મોટા કાજલિયાળા પ્રાથમિક શાળા
સ્વાધ્યાયપોથી — સંપૂર્ણ ઉકેલ (પાઠ ૧ થી ૧૦)
નીચે આપેલ પાઠનું બટન દબાવો — ફક્ત એ જ પાઠ ખૂલશે અને તેના બધા પ્રશ્ન-જવાબ સીધા દેખાશે.
-
(૧) ઉદાહરણ: ક-2-ઉ (દરિયો - વિશાળ - ખારાશ)
વાક્ય: વિશાળ દરિયાની ખારાશની મદદથી આપણે ખૂબ મીઠું પકવીએ છીએ. -
(૨) ખ-5-અ (સૂર્ય - આકાશ - ગરમી)
વાક્ય: આકાશમાં પ્રકાશતો સૂર્ય આપણને ખૂબ ગરમી આપે છે. -
(૩) ગ-1-ઈ (મેઘધનુષ્ય - રંગ - વરસાદ)
વાક્ય: વરસાદ પડ્યા પછી આકાશમાં સાત રંગવાળું સુંદર મેઘધનુષ્ય જોવા મળે છે. -
(૪) ઘ-ઇ (સિંહ - કેશવાળી)
વાક્ય: જંગલના રાજા સિંહની ડોક પર સુંદર કેશવાળી હોય છે. -
(૫) ચ-4-આ (નદી - કાંઠો - પ્રવાહ)
વાક્ય: નદીના કાંઠે બેસીને તેનો વહેતો પ્રવાહ જોવાની ખૂબ મજા આવે છે.
-
(૧) સર્જન કરે તે – સર્જનહાર
-
(૨) પાલન કરે તે – પાલનહાર
-
(૩) રક્ષણ કરે તે – રક્ષણહાર
-
(૪) જુએ તે – દેખણહાર
-
(૫) ખેડે તે – ખેડણહાર
-
(૧) લોકો જુદાં જુદાં કામ કરીને આજીવિકા મેળવે છે.
-
(૨) ગુજરાતમાં દિવસે દિવસે ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો.
-
(૩) ભગવાને સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું.
-
(૪) પરીક્ષા નજીક આવતાં તેણે તૈયારી આરંભી.
-
(૧) નુકસાન (સા, શા)
-
(૨) સમસ્યા (શ્યા, સ્યા)
-
(૩) શીવણ (શી, સી)
-
(૪) શિકાર (શિ, સિ)
-
(૫) સરોવર (શ, સ)
-
(૬) શાબાશી (સા, શા)
-
(૭) રિસેસ (શે, સે)
-
(૮) વિશેષ (ષે, શે)
પંક્તિ: રાડ, ત્રાડ ને લાડની સાથે મોરપીંછનો સૂર,
સંતાકૂકડી રમતો રમતો રહે નજીક ને દૂર.
સમજૂતી: કવિ ઈશ્વરને કહે છે કે હે પ્રભુ! તું રાડ, ગર્જના (ત્રાડ) અને પ્રેમના લાડની સાથે, તેમજ મોરપીંછના મધુર સૂર રૂપે અમારી સાથે સંતાકૂકડી રમતો હોય એમ ક્યારેક સાવ નજીક તો ક્યારેક દૂર હોય એવો ભાસ થાય છે.
-
(૧) વૃક્ષ: ડાળી, પાંદડાં, મૂળ, ફળ, ફૂલ, છાંયો.
-
(૨) પર્વત: પથ્થર, શિખર, ખીણ, ઝરણાં, જંગલ.
-
(૩) આકાશ: સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, વાદળ, મેઘધનુષ્ય.
-
(૪) નદી: પાણી, કાંઠો, માછલી, હોડી, રેતી.
-
(૧) મોર: ઝાડના ઝુંડમાં મોર ગહેકે છે.
-
(૨) કોયલ: ઝાડના ઝુંડમાં કોયલ ટહુકે છે.
-
(૩) કબૂતર: કબૂતર ઘૂઘવે છે.
-
(૪) હોલો: હોલો ઘૂઘૂ કરે છે.
-
(૫) હાથી / કાગડા: હાથી ઘેરા નાદે આનંદનો ચિત્કાર કરે છે અથવા ચારે દિશામાંથી ક્રાંઉ-ક્રાંઉ કરતા કાગડા એકઠા થઈ ગયા.
-
(૧) ઘટા – ઘટાદાર
-
(૨) વજન – વજનદાર
-
(૩) કસ – કસદાર
-
(૪) જોર – જોરદાર
-
(૫) રસ – રસદાર
-
(૬) નસીબ – નસીબદાર
-
(૭) અણી – અણીદાર
-
(૮) ખુશબો – ખુશબોદાર
-
(૯) મલાઈ – મલાઈદાર
-
(૧૦) સુગંધી – સુગંધીદાર
(તીરવેગે, કડડડ, હળવેક, સડાક, હાંફળોફાંફળો)
-
(૧) હાથીએ સડાક કરતી સૂંઢ ઊંચકી.
-
(૨) હાથીએ એક ડાળીને પકડમાં લીધી અને કડડડ ડાળી તૂટી પડી.
-
(૩) હાથીએ હળવેક રહીને સૂંઢ ઊંચકી.
-
(૪) હાથી હાંફળોફાંફળો દોડ્યો જાય છે.
-
(૫) બાજ સરદાર હવામાંથી તીરવેગે હાથી પર ધસે છે.
-
તાપથી શિયાવિયા થયેલો હાથી ઘટાદાર આંબા હેઠળ આવીને ઊભો.
-
સેનાપતિએ બાજ સૈનિકોની ટુકડી સજ્જ કરી.
-
સરોવરનાં છાતીપૂર પાણીમાં હાથી ઊભો છે.
-
ડુંગરની સાંકડી ઘાટીમાંથી હાથી બહાર નીકળી જાય છે... અને હાથી હદપાર થાય છે.
-
હર્ષનાં ગીત ગાતી કબૂતરી હાથીને પેલા આંબાની વાટે દોરે છે.
-
(૧) "અપરાધી હાથીને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે." – પ્રધાનમંડળ / ગરુડ રાજા
-
(૨) "ભાઈ! તેં તો હર્ષમાં ને હર્ષમાં ન કરવાનું કર્યું." – કબૂતરી
-
(૩) "પંચ પરમેશ્વર! હાથીના આ કૃત્ય સામે મને વાંધો છે." – કાગડી
-
(૪) "મેં હર્ષના આવેગમાં આવીને જે કૃત્ય કર્યું તેનો મને ખૂબ જ પસ્તાવો છે." – હાથી
-
(૫) "તું તારા અપરાધની ક્ષમા ઈચ્છે છે" એમ હું પક્ષીરાજ ગરુડ પાસે જઈને કહીશ." – કબૂતરી
-
(૧) મેળો:
વિદ્યાર્થી 1: "મેળામાં ઘણી બધી ચકરડીઓ અને નવી-નવી ખાણી-પીણીની દુકાનો હોય છે."
વિદ્યાર્થી 2: "હા, અને મને મેળામાં જાદુના ખેલ જોવાની અને રમકડાં ખરીદવાની ખૂબ મજા પડે છે." -
(૨) રમતોત્સવ:
વિદ્યાર્થી 1: "આપણી શાળામાં દર વર્ષે રમતોત્સવ યોજાય છે, જેમાં દોડ અને લાંબી કૂદ હોય છે."
વિદ્યાર્થી 2: "મેં ગયા વર્ષે કોથળાદોડમાં ભાગ લીધો હતો અને મને ખૂબ મજા આવી હતી." -
(૩) ઉત્તરાયણ:
વિદ્યાર્થી 1: "ઉત્તરાયણમાં આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાઈ જાય છે."
વિદ્યાર્થી 2: "હા, અને આપણે આખો દિવસ ધાબા પર રહીને પતંગ ચગાવીએ છીએ અને તલ-સાંકળી ખાઈએ છીએ." -
(૪) પ્રવાસ:
વિદ્યાર્થી 1: "પ્રવાસમાં નવાં સ્થળો જોવાની અને જાણવાની તક મળે છે."
વિદ્યાર્થી 2: "મિત્રો સાથે બસમાં ગીતો ગાતા ગાતા પ્રવાસે જવાનો આનંદ જ કંઈક અલગ હોય છે."
-
(૧) જાતિવાચક નામપદ: જંગલ, નદી, નાસ્તા, સ્થળ, જિલ્લા, વિદ્યાર્થીઓ.
-
(૨) વ્યક્તિવાચક નામપદ: પોળો, સાબરકાંઠા, હાથમતી, રવિવાર.
-
(૩) સમૂહવાચક નામપદ: પરિવાર, ટોળું, બાલવૃંદ.
-
(૪) દ્રવ્યવાચક નામપદ: શરબત.
-
(૫) ભાવવાચક નામપદ: સૌંદર્ય, મજા, આનંદ, રોમાંચ.
