT SEM 2 PARAKH

STD 5 PARAKH EVS SEM 2

Comments

Website Is Developed By

Our Services

Footer Copyright

Contact form