(પશુ-પંખી, રાજા, સજા, પ્રજા, જંગલ, કલરવ, કકળાટ, રાજદરબાર)
એક મોટું જંગલ હતું, જેમાં ઘણાં બધાં પશુ-પંખી રહેતાં હતાં. જંગલના રાજા સિંહની પ્રજામાં બધાં હળીમળીને રહેતાં, તેથી આખો દિવસ પંખીઓનો મીઠો કલરવ સંભળાતો. એક દિવસ બે પશુઓ વચ્ચે ઝઘડો થયો અને ભારે કકળાટ મચી ગયો. આ ફરિયાદ લઈને તેઓ રાજદરબારમાં ગયા. રાજા સિંહે બંનેની વાત સાંભળીને ન્યાય કર્યો અને ગુનેગારને યોગ્ય સજા ફટકારી, જેથી જંગલમાં ફરી શાંતિ સ્થપાઈ.
(એક છોકરો - જંગલમાં ફરવાનો શોખ...)
કુદરતની અદ્ભુત રચના
એક ગામમાં રમેશ નામનો એક છોકરો રહેતો હતો. તેને જંગલમાં ફરવાનો અને અવનવી વનસ્પતિઓ વિશે જાણવાનો ખૂબ જ શોખ હતો. એક દિવસ તે જંગલમાં ફરતો હતો ત્યારે તેને એક વિચિત્ર દેખાતું ચમત્કારિક લાકડું મળ્યું. તેણે અજાણતાં જ એ લાકડું એક લાલ ફૂલને અડાડ્યું, તો તે ફૂલનો રંગ તરત જ વાદળી થઈ ગયો! આ લાકડાનો સ્પર્શ થતાં જ કોઈ પણ વસ્તુનો રંગ બદલાઈ જતો હતો.
આ જોઈને રમેશનું કુતૂહલ ખૂબ વધી ગયું. તેણે જંગલનાં લીલાં પાંદડાં, પતંગિયાં, અને ઝાડનાં થડ વગેરે ઘણી બધી વસ્તુઓ પર લાકડું અડાડીને તેમના રંગ બદલી નાખ્યા. શરૂઆતમાં તો તેને આ કામમાં ખૂબ મજા આવી. પરંતુ થોડીવાર પછી તેણે ચારેતરફ જોયું તો જંગલનું અસલી સૌંદર્ય નષ્ટ થઈ ગયું હતું. લીલાં પાંદડાં લાલ થઈ ગયાં હતાં અને સુંદર ફૂલો કાળાં પડી ગયાં હતાં. જંગલ સાવ બેરંગ અને કદરૂપું લાગતું હતું.
આ જોઈને છોકરાને પોતાની ભૂલ સમજાઈ અને તેને પોતાની હરકત પર ખૂબ પસ્તાવો થયો. તેણે એ ચમત્કારિક લાકડું ફેંકી દીધું. તેને સમજાઈ ગયું કે કુદરતે બનાવેલી વસ્તુઓ તેમના મૂળ રંગમાં જ સૌથી સુંદર લાગે છે. માણસની કોઈ પણ કરામત કુદરતી સૌંદર્યની બરાબરી ન કરી શકે. તેણે મનોમન કુદરતની પ્રશંસા કરી.
-
(૧) ચોમાસાને લગતા: ગર્જના, મેઘ, મેઘધનુષ, પૂર, જળ, ઇંદ્રધનુષ.
-
(૨) ચોમાસુ જીવો: દેડકા, કાનખજૂરા, વીંછી, પાંખાળા મંકોડા, ફૂદડાં.
-
(૩) જગ્યા કે વસ્તુની વિશેષતા દર્શાવતા: લીલું, તીણું, ઝીણું, સહજ, ધોળું, કાળું, ઝાંઝરુ, તપખીરિયું, મોટું, નાનું, નીતર્યું, ચોખ્ખું, આખું, જાડું, ઊંચુંનીચું, રંગબેરંગી.
-
(૪) નદીને લગતા: રેતી, કાંકરા, માછલાં, તળિયું, છીપલાં, શંખલા, ભેખડ, કાંઠો.
-
(૫) પક્ષીઓને લગતા: સક્કરખોરો, મધ ચૂસવું, મોર, નાચવું, પીંછાં, કાગડો, માળો.
-
(૬) ક્રિયાની વિશેષતા: વારંવાર, આમતેમ, સરસર, આજુબાજુ, વહેવું, કરડવું, વહેતું, હમણાં, તણાવું.
-
(૧) તરવરિયાં (ચંચળ, ચપળ, અધીરાં):
[✓] નાનાં બાળકો બહુ તરવરિયાં હોય છે, એક ઘડી પણ શાંત બેસે નહીં. -
(૨) વેગ (ઝડપ):
[✓] ઢાળ પર સાઈકલ સડસડાટ સરકે. તેનો વેગ રોકવા બ્રેક લગાવવી પડે.
[✓] ચિત્તો પૃથ્વી પરનું સૌથી વધુ વેગથી દોડતું પ્રાણી છે.
[✓] સ્કૂટર ચાલુ કર્યા પછી વેગ વધારવા એક્સિલરેટર આપવું પડે. -
(૩) નાજુક (કોમળ, મૃદુ):
[✓] આ ગાદલું તો રૂ જેવું નાજુક છે.
[✓] નાનાં બાળકોનાં હાડકાં નાજુક હોય છે. -
(૪) હર્ષ (આનંદ):
[✓] આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની જાતે કરી તે જોઈને શિક્ષકને હર્ષ થયો.
[✓] ખો-ખોમાં અમારી ટીમ જીતી એટલે અમે હર્ષથી કિકિયારીઓ કરી ઊઠયાં. -
(૫) સૌંદર્ય (સુંદરતા, મનોહર):
[✓] સૂર્યાસ્ત સુંદર જ હોય. તેમાં વળી વાદળાના રંગ સૌંદર્ય વધારી દે.
[✓] મીનાક્ષી દેખાવે તો સુંદર છે જ. તેનો સારો સ્વભાવ તેના સૌંદર્યમાં વધારો કરે છે.
-
(૧) ઝાડ આખો દિવસ હલે છે.
→ b. પવનથી ઝાડનાં ડાળી-પાંદડાંનું હલવું. -
(૨) ધરતીએ લીલી સાડી ધારણ કરી છે.
→ b. બધે લીલું ઘાસ ઊગી નીકળ્યું છે. -
(૩) નદીનાં પાણી ફૂલોને નચાવે છે.
→ b. ચોમાસામાં ઊછળતાં નદીનાં પાણી સાથે ફૂલ ઊછળે છે.
-
(૧) મેં દોડની હરીફાઈમાં ભાગ લીધો છે. હું ઝડપથી દોડીશ.
-
(૨) વરસાદ પડવાથી રસ્તાની માટી ચીકણી થઈ ગઈ છે. હું સાચવીને ચાલીશ.
-
(૩) હાથમાં રંગ લાગી ગયો છે. હું હાથ ઘસીઘસીને ધોઈશ.
-
(૪) મંજુલા ખૂબ આગળ પહોંચી ગઈ છે. તેને ઊભી રાખવા હું મોટેથી બૂમ પાડીશ.
-
(૫) મામીએ લાપસી રાંધી છે. હું ધરાઈને જમીશ.
-
(૬) દાદાને હવે ઓછું સંભળાય છે એટલે તે શાંતિથી બોલે છે.
-
(૭) ગ્રાહક ગુસ્સે થઈને બોલતા હતા પણ વેપારીએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો.
-
(૮) નાનાં છોકરાં તો રમતાં રમતાં લડી પડે ને રડતાં રડતાં હસી પડે.
(થાળી, મોતી, કૂતરા, નેપ્કિન, ચાંદો, બિલાડીનાં બચ્ચાં, લખોટી, દૂધ, ઢીંગલા, કુંભકર્ણ, રાક્ષસ, મસોતું, ચકોર, લાડવા, કાગડા, ગુલાબ, رાવણ, ગાભા)
-
(૧) થાળી / દૂધ / લાડવા જેવો ચાંદો
-
(૨) મોતી / લખોટી / ચકોર જેવી આંખ
-
(૩) કૂતરા / કુંભકર્ણ / કાગડા જેવી નીંદર
-
(૪) બિલાડીનાં બચ્ચાં / ઢીંગલા / ગુલાબ જેવું બાળક
-
(૫) ચાંદો / રાક્ષસ / રાવણ જેવું મોઢું
-
(૬) નેપ્કિન / મસોતું / ગાભા જેવો રૂમાલ
એક પહેલવાન છોકરો હતો. એ નીચે ઊભો રહ્યો. એનાથી હલકો હતો તે છોકરો પહેલવાનના મજબૂત ખભા ઉપર ચડી ગયો. એનાથીય હલકો હતો તે બીજા છોકરાના ખભા પર ચડી ગયો. ચારેયમાં સૌથી ટીણકો હતો તે ત્રીજાના ખભા ઉપર ચડી ગયો. એ તો ઘણેઊંચે પહોંચી ગયો. એના હાથમાં પાકી કેરી આવી ગઈ. તે સુગંધીદાર પણ હતી. ટીણકો તો ત્રીજા છોકરાના ખભા ઉપર જ કેરી ખાવા માંડ્યો.
૮. “ચોમાસામાં સૃષ્ટિસૌંદર્ય” વાંચી એમાંના કોઈ એક દૃશ્યનું ચિત્ર દોરો અને તેમાં મનગમતા રંગ પૂરો.
પ્રવૃત્તિ: વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની નોટબુકમાં વરસાદનું દૃશ્ય, વાદળ, મેઘધનુષ્ય અથવા નદી અને ઝરણાંનું ચિત્ર દોરી તેમાં સુંદર રંગ પૂરવા.
-
(૧) ભાષણ – લાંબુંલચક: લાંબુંલચક ભાષણ સાંભળવાનો કંટાળો આવ્યો.
-
(૨) ટેબલ – લંબચોરસ: અમારા વર્ગખંડમાં શિક્ષક માટે લંબચોરસ ટેબલ છે.
-
(૩) ફોન – નવો: મારા પપ્પાએ મારા માટે નવો ફોન ખરીદ્યો છે.
-
(૪) દાળ – તીખી: આજે રસોઈયાએ ખૂબ તીખી દાળ બનાવી છે.
-
(૫) છોકરી – હોશિયાર: પેલા વર્ગમાં ભણતી છોકરી ખૂબ હોશિયાર છે.
-
(૬) ચા – ઠંડી: મહેમાનો માટે આવેલી ચા રકાબીમાં ઠંડી થઈ ગઈ.
-
(૧) દાંતમાં સડો ન થાય તે માટે હાર્દિક સવારે ઊઠ્યા પછી અને રાત્રે સૂતાં પહેલાં નિયમિત બ્રશ કરે છે.
-
(૨) મીનલને નવી નવી વાનગીઓ શીખવી ગમે છે. તે અવારનવાર જાતભાતની રસોઈ બનાવે છે.
-
(૩) મોટાભાગે તો રેખા જ રશ્મિના ઘરે જાય. રશ્મિ તો રેખાના ઘરે કોઈક વાર જ જાય.
-
(૪) નાની રિસેસ હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ થોડી વાર રમે, મોટી રિસેસમાં વધારે.
-
(૫) સલીમના મામાનું ઘર નજીક છે. તે તો મામાને ત્યાં વારેઘડીએ પહોંચી જાય.
-
૧. ટેબલ (લંબચોરસ) / રમવું (સાચવીને)
નામ-વિશેષતા: અમારા વર્ગખંડમાં શિક્ષક માટે લંબચોરસ ટેબલ છે.
ક્રિયા-વિશેષતા: રસ્તા પર વાહનો આવતાં હોવાથી બાળકોએ સાચવીને રમવું જોઈએ. -
૨. મોબાઈલ (નવો) / હસવું (ખડખડાટ)
નામ-વિશેષતા: પપ્પાએ મારા જન્મદિવસે મને નવો મોબાઈલ અપાવ્યો.
ક્રિયા-વિશેષતા: શિક્ષકનો રમૂજી ટચૂકો સાંભળીને બધાં બાળકો ખડખડાટ હસવા લાગ્યા. -
૩. દાળ (તીખી) / વાંચવું (ઝડપથી)
નામ-વિશેષતા: આજે રસોઈયાએ ખૂબ તીખી દાળ બનાવી છે.
ક્રિયા-વિશેષતા: પરીક્ષાનો સમય પૂરો થવામાં હોવાથી મેં ઝડપથી વાંચવા માંડ્યું. -
૪. છોકરી (હોશિયાર) / સાંભળવું (ધ્યાનથી)
નામ-વિશેષતા: પેલા વર્ગમાં ભણતી હોશિયાર છોકરી બધા જ પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપે છે.
ક્રિયા-વિશેષતા: વર્ગમાં ગુરુજી ભણાવતા હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ ધ્યાનથી સાંભળવું જોઈએ. -
૫. ચા (ઠંડી) / જમવું (ધીમેથી)
નામ-વિશેષતા: મહેમાનો મોડા પડતાં કપમાં રાખેલી ઠંડી ચા ફેંકી દેવી પડી.
ક્રિયા-વિશેષતા: આપણે ખોરાક હંમેશા બરાબર ચાવીને ધીમેથી જમવો જોઈએ. -
૬. ઝાડ (ઘટાદાર) / રડવું (ધ્રુસ્કે-ધ્રુસ્કે)
નામ-વિશેષતા: અમારા ઘરની પાછળ લીમડાનું એક ઘટાદાર ઝાડ આવેલું છે.
ક્રિયા-વિશેષતા: હાથમાંથી નવું રમકડું તૂટી જતાં બાળક ધ્રુસ્કે-ધ્રુસ્કે રડવા લાગ્યું.
-
જૂથ 1 (શિયાળો): અમને શિયાળામાં ગરમ કપડાં પહેરવાં, તાપણું કરવું અને જાતજાતનાં લીલાં શાકભાજી ખાવા ગમે છે. પરંતુ વહેલા ઊઠીને ઠંડા પાણીથી નાહવું કે ઠંડા પવનમાં બહાર જવું ગમતું નથી.
-
જૂથ 2 (ઉનાળો): અમને ઉનાળામાં આઈસ્ક્રીમ ખાવો, ઠંડા પાણીમાં નાહવું, કેરી ખાવી અને વેકેશનમાં પ્રવાસે જવું ખૂબ ગમે છે. પરંતુ બપોરના આકરા તડકામાં બહાર જવું અને ગરમી સહન કરવી ગમતી નથી.
-
જૂથ 3 (ચોમાસું): અમને ચોમાસામાં વરસાદમાં પલળવું, કાગળની હોડી તરાવવી અને મેઘધનુષ્ય જોવું ગમે છે. પરંતુ કાદવ-કીચડમાં ચાલવું, રસ્તામાં પાણી ભરાઈ જવા અને મચ્છર કરડે તે બિલકુલ ગમતું નથી.
-
(૧) ભોંયરાના રસ્તે કેવા માણસોને જવાની છૂટ હતી? – ખાસ (નક્કી કરેલા)
-
(૨) છોટુને મોટા થઈને કોના જેવું કામ કરવું છે? – પપ્પા (પિતા)
-
(૩) નિરીક્ષક યંત્રો કેવી પરિસ્થિતિના ફોટા પાડે? – શંકાસ્પદ
-
(૪) છોટુનો પરિવાર કેવા વાતાવરણમાં જીવે છે? – કૃત્રિમ
-
(૫) માણસ સ્પેસસૂટ વિના મંગળની જમીન પર જાય તો શું થાય? – મૃત્યુ (અથવા ગૂંગળામણ)
આપેલા ફકરામાં વાર્તાના સંદર્ભમાં જે વાતો ખોટી (સાચી નથી) છે, તે નીચે મુજબ છે (વિદ્યાર્થીઓએ પુસ્તકમાં આ વાક્યો/શબ્દો પર લીટી દોરવી):
-
(નોંધ: યંત્રએ માત્ર માટીના જ નમૂના લીધા હતા.)
-
(૧) રજમાત્ર – જરાક
-
(૨) વસાહત – રહેવા માટેની જગ્યા
-
(૩) યથાસ્થાન – જ્યાં હોય ત્યાં
-
(૪) જીવસૃષ્ટિ – જીવતું જગત
-
(૫) વહારે આવવું – મદદ કરવી
-
(૬) નિરીક્ષણ – ધ્યાનથી જોવું
-
(૧) જેણે સ્પેસસૂટ પહેર્યો હોય → તે ચંદ્ર પર અવકાશમાં જઈ શકે. (f)
-
(૨) અવકાશયાન પર કાબૂ → નિયંત્રણકળની મદદથી રખાય. (b)
-
(૩) કાર્યક્રમ પૂરો થતાં બધી સામગ્રી → યથાસ્થાને મૂકવામાં આવશે. (d)
-
(૪) વસાહતનો રજમાત્ર પુરાવો → નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે. (g)
-
(૫) જોખમી કારખાનાંઓમાં ઠેરઠેર → ભયસૂચક ઘંટડી મૂકેલી હોય છે. (c)
-
(૬) સચિવાલય જેવી જગ્યાએ પ્રવેશ માટે → સિક્યૉરિટી પાસ જરૂરી હોય છે. (a)
-
(૭) પાઈલટ બનવા માટે → વિમાનના તંત્રજ્ઞ થવું જરૂરી છે. (e)
-
ઉદાહરણ : ઉતરાણ - ઊતરવું
-
(૧) લખાણ – લખવું
-
(૨) ચઢાણ – ચઢવું
-
(૩) ખેડાણ – ખેડવું
-
(૪) વહેતું – વહેણ
-
(૫) લંબાવવું – લંબાણ
-
(૬) ધોવાવું – ધોવાણ
-
(૭) દબાણ – દબાવવું
-
(૧) સામાન્ય માણસોને ભોંયરાના રસ્તે જવાની મનાઈ હતી કારણ કે તે રસ્તો જ્યાં ખૂલતો ત્યાં...
[✓] સુરક્ષાનું જોખમ હતું. -
(૨) નિરીક્ષકયંત્રે ગણવેશધારી સુરક્ષા કર્મચારીઓને શંકાસ્પદ પરિસ્થિતિની સૂચના આપી કારણ કે...
[✓] નાનો છોકરો ત્યાં હતો. -
(૩) મંગળની જમીન પર જનારે સ્પેશિયલ સૂટ પહેરવો પડે કારણ કે...
[✓] અતિશય ઠંડી અને ગરમી સામે રક્ષણ જોઈએ.
(નોંધ: પાઠ મુજબ 'ત્યાંના વાતાવરણમાં પૂરતો પ્રાણવાયુ નથી' એ વિકલ્પ પણ તાર્કિક રીતે સાચો છે, કારણ કે તેમને સ્પેસસૂટમાંથી પ્રાણવાયુ મળે છે.)
(૧) મંગળને 'લાલ ગ્રહ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
(૨) મંગળની સપાટી પર અતિશય ઠંડી હોય છે.
(૩) ત્યાં શ્વાસ લેવા માટે પૂરતો પ્રાણવાયુ વાતાવરણમાં નથી.
(૪) આ વાર્તા મુજબ, મંગળ પર લોકો જમીનની નીચે કૃત્રિમ વાતાવરણ બનાવીને રહે છે.
(૫) પૃથ્વી પરથી નાસા દ્વારા મંગળ પર માટીના નમૂના લેવા 'વાઇકિંગ-1' નામનું યાન મોકલવામાં આવ્યું હતું.
આપેલાં વાક્યોનો સાચો ઘટનાક્રમ નીચે મુજબ છે:
-
મંગળ પરના વિજ્ઞાનીઓ પોતાની હાજરી ગુપ્ત રાખવાનું નક્કી કરે છે.
-
વાઈકિંગ-1 મંગળ પર ઉતરાણ કરે છે.
-
મંગળ પરના વિજ્ઞાનીઓ આવેલા અવકાશયાનને છંછેડતા નથી.
-
છોટુની ભૂલથી વાઇકિંગ-1 યાનનો હાથ ખોટકાય છે.
-
નાસાના વિજ્ઞાનીઓને લાગે છે કે વાઈકિંગ-1નો યાંત્રિક હાથ તેમણે રિપેર કર્યો છે.
-
યાન મંગળ પરની માટી એકત્ર કરે છે.
-
પૃથ્વી પરના વિજ્ઞાનીઓ જાહેર કરે છે કે મંગળ પર જીવસૃષ્ટિ નથી.
(નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓએ વર્ગમાં શિક્ષકની મદદથી વાક્યોમાં આવતા પ્રશ્નાર્થ (?), પૂર્ણવિરામ (.) અને ઉદ્ગારચિહ્ન (!) મુજબ અવાજમાં ઉતાર-ચઢાવ લાવીને મોટેથી વાંચવાની છે.)
| ક્રમ | વાક્ય | માત્ર માહિતી / પૂછપરછ | કયા શબ્દથી | વિરામચિહ્ન |
|---|---|---|---|---|
| 1. | કેટલું મોટું ઘર! | નવાઈ | કેટલું મોટું | ! ઉદ્ગાર |
| 2. | પ્રિયા બજારમાંથી રંગો અને પીંછી ખરીદીને લાવી. | માત્ર માહિતી | - | . પૂર્ણવિરામ |
| 3. | નીલેશને ચિત્રકામ કેમ ગમતું નથી? | પૂછપરછ | કેમ | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 4. | મીના રવિવારે આવશે કે સોમવારે? | પૂછપરછ | કે | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 5. | જયેશે રંગોનું શું કર્યું હશે? | પૂછપરછ | શું | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 6. | ઓહ! દિવ્યા તો થાકીને જમ્યા વિના જ સૂઈ ગઈ! | નવાઈ (આશ્ચર્ય) | ઓહ | ! ઉદ્ગાર |
| 7. | શું બધા સાપ ઝેરી હોય? | પૂછપરછ | શું | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 8. | પ્રજાસત્તાક દિન ક્યારે છે? | પૂછપરછ | ક્યારે | ? પ્રશ્નાર્થ |
-
(૧) અરર! છોકરું પડી ગયું. (દુઃખ કે આઘાત + માહિતી)
-
(૨) અમે પ્રવાસે જવાના છીએ. (માહિતી)
-
(૩) કંઈ ખબર જ નથી પડતી ને! (મૂંઝવણ)
-
(૪) મારા ઘરે મહેમાન આવ્યા છે. (માહિતી)
-
(૫) અહા! આવ્યું વેકેશન! (આનંદ / ખુશી)
-
(૬) અરે વાહ! તું તો બહુ મીઠું મીઠું ગાય છે! (પ્રશંસા / આશ્ચર્ય)
-
(૭) સુપ્રભાત! હું મજામાં છું. (આનંદ + માહિતી)
-
(૮) ઓહ! મને તો આજે ખબર પડી! (આશ્ચર્ય / નવાઈ)
૧૩. પ્રવૃત્તિ: વર્ગની સંખ્યા મુજબ બે ટીમ પાડી “વિજ્ઞાનના ફાયદા” અને “વિજ્ઞાનના ગેરફાયદા’ વિશે ચર્ચાસભા ગોઠવો.
(વિદ્યાર્થીઓ માટે ચર્ચાસભાનો નમૂનો)
વિજ્ઞાનના ફાયદા (ટીમ 1):
"વિજ્ઞાનને કારણે આપણું જીવન ખૂબ જ સરળ અને ઝડપી બની ગયું છે. વાહનવ્યવહાર (વિમાન, બુલેટ ટ્રેન) અને સંદેશાવ્યવહાર (મોબાઈલ, ઇન્ટરનેટ) થી દુનિયા નાની થઈ ગઈ છે. તબીબી ક્ષેત્રે નવી દવાઓ અને આધુનિક સુવિધાઓને કારણે માનવજીવન વધુ સુરક્ષિત બન્યું છે. વિજ્ઞાનના જ્ઞાનથી જ આપણે અવકાશ સુધી પહોંચી શક્યા છીએ."
વિજ્ઞાનના ગેરફાયદા (ટીમ 2):
"તમારી વાત સાચી છે, પરંતુ વિજ્ઞાનના આધુનિક યંત્રો અને કારખાનાઓને કારણે પર્યાવરણમાં ખૂબ જ પ્રદૂષણ વધ્યું છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે. ઘાતક શસ્ત્રો અને પરમાણુ બોમ્બને કારણે સમસ્ત માનવજાતિના વિનાશનો ખતરો ઊભો થયો છે. વળી, માણસ હવે યંત્રો પર એટલો આધારિત થઈ ગયો છે કે શારીરિક રોગોનું પ્રમાણ વધ્યું છે."
-
(૧) ગરવી – (, ગૌરવશાળી, ) → ગૌરવશાળી
-
(૨) નિજ – (, પોતાનું, ) → પોતાનું
-
(૩) અરુણું – (, સોનેરી રંગનું, ) → સોનેરી રંગનું
-
(૪) સંતતિ – (, , સંતાન) → સંતાન
-
(૫) કસુંબી – (, , કેસરી) → કેસરી
-
(૬) રક્ષા – (, રખેવાળી, ) → રખેવાળી
-
(૧) સંતતિ – સંતાન
[ ] લીલાંછમ વનો આ દેશની સંતતિ છે.
[✓] ગૌરી ગાય એ બોડી ગાયની સંતતિ છે. -
(૨) અરુણું – સોનેરી રંગનું
[✓] સૂર્યનું અરુણું કિરણ પડ્યું ને અમે જાગ્યા.
[ ] અમાસનું અરુણું અંધારું અમને ડરાવી રહ્યું.
(નોંધ: કાવ્યમાં વપરાયેલા કેટલાક તળપદા/પ્રાચીન શબ્દોનું શિષ્ટ એટલે કે માન્ય ગુજરાતી રૂપ નીચે મુજબ છે)
-
(૧) પરભાત (કાવ્યમાં વપરાયેલ શબ્દ) → પ્રભાત (સવાર / મળસકું)
-
(૨) પૂરવ → પૂર્વ
-
(૩) સોહે → શોભે
-
(૪) જુદ્ધ → યુદ્ધ
-
(૫) દીસે → દેખાય
-
ઉદાહરણ : રાત – પ્રભાત
-
(૧) માત – સાક્ષાત્ (અથવા માત - જાત)
-
(૨) રંગ – જયસંગ
(કવિતાની પંક્તિઓ "ઉત્તરમાં અંબામાત, પૂરવમાં કાળીમાત, છે દક્ષિણ દિશમાં... કુંતેશ્વર મહાદેવ, ને સોમનાથ ને દ્વારકેશ એ પશ્ચિમ કેરા દેવ" ને આધારે સાચાં જોડકાં)
-
(૧) ઉત્તર → (3) અંબામાત
-
(૨) દક્ષિણ → (4) કુંતેશ્વર મહાદેવ
-
(૩) પૂર્વ → (1) કાળીમાત
-
(૪) પશ્ચિમ → (2) સોમનાથ (અને દ્વારકેશ)
-
(૧) કવિ સંતાનોને પ્રેમભક્તિની રીત શીખવવાનું કહે છે, કારણ કે... સાચી જીવનશૈલી મળે.
-
(૨) ગુજરાતની સહાયમાં દેવો સાક્ષાત્ છે એવું કહેવાય છે, કારણ કે... ચારેય દિશામાં એમનાં સ્થાનકો છે.
-
(૩) સાગર માટે રત્નાકર શબ્દ પ્રયોજાયો છે, કારણ કે... સાગરના પેટાળમાં અનેક કીમતી રત્નો છે.
-
(૪) આ કાવ્યમાં રાત વીતી ગઈ છે એવું કહ્યું છે, કારણ કે… ગુજરાત હવે પ્રગતિના માર્ગે છે.
-
ઉદાહરણ: કમ્પ્યૂટર - વેદ વ્યાસ
વાક્ય: કમ્પ્યૂટરમાંથી વેદ વ્યાસનો ફોટો જડ્યો. -
(૧) ફ્રીઝ – ચંપલ: ફ્રીઝમાંથી બરફ કાઢતી વખતે મેં પગમાં ચંપલ પહેરેલાં હતાં.
-
(૨) ત્યાં – સાગર: અમે દ્વારકા ગયા ત્યારે ત્યાં એક વિશાળ સાગર ઘૂઘવતો જોયો.
-
(૩) ફોન – સંપ: આપણાં દૂર રહેતાં સગાંવહાલાંઓ સાથે ફોન પર વાત કરવાથી કુટુંબમાં સંપ જળવાઈ રહે છે.
-
(૪) ખીલી – મધ્યાહ્ન: મધ્યાહ્નના આકરા તડકાને કારણે દીવાલ પરની લોખંડની ખીલી ખૂબ ગરમ થઈ ગઈ હતી.
-
(૫) પર્વત – પપ્પા: ગયા રવિવારે મારા પપ્પા મને ગિરનારનો પર્વત બતાવવા લઈ ગયા હતા.
સાબરમતી નદી: સાબરમતી એ ગુજરાતની સૌથી લાંબી અને મોટી નદીઓમાંની એક છે. અમદાવાદ અને ગુજરાતની રાજધાની ગાંધીનગર સાબરમતી નદીના કિનારે જ વસેલાં છે. મહાત્મા ગાંધીજીએ સાબરમતી નદીના કિનારે પોતાનો આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો.
પંક્તિ: "તે રંગ થકી પણ અધિક સરસ રંગ થશે સત્વરે માત! શુભ શકુન દીસે, મધ્યાહ્ન શોભશે, વીતી ગઈ છે રાત"
સમજૂતી: કવિ ગુજરાત માતાને સંબોધીને કહે છે કે હે માતૃભૂમિ! પ્રાચીન કાળમાં અણહિલવાડ પાટણ અને રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં તારો જે પ્રતાપ અને ગૌરવશાળી રંગ હતો, તેના કરતાં પણ વધારે સારો રંગ (વિકાસ અને પ્રગતિ) હવે જલ્દીથી (સત્વરે) જોવા મળશે. એના શુભ શુકન (સારાં એંધાણ) અત્યારે દેખાઈ રહ્યા છે. ગુલામી અને દુઃખની રાત હવે પૂરી થઈ ગઈ છે અને હવે તારી પ્રગતિનો મધ્યાહ્ન (બપોરનો તેજસ્વી સૂર્ય) સોળે કળાએ શોભી ઊઠશે.
-
(૧) કવિ ખબરદારનું “ગુણવંતી ગુજરાત' અને કવિ ઉમાશંકર જોશીનું “ગુજરાત મોરી મોરી રે' કાવ્ય મેળવીને વાંચો.
(વિદ્યાર્થીઓએ પુસ્તકાલય અથવા ઇન્ટરનેટ પરથી આ કાવ્યો મેળવીને ગાવાં અને વર્ગમાં રજૂ કરવાં.) -
(૨) ગુજરાતના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહ વિશેનું સાહિત્ય મેળવીને વાંચો.
(વિદ્યાર્થીઓની જાણકારી માટે ટૂંકી માહિતી): સિદ્ધરાજ જયસિંહ ગુજરાતના સોલંકી વંશના સૌથી પ્રતાપી, મહાન અને ન્યાયપ્રિય રાજા હતા. તેમની રાજધાની પાટણ હતી. તેમણે જૂનાગઢ (રા'ખેંગાર) અને માળવા (યશોવર્મા) પર વિજય મેળવ્યો હતો. સિદ્ધરાજે પાટણમાં સુપ્રસિદ્ધ 'સહસ્ત્રલિંગ તળાવ' અને સિદ્ધપુરમાં 'રુદ્રમહાલય' બંધાવ્યા હતા. કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય તેમના દરબારના પ્રખર વિદ્વાન હતા, જેમણે સિદ્ધરાજની પ્રેરણાથી 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' નામનો મહાન વ્યાકરણ ગ્રંથ રચ્યો હતો. શૌર્ય અને સાહિત્યપ્રેમને કારણે તેમનું નામ ગુજરાતના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે.
-
(૧) "સિંધુડો"નાં કાવ્યો વાંચનાર કે સાંભળનારનો અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ ગુસ્સો વધી જતો હતો. [✓]
-
(૨) ઝવેરચંદ શરમાળ હતા પણ તેમને ઘણા મિત્રો હતા. [✓]
-
(૩) ઝવેરચંદ પહાડ, ઝરણાં, વનરાજી વચ્ચે મોટા થયા. [✓]
-
(૪) પોતાની વાછરડીને સિંહથી બચાવનારી ચારણની છોકરીને જોઈને ઝવેરચંદે "ચારણ કન્યા" ગીત રચ્યું. [✓]
-
(૫) ઝવેરચંદે બધી વાર્તાઓ જેમ બોલાતી હોય તેમ જ લખી છે. [×]
(કેટલીક વાર્તાઓમાં તેમણે પોતાની કલ્પનાનો રંગ ચડાવીને લોકને ગમે એવી પણ બનાવી છે) -
(૬) મેઘાણીએ બાળકો, કિશોરો અને મોટેરાં એમ બધાં માટે ગીતો, વાર્તાઓ લખ્યાં છે. [✓]
-
(૭) હીરબાઈ, આલેક કરપડો, જોગીદાસ ખુમાણ, દાના ભગત, સત દેવીદાસ વગેરે જીવતાં જાગતાં માણસો હતાં. [✓]
-
(૮) ઝવેરચંદ મેઘાણી લોકકથાકાર તરીકે પ્રખ્યાત છે. [✓]
-
(૧) બુલંદ અવાજે → મોટા અવાજે
-
(૨) વિકરાળ રાક્ષસ → ભયાનક
-
(૩) ખમીરવંતો અભિમન્યુ → જોશીલો
-
(૪) આકાંક્ષા હતી → તીવ્ર ઇચ્છા
-
(૫) હાકોટા સાંભળી → બૂમો
-
(૧) પાનો ચઢાવવો – [✓] પ્રોત્સાહન આપવું
-
(૨) જપ્ત કરવું – [✓] બળજબરીથી લેવું
-
(૩) ખજાનો ખોલવો – [✓] મૂલ્યવાન ભંડાર ખોલવો
-
(૪) આંખમાં પાણી આવી જવું – [✓] આંસુ નીકળી આવવાં
-
(૧) “સિંધુડો”ના સર્જકને બે વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી કારણ કે...
“સિંધુડો” ના કાવ્યો શૌર્ય જગાડનારા હતાં અને તેનાથી લોકોમાં અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ અહિંસક યુદ્ધ કરવાનો ભાવ આગની માફક ભભૂકી ઊઠે તેમ હતો, તેથી સરકારે તેમના પર રાજદ્રોહનો આરોપ મૂકીને તેમને બે વર્ષની સજા ફટકારી. -
(૨) ઝવેરચંદનો કાવ્ય રચવાનો શોખ વધતો જતો હતો કારણ કે...
નાનપણમાં જૈન પાઠશાળામાં સ્તવનો ગાવાની તેમને રઢ હતી. મારવાડી શેઠ સમક્ષ તેમણે રચેલી પ્રથમ પદ્યરચનાથી શાળાને પચીસ રૂપિયાનું ઈનામ મળ્યું. કવિતા કોઈ પણ રચે પણ ગાવાની તો ઝવેરચંદે જ, આ ઉત્સાહથી તેમનો કાવ્ય રચવાનો શોખ વધતો જતો હતો. -
(૩) ઝવેરચંદના મિત્રોએ તેમને “વિલાપી' નામ આપ્યું કારણ કે...
હાઈસ્કૂલમાં ભણતા ત્યારે ઝવેરચંદને કલાપીનાં કાવ્યોનો પરિચય થયો. તેઓ કલાપીનાં કાવ્યો ખૂબ જ દર્દભરી રીતે ગાતા હતા, આથી તેમના મિત્રોએ તેમને "વિલાપી" નામ આપ્યું હતું. -
(૪) કૉલેજમાં ઝવેરચંદ તરફ સૌનું ધ્યાન ખેંચાતું કારણ કે…
ઝવેરચંદનો પોશાક બીજા બધા વિદ્યાર્થીઓ કરતાં જુદો હતો. તેઓ લાંબો સફેદ કોટ, પાની સુધી પહોંચતું ધોતિયું, માથે છોગાવાળો ચોકડીદાર ફેંટો અને પગમાં સ્લિપર પહેરતા હતા. સાથે ગંભીર વિચાર કરતી મોટી આંખો અને મરદાનગીભરી ચાલને કારણે સૌનું ધ્યાન તેમના તરફ ખેંચાતું હતું. -
(૫) મેઘાણી બારોટ, ચારણ, ગૃહિણીઓ પાસે લોકસાહિત્ય માટે જતા કારણ કે...
આ લોકોના કંઠમાં અને સ્મૃતિમાં પરંપરાથી જળવાયેલાં લોકગીતો, ભજનો અને કથાઓનો અખૂટ ખજાનો સચવાયેલો હતો, જે એકઠો કરીને મેઘાણીને તેને કાગળ પર ઉતારવો હતો.
-
સૌરાષ્ટ્રમાં ગામડે ગામડે ફરે.
-
એ વ્યક્તિએ ખાસ કામ કર્યું હોય તો તેની વાતો લોકો પાસેથી જાણે.
-
જેને ગીત યાદ હોય તે બોલે અને મેઘાણી તે લખી લે. / લોકો વાત કરે તે નોંધ લે.
-
મળેલી વાત પરથી વાર્તા બનાવે.
-
ઘરે પહોંચીને લખાણ સરખું કરે લોકોને ગમે તે રીતે સુધારા કરે.
-
આવાં ગીત અને વાર્તાઓ ભેગાં થાય એટલે તેની ચોપડી છપાવે.
| વર્ણનની વિગત | ઝવેરચંદ મેઘાણી | તમને પ્રભાવશાળી લાગતાં સ્ત્રી/પુરુષ: (દા.ત. મહાત્મા ગાંધી) |
|---|---|---|
| પહેરવેશ | બેંગલોરી ઘાટની ટોપી, લાંબો સફેદ કોટ, ધોતિયું, સ્લિપર | સાદી પોતડી અને ખાદીની શાલ |
| શારીરિક દેખાવ | ભીનો વાન, બેઠી દડીનું શરીર, ટચાક જેવી મોટી આંખો, ગૂંચળિયાળા વાળ | પાતળું શરીર, ચશ્મા અને હાથમાં લાકડી |
| સ્વભાવ | શરમાળ, ઓછાબોલો | અત્યંત શાંત, સરળ, સત્યવાદી અને નીડર |
| આપેલું નામ | વિલાપી, પહાડનું બાળક, રાષ્ટ્રીય શાયર | બાપુ, મહાત્મા, રાષ્ટ્રપિતા |
| વિશેષતા | લોકસાહિત્યવાળા, બુલંદ કંઠના સ્વામી | અહિંસાના પૂજારી, સાદાઈના પ્રતીક |
ઝવેરચંદ મેઘાણી ગુજરાતી ભાષાના મહાન સાહિત્યકાર, લોકસાહિત્યના સંશોધક અને 'રાષ્ટ્રીય શાયર' હતા. તેમનો જન્મ 1896માં ચોટીલામાં થયો હતો. બાળપણથી જ તેમને ડુંગરાળ પ્રદેશો અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે અત્યંત લગાવ હતો, જેથી તેઓ પોતાને 'પહાડનું બાળક' કહેતા. તેમનો સ્વભાવ શરમાળ અને ઓછાબોલો હતો, પરંતુ તેમનો અવાજ બુલંદ અને શૌર્ય જગાડનારો હતો. ગાંધીજીની આગેવાની હેઠળના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વખતે મેઘાણીનાં રચેલાં 'સિંધુડો' કાવ્યસંગ્રહનાં શૌર્યગીતોએ લોકોમાં દેશભક્તિની આગ લગાડી દીધી હતી, જેના લીધે તેમને જેલની સજા પણ થઈ. તેમણે સૌરાષ્ટ્રના ગામેગામ રખડીને ચારણો અને ગૃહિણીઓ પાસેથી લોકગીતો અને કથાઓ એકઠી કરી 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' જેવું અમૂલ્ય સાહિત્ય આપ્યું. લોકસાહિત્ય પ્રત્યેના તેમના આ અનોખા સમર્પણને કારણે ગુજરાત તેમને હંમેશા યાદ રાખશે.
-
(૧) ચ્યાં: તું અત્યારે ચ્યાં જાય છે?
-
(૨) સેતર: મારા બાપુજી સવારથી સેતરે ગયા છે.
-
(૩) નેહાર: અમારા ગામના બધા છોકરા રોજ નેહાર ભણવા જાય છે.
-
(૪) અડાળી: મહેમાન માટે અડાળીમાં ગરમાગરમ ચા લાવો.
(સાવજ, રોળકોળ, હોંકારા, વોડકી, ભાઈ, નેસ, ડાંગ)
અમે બધાં મિત્રના નેસ માં બેઠા હતા. સૂર્ય હજી હમણાં જ આથમેલો. રોળકોળ હોવાથી હજી અંધારું ઊતર્યું નહોતું. તેવામાં હોંકારા સંભળાયા. અમે બધા લાકડીઓ લઈને અવાજની દિશામાં ધસી ગયા. પહોંચતાં જોયું કે સિંહે ગાયની વોડકી નો શિકાર કરેલો અને એક ચારણ છોકરી ડાંગ લઈને સાવજ ની સામે થયેલી.
૧૨. પ્રવૃત્તિ: ગુજરાતના જાણીતા સાહિત્યકારો વિશે માહિતી
(પુસ્તકાલયનો ઉપયોગ કરીને મેળવેલી માહિતીનું નમૂનારૂપ કોષ્ટક)
| સાહિત્યકારનો પ્રકાર | નામ | જાણીતી કૃતિઓ |
|---|---|---|
| બાળ સાહિત્યકાર | ગિજુભાઈ બધેકા | દિવાસ્વપ્ન, વાર્તાનું શાસ્ત્ર |
| લોકકથાકાર | જોરાવરસિંહ જાદવ | આપણા કસબીઓ, મરદ કસુંબલ રંગ ચડે |
| કવિ | ઉમાશંકર જોશી | નિશીથ, વિશ્વશાંતિ |
ઉદાહરણ: દોડાદોડી, લાતાલાતી
-
(૧) મારા માલિક પણ ચા પીધા પછી બહુ ઘાંટા પાડે છે.
(✓) મારા માલિક ચા પીધા પછી બૂમાબૂમ કરી મૂકે છે. -
(૨) ભોલુની ફોજ સાપને જોઈને ઊભી પૂંછડીએ ભાગશે.
(✓) ભોલુની ફોજ સાપને જોઈને ગભરાઈને નાસી જશે. -
(૩) ટૉમીની વાત સાંભળવાને બદલે લાલુ બકરો ખાલીપીલી સવાલ પૂછ્યા કરતો.
(✓) ટૉમીની વાત સાંભળીને લાલુ બકરો અમથી વાતો કરવા લાગ્યો. -
(૪) કકુ કૂકડો બોલ્યો, અધ્ધરપધ્ધર વાત ન કરો.
(✓) કકુ કૂકડો બોલ્યો, નકામી પોકળ વાતો ન કરો.
૪. પાઠના આધારે કહો : કોણ બોલ્યું, શું બોલ્યું?
-
(૧) ગવરી ગાય: "શું છે આટલું બધું? આમ ગભરાયેલો કેમ લાગે છે?"
-
(૨) બન્ની બકરી: "જા! જા! તને કોણે કહ્યું? હું હમણાં ત્યાંથી જ તો આવી!"
-
(૩) ટૉમી કૂતરો: "આપણે શું કરીએ? એમને લડવાની ના શી રીતે પાડીએ?"
-
(૪) કાળુ કૂતરો: "એને કરફ્યૂ કહેવાય."
-
(૫) ગંગુ ગધેડો: "તું પંખીની નાતમાં આવે. તારી જાત જુદી."
-
(૬) લાલુ બકરો: "લે, એટલીય ખબર નથી. આગેવાન એટલે...આગેવાન!"
આપેલાં વાક્યોનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
-
પ્રાણીઓનાં મહોરાં પહેરેલાં પાંચ-છ બાળકો ગલીમાં ફરી રહ્યાં છે.
-
માણસજાતની વાતમાં વચ્ચે પડવા જેવું જ નથી.
-
જુઓ, આપણે સરઘસ કાઢીને ચાર રસ્તા પર જવાનું છે.
-
કળજુગ નહીં, સતયુગ કહે, આ જો પ્રાણીઓ કેવાં હળી મળીને રસ્તે સરઘસ કાઢે છે!
-
બધાં તાળીઓ પાડતાં-પાડતાં પ્રાણીઓના સરઘસ પાસે જાય છે.
-
ઉદાહરણ: ભેળનો ચટકો મસ્ત છે. → ભેળ ચટાકેદાર છે.
-
(૧) ભીમની ગદાનું વજન વધારે છે. → ભીમની ગદા વજનદાર છે.
-
(૨) આકાશમાં લહેરાતા તિરંગાની કેવી શાન છે! → આકાશમાં લહેરાતો તિરંગો શાનદાર છે.
-
(૩) સરદાર પટેલની ભાષણની છટા અનોખી હતી. → સરદાર પટેલનું ભાષણ છટાદાર હતું.
-
(૪) ટમીના અક્ષર સરસ મરોડવાળા છે. → ટમીના અક્ષર મરોડદાર છે.
-
(૫) પાદરના પીપળાની ઘટા ગાઢ છે. → પાદરનો પીપળો ઘટાદાર છે.
-
(૬) આહ! આ પ્રવૃત્તિ કેવી મજાની છે! → આહ! આ પ્રવૃત્તિ કેવી મજેદાર છે!
-
(૧) આ એક પેટ્રોલ પંપનું ચિત્ર છે, જ્યાં વાહનોમાં ઈંધણ (પેટ્રોલ કે ડીઝલ) ભરવામાં આવે છે.
-
(૨) ચિત્રમાં કાર, મોટરસાયકલ અને સ્કૂટર જેવાં વાહનો પેટ્રોલ ભરાવવા માટે કતારમાં (લાઈનમાં) ઊભેલાં જોઈ શકાય છે.
-
(૩) પેટ્રોલ પંપના કર્મચારીઓ (વર્કર્સ) ગ્રાહકોના વાહનોમાં કાળજીપૂર્વક પેટ્રોલ ભરી રહ્યા છે.
-
(૪) ત્યાં પેટ્રોલ ભરવાનું એક મશીન છે, જેના મીટરમાં પેટ્રોલનો ભાવ અને કેટલા લિટર ઈંધણ ભરાયું તે જોઈ શકાય છે.
-
(૫) પેટ્રોલ પંપ પર ગ્રાહકો માટે વાહનોનાં ટાયરમાં મફત હવા ભરવાની તેમજ પીવાના શુદ્ધ પાણીની સુવિધા પણ જોવા મળે છે.
-
(૬) સુરક્ષા માટે પંપના પરિસરમાં 'ધુમ્રપાન કરવાની મનાઈ છે' અને 'એન્જિન બંધ રાખો' જેવી અગત્યની સૂચનાઓ પણ લખેલી હોય છે.
પ્રાણીઓ આદિકાળથી મનુષ્યના સાચા મિત્રો અને મદદગાર રહ્યા છે. ગાય, ભેંસ અને બકરી જેવાં પ્રાણીઓ આપણને પૌષ્ટિક દૂધ આપે છે, જે આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ જરૂરી છે. કૂતરો માનવજાતનો સૌથી જૂનો અને વફાદાર મિત્ર છે. તે આપણા ઘર, ખેતર અને મિલકતની નિષ્ઠાપૂર્વક ચોકી કરે છે. અંધ વ્યક્તિઓ માટે અને પોલીસ ખાતામાં ગુનેગારોને પકડવામાં કૂતરાની ખાસ મદદ લેવાય છે. બળદ, ઘોડા અને ઊંટ જેવાં પ્રાણીઓ ખેતીકામમાં અને માલસામાનની હેરફેરમાં ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. રણમાં મુસાફરી કરવા માટે ઊંટ શ્રેષ્ઠ વાહન છે, જેને 'રણનું વહાણ' પણ કહેવાય છે. ઘેટાં આપણને ઊન આપે છે, જેમાંથી શિયાળા માટે ગરમ કપડાં બને છે. અળસિયાં જેવાં જીવો ખેતરની જમીનને પોચી અને ફળદ્રુપ બનાવીને ખેડૂતોના સાચા મિત્ર તરીકેનું કામ કરે છે. જંગલી પ્રાણીઓ પણ પર્યાવરણની આહાર શૃંખલા જાળવવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. આમ, પ્રાણીઓ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે મનુષ્યના જીવનને સરળ અને સમૃદ્ધ બનાવે છે. તેથી આપણે ક્યારેય તેમના પર અત્યાચાર ન કરવો જોઈએ અને હંમેશાં પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયા અને પ્રેમ રાખવો જોઈએ.
(ચતુર, ભોળું, ડરપોક, લુચ્ચું, બહાદુર, માતેલું, ખડતલ, ઝડપી, નીડર)
એક મોટું જંગલ હતું. જંગલમાં એક ભોળું હરણ રહેતું હતું. તે સ્વભાવે થોડું ડરપોક હતું, પરંતુ દોડવામાં ખૂબ જ ઝડપી હતું. તે જ જંગલમાં એક લુચ્ચું શિયાળ પણ રહેતું હતું. શિયાળની નજર હંમેશાં આ હરણ પર રહેતી. જંગલના રાજા સિંહને એક બહાદુર અને નીડર સેનાપતિની જરૂર હતી. સિંહે એક ખડતલ અને માતેલું શરીર ધરાવતા હાથીને પોતાનો સેનાપતિ બનાવ્યો. એક દિવસ પેલા લુચ્ચા શિયાળે હરણને ફસાવવા માટે જાળ બિછાવી, પરંતુ ત્યાં એક ચતુર વાંદરો આવી પહોંચ્યો. વાંદરાએ શિયાળની લુચ્ચાઈ પારખી લીધી અને તરત જ બહાદુર હાથીભાઈને જાણ કરી. હાથીભાઈએ આવીને શિયાળને પોતાની સૂંઢથી પકડીને દૂર ફેંકી દીધું અને ભોળા હરણનો જીવ બચાવ્યો. જંગલના બધા પ્રાણીઓ ચતુર વાંદરા અને નીડર હાથીની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
-
પુસ્તકાલયમાંથી નાટકો મેળવી મિત્રો સાથે ગ્રૂપ પાડીને વર્ગમાં ભજવો.
(આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓએ વર્ગખંડમાં પોતાના શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ મિત્રો સાથે જૂથ બનાવીને જાતે કરવાની છે. જેમાં પશુ-પક્ષીઓનાં મહોરાં પહેરીને આ નાટક સુંદર રીતે રજૂ કરી શકાય છે.)
-
(૧) રોટલી – શાક
-
(૨) દાળ – ભાત
-
(૩) રાત – દિવસ
-
(૪) ચડતી – પડતી
-
(૫) દાણા – પાણી
-
(૬) અન્ન – જળ
-
(૭) આડોશ – પાડોશ
-
(૧) લખવું – લખવા
-
(૨) સૂવું – સૂવા
-
(૩) ઓઢવું – ઓઢવા
-
(૪) જવું – જવા
-
(૫) બોલવું – બોલવા
-
(૬) દોડવું – દોડવા
-
(૭) જોવું – જોવા
-
(૮) ગાવું – ગાવા
-
(૯) તરવું – તરવા
-
(૧) સજ્જન - સારો માણસ. દુર્જન - ખરાબ માણસ.
વાક્ય 1: સજ્જન માણસો હંમેશાં બીજાનું ભલું વિચારે છે.
વાક્ય 2: દુર્જનનો સંગ ક્યારેય ન કરવો જોઈએ. -
(૨) સ્વપ્ન - સારું સપનું. દુઃસ્વપ્ન - ખરાબ સપનું.
વાક્ય 1: મેં આજે વહેલી સવારે એક સુંદર સ્વપ્ન જોયું.
વાક્ય 2: ગઈરાત્રે ભયાનક દુઃસ્વપ્ન આવવાથી હું ડરીને જાગી ગયો. -
(૩) સુકાળ - સારો સમય (વરસાદ સારો પડે તે). દુકાળ - ખરાબ સમય (વરસાદ ન પડે તે).
વાક્ય 1: આ વર્ષે પુષ્કળ વરસાદ થતાં સર્વત્ર સુકાળ વ્યાપી ગયો છે.
વાક્ય 2: વરસાદ ન પડવાથી ખેડૂતોને દુકાળનો સામનો કરવો પડ્યો. -
(૪) સદ્ગુણ - સારા ગુણ. દુર્ગુણ - ખરાબ ગુણ.
વાક્ય 1: સત્ય બોલવું એ મોટો સદ્ગુણ છે.
વાક્ય 2: જુગાર રમવો એ એક મોટો દુર્ગુણ છે. -
(૫) સબળ - બળવાન, શક્તિશાળી. દુર્બળ - નબળું, શક્તિહીન.
વાક્ય 1: સબળ માણસે નબળાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
વાક્ય 2: લાંબી માંદગી પછી દર્દી ઘણો દુર્બળ થઈ ગયો છે.
-
(૧) કોટ ને પાટલૂન – ધોતી: કોઈ દિન પહેરવા કોટ ને પાટલૂન, તો કોઈ દિન ધોતી પહેરીએ.
-
(૨) ફૂલોની સેજ – કાંટા: કોઈ દિન સૂવાને ફૂલોની સેજ, તો કોઈ દિન કાંટા પર સૂઈએ.
-
(૩) સ્વેટર ને ટોપી – કામળી: કોઈ દિન પહેરવા સ્વેટર ને ટોપી, તો કોઈ દિન કામળી ઓઢીએ.
-
(૪) ચમચમતી મોજડી – સિલપર: કોઈ દિન પહેરવા ચમચમતી મોજડી, તો કોઈ દિન સિલપર (સ્લિપર) પહેરીએ.
-
(૧) "રામ રાખે તેમ રહીએ" ભજન મીરાંબાઈ ઓધવજીને કહેતાં હોય તેમ લખવામાં આવ્યું છે.
પ્રશ્ન 1: "રામ રાખે તેમ રહીએ" ભજન કોને ઉદ્દેશીને લખવામાં આવ્યું છે?
પ્રશ્ન 2: મીરાંબાઈએ કયું ભજન ઓધવજીને કહેતાં હોય તેમ લખ્યું છે? -
(૨) મીના પોતાના ઘરની નજીકના બાગમાં અચૂક જાય છે.
પ્રશ્ન 1: મીના પોતાના ઘરની નજીક ક્યાં અચૂક જાય છે?
પ્રશ્ન 2: કોણ પોતાના ઘરની નજીકના બાગમાં અચૂક જાય છે? -
(૩) દનાને આજે ઉપવાસ હોવાથી ભૂખી રહેવાની છે.
પ્રશ્ન 1: દના આજે ભૂખી કેમ રહેવાની છે?
પ્રશ્ન 2: કોણ આજે ઉપવાસ હોવાથી ભૂખી રહેવાની છે? -
(૪) કૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચક્યો હોવાથી તેમને ગિરિધર કહેવાય છે.
પ્રશ્ન 1: કૃષ્ણને ગિરિધર શા માટે કહેવામાં આવે છે?
પ્રશ્ન 2: કોણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચક્યો હોવાથી તેમને ગિરિધર કહેવાય છે?
૯. મારાં જે દિનચર્યાને એકસરખી ગણે છે તેમાં સામાન્ય રીતે કયો તફાવત હોય છે?
-
(૧) રહેવા માટે: (1) બાગબગીચા - જ્યાં બધી જ ભૌતિક સગવડો હોય. (2) જંગલ - જ્યાં કોઈ સગવડ ન હોય અને ડર પણ હોય.
-
(૨) ભોજન માટે: (1) શીરો ને પૂરી - સ્વાદિષ્ટ અને પૌષ્ટિક મિષ્ટાન્ન ભોજન. (2) ભૂખ્યાં રહેવું - અન્નનો દાણો પણ ન મળવો.
-
(૩) વસ્ત્ર માટે: (1) હીર તણાં ચીર - મોંઘા અને રેશમી વસ્ત્રો. (2) સાદાં વસ્ત્રો - સાવ સાદા અને સામાન્ય સુતરાઉ કાપડનાં વસ્ત્રો.
ભજનનો અંક બનાવો અને એમાંનાં ભજન સમયાંતરે પ્રાર્થનાસભામાં રજૂ કરો. (વિદ્યાર્થીઓએ જાતે કરવાની પ્રવૃત્તિ):
વિદ્યાર્થીઓએ નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ, અને ગંગાસતી વગેરેનાં ભજનો એકત્રિત કરીને એક હસ્તલિખિત સંગ્રહ બનાવવો. દા.ત. 'વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ', 'મેરે તો ગિરધર ગોપાલ', 'મેરુ તો ડગે' વગેરે ભજનો શોધીને શાળાની પ્રાર્થનાસભામાં તેનું સમૂહગાન કરવું.
-
(૧) ડાંડાઈ કરવી – કામચોરી કરવી, આળસ કરવી
[✓] સ્નેહા બીજાંનાં કામ કરવામાં ડાંડાઈ કરે છે.
વાક્ય: લેસન કરવામાં ડાંડાઈ કરવી એ વિદ્યાર્થીઓ માટે ખરાબ આદત છે. -
(૨) વ્હાણાં વાઈ જવાં – સમય જતો રહેવો
[✓] મારે રોજ નાહવાની ટેવ પણ પપ્પા કહે તને નાહતો જોયે વ્હાણાં વાઈ ગયાં...
વાક્ય: અમેરિકા ગયેલા દીકરાને જોયે માવતરને વહાણાં વાઈ ગયાં, પણ તે હજી પાછો ફર્યો નથી. -
(૩) વાત લમણામાં રહી ગઈ - યાદ રહી ગયું
[✓] હું એક વાર શીખું પછી એ મારા લમણામાં રહી જાય જ.
વાક્ય: વર્ગમાં શિક્ષકે કહેલી શિખામણની વાત મારા લમણામાં રહી ગઈ. -
(૪) દાણેદાણા કરી નાખવા - વેરવિખેર કરી નાખવું
[✓] હરખચંદે કહળસંગને પત્ર લખતાં વિચાર્યું એના દાણેદાણા નો કરી નાખું તો હું હરખચંદ નહીં.
વાક્ય: દુશ્મનોએ છળકપટ કરીને રાજાના લશ્કરની રેવડીના દાણેદાણા કરી નાખ્યા. -
(૫) ગુજરી જવું – મૃત્યુ પામવું
[✓] બાપુના ગુજરી ગયા પછી ઘરની બધી જવાબદારી મોટા દીકરા પર આવી પડી.
વાક્ય: લાંબી બીમારી બાદ ગામના સરપંચ ગુજરી ગયા.
-
(૧) બિનઅનુભવી હોય કે અનુભવી પર્વત ચઢવામાં દરેકને હાંફ તો ચઢે જ.
-
(૨) ગીરમાં જંગલ સફારી વખતે જીપમાંથી નીચે ઊતરવું જોખમી છે પરંતુ જીપમાં બેસી સિંહદર્શન સલામત છે.
-
(૩) જો જો કામમાં કોઈ ચૂક ન થાય, તમારે આ કામ અચૂક કરવાનું છે.
-
(૪) વાંચન એ અજ્ઞાનથી જ્ઞાન તરફ જવાનો સેતુ છે.
(હર્ષ, ચાલાકી, વિનંતી, નિરાશા, રીસ)
-
(૧) “એઈ કહળસંગ બાપલા જરા આટલું બાચકું ગાડામાં મેલવા દ્યો ને!” – વિનંતી
-
(૨) કો'ક દી” ઉધાર લેવા આવીએ તો હાટડીએથી હેઠાં ઉતારી દ્યો છો ઈ સાંભરે સે? – રીસ (ગુસ્સો)
-
(૩) કપાસિયાનો કોથળો માથે લઈને એ ભાંગેલ પગે બજારમાં પાછા ગયા. – નિરાશા
-
(૪) કહળસંગ તો મનમાં મનમાં હરખાય ને ગાડું હાંક્યે રાખે. – હર્ષ
-
(૫) તે દી ઈના બળદ જેમ ઝાલ્યા નો'તા રિયા ઈમ કાગળ લખતાં મારી લેખણ ઝાલી નો રહી. – ચાલાકી
કરી શકું:
-
હું શિયાળામાં ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરી શકું.
-
હું નિયમિત મારું લેસન કરી શકું.
-
હું સાઇકલ ચલાવી શકું.
ન કરી શકું:
-
હું ઝાડ ઉપર ન ચડી શકું.
-
હું મોડી રાત સુધી જાગી ન શકું.
-
હું ટ્રેક્ટર ચલાવી ન શકું.
૬. તમારે આ કરવું જોઈએ...
-
(૧) વર્ગમાં આવતાં પહેલાં - શિક્ષકની રજા માંગવી જોઈએ.
-
(૨) મંદિરમાં જાઓ ત્યારે - પગરખાં બહાર કાઢવાં જોઈએ અને શાંતિ જાળવવી જોઈએ.
-
(૩) દવાખાનામાં જાઓ ત્યારે - દર્દીને ખલેલ ન પહોંચે તે માટે અવાજ ન કરવો જોઈએ.
-
(૪) ભોજન કરતાં પહેલાં - સાબુથી બરાબર હાથ ધોવા જોઈએ.
-
(૫) રમત રમીને આવ્યા પછી - હાથપગ ધોઈને જ ઘરમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ.
(શિક્ષક, વિદ્યાર્થીઓ, માતા)
શિક્ષક: આપણે પ્રવાસ આવતા મહિને જવાનો છે.
વિદ્યાર્થીઓ: સાહેબ, આપણે કયા કયા સ્થળે જઈશું?
માતા: સાહેબ, હું અંદર આવું?
શિક્ષક: હા બહેન, આવો ને!
માતા: નમસ્તે સાહેબ, મારા દીકરા રાહુલને પણ પ્રવાસમાં આવવું છે, તો તેની ફી કેટલી છે?
શિક્ષક: બહેન, પ્રવાસની ફી પાંચસો રૂપિયા છે, તમે આવતીકાલ સુધીમાં જમા કરાવી શકો છો.
હું દફતર લઈને બારીમાં બેઠો હતો. આજે મારી એરટેક્સી કેમ મોડી હશે? એવું વિચારતો હતો ત્યાં જ ગેલેરીમાં આવીને એરટેક્સી ઊભી રહી. આપોઆપ દરવાજો ખૂલ્યો. હું બેઠો અને ઊડવા લાગ્યો પછી તો એરટેક્સી વાદળોની વચ્ચેથી પસાર થવા લાગી. નીચે જોયું તો મારું શહેર સાવ નાનું અને રમકડાં જેવું દેખાતું હતું. પક્ષીઓ મારી સાથે હરીફાઈ કરવા લાગ્યાં. થોડી જ વારમાં એરટેક્સી મારી શાળાના મેદાનમાં ઊતરી. બધા મિત્રો આશ્ચર્યથી મારી સામે જોઈ રહ્યા હતા. મેં વટથી દફતર લીધું અને શાળામાં પ્રવેશ કર્યો.
અજાણી વ્યક્તિ કે વસ્તુ આપણને નુકસાનકારક નથી તે કઈ રીતે જાણી શકાય?
😕 કંઈ મળ્યું નહિ. બીજો શબ્દ અજમાવો.